بالاعا قاراتىپ «اكەسىندە, نە شەشەسىندە جوق مىنەز وسىعان قايدان جۇققان؟» دەگەن تاڭدانىسقا تولى ءسوزدى ءسات سايىن ءسىز دە ەستيتىن بولارسىز.
بالكىم, ايتقان دا شىعارسىز. سودان سوڭ «اقىرزاماننىڭ بالاسى عوي» دەپ ءوز-ءوزىڭىزدى الداۋسىراتقان دا شىعارسىز. بىراق وسى كۇنگى بالالاردىڭ بويىنان جەتى اتاسىندا جوق ءتۇرلى ادەت-داعدىنىڭ شىعىپ جاتقانىن بايقاماۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. ءبىر ءسات وسىنىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ كوردىڭىز بە؟
بۇگىندەرى بالانى قۇرساققا بىتكەننەن باستاپ تاربيەلەۋ كەرەك دەيتىن ءتامسىل ءجيى ايتىلادى. بويىنا بالا بىتكەن ايەل ىشىندەگى تىرشىلىك يەسىمەن سويلەسىپ, وعان مەيىرىم مەن ماحابباتقا تولى سوزدەرىن ارناپ, سىرلاسىپ, جاقسىلىققا ۇندەۋى كەرەك ەكەن. قىم-قۋىت تىرلىكتە ولاي بولا ما, جوق پا, ول اراسىن ايىرىپ ايتا المايمىز. دەگەنمەن ءبىزدىڭ جۇرت بالا دۇنيەگە كەلگەننەن ونىڭ ءومىر جولىنىڭ داڭعىل بولۋىنا, جاقسىلارعا ۇقساپ وسۋىنە, جاماندىقتان بويىن اۋلاق ۇستاۋىنا باعىت-باعدار بەرگەن. سونداي ءداستۇردىڭ ءبىرى «كىندىك شەشە» ۇعىمى ەدى. اۋىلداعى بەدەلدى, وسكەن, ونگەن, ءبىر اۋلەتتىڭ شىراعىن جاعىپ, ماۋەلى بايتەرەككە اينالدىرىپ وتىرعان انالارىمىزعا جاڭا تۋعان شاقالاقتىڭ كىندىگىن كەستىرىپ, سول كىسىنىڭ جاقسىلىعى جۇعىستى بولسىن دەپ ىرىمداپ جاتاتىن.
كىندىك شەشە – بالانىڭ ەكىنشى اناسى ىسپەتتەس بولادى. نارەستە دۇنيەگە كەلگەندە ەڭ الدىمەن وسى كىندىك شەشەسىن كورەدى. اناسىنا ۇل نە قىز بوسانعانىن سۇيىنشىلەپ ايتاتىن دا وسى كىسى. جاڭا بوسانعان كەلىنشەكتىڭ ەسىن جيىپ, ءوز-وزىنە كەلگەنىنە دەيىن شاقالاقتى كىندىك شەشەسى باعۋعا كومەكتەسەدى. سودان باستاپ بالانى بەسىككە سالىپ, تۇساۋىن كەستىرىپ, سۇندەتكە وتىرعىزىپ, مەكتەپكە بارىپ, ونى ءبىتىرىپ, ازامات بولىپ, وتباسىن قۇرعان سەكىلدى بارلىق قىزىقشىلىعىندا كىندىك شەشە وسى وتباسىنىڭ, بالاسىنىڭ قاسىنان تابىلىپ, قۇراق ۇشىپ قىزمەت قىلادى. بالانىڭ ومىردە جولىن تاۋىپ, قالىپتاسۋىنا قال-قادىرى جەتكەنشە قولعابىس ەتەدى.
قازاقى ىرىمدا بالانىڭ مىنەزى كىندىك شەشەسىنە تارتادى دەيتىن دە ۇعىم بار. سوندىقتان بۇل ءرولدى اتقاراتىن ادامعا ءبىزدىڭ جۇرت اسا ىجداعاتتىلىقپەن, ۇقىپتىلىقپەن قاراپ, تاڭداۋ جاساعان. قاراشا ۇيدە باقان ۇستاپ بوسانۋ توقتاعاننان بەرى كىندىك شەشە ۇعىمى دا ۇزىلە باستادى دەگەن ويدامىز. ويتكەنى بۇرىن پەرزەنتحاناعا بوگدە ادامدى كىرگىزبەيتىن. بالانىڭ كىندىگىن بوساندىرىپ العان دارىگەر نەمەسە اكۋشەر كەسەدى. ال ءسىز ول ادامنىڭ مىنەزى قانداي ەكەنىن قايدان بىلەسىز؟
ويىمىز وسىلاي ورىلگەندە, بالانىڭ بويىنداعى ءتۇرلى مىنەز بەن ادەتتىڭ قايدان باستاۋ الاتىنىن اڭعاراتىن سياقتىمىز. ياعني كىندىك شەشە ءداستۇرى توقتاپ, بالانىڭ كىندىگىن بەيتانىس ادام كەسكەن سوڭ, ونىڭ مىنەزى دە سوعان ۇقساپ كەتەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ونىڭ بويىندا جەتى اتاسىندا جوق داعدىلار پايدا بولادى. عاسىرلار بويىنا جالعاسقان عۇرىپتىڭ جوعالۋىمەن, ءبىز بالا تاربيەسىنىڭ تۇنىق باستاۋىنان ايىرىلىپ قالعاندايمىز. ايتپەسە كىندىك شەشە ۇعىمىنا اسا ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ, وسى جولدى قاستەرلەپ ۇستانعان اتا-بابالارىمىز اقىماق ەمەس قوي. ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەنىمىزبەن, بۇل – زامان وزگەرسە دە توزبايتىن, عاسىرلار اۋناپ تۇسسە دە ەسكىرمەيتىن ەستى ۇعىم دەپ بىلەمىز. سەبەبى بالا تاربيەسىنە قاتىستى قانشاما ۋاقىتتان بەرى قالىپتاسقان دۇنيەنىڭ وزگەرۋى ەكىتالاي.
كىندىك شەشە ۇعىمىن ءار قازاققا تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ۇيات شىعار. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ وسى كۇنى بۇرىنعىداي پەرزەنتحانانىڭ ەسىگى جابىق ەمەس. انا بوسانارىندا ەنەسىن, اپكەسىن, قۇربىسىن كىرگىزىپ, ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ساتىندە قاسىندا بولىپ كومەكتەسۋىنە, تولعاعىنىڭ جەڭىل ءوتىپ, دۇنيەگە ۇرپاق اكەلۋىنە قولعابىس ەتەتىن كومەكشى ادامدى الىپ كىرۋىنە رۇقسات. كەيدە مۇنداي كومەكشىلىككە جۇبايلارى دا بارىپ جاتادى. قازاقى ۇعىمدا وتە ەرسى, ءبىزدىڭ سانامىزعا سىيمايتىن نارسە بولسا دا, ونداي جاعدايلاردىڭ بارىن جاسىرىپ قايتەمىز؟ مىنە, جاڭا بوساناتىن انا مۇنداي كەزدە بالانىڭ كىندىك شەشەسىن كومەككە شاقىرىپ, وزىمەن بىرگە الىپ كىرۋى كەرەك. بالانىڭ كىندىگىن اركىم كەسپەي, ءوزى بىلەتىن, تانيتىن, سەنەتىن, سونداي بولسىن دەيتىن كىسى كەسۋى قاجەت. ءبىز بۇل ارادا دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىنا, ول كىسىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنا كۇمان كەلتىرەيىك, سەنبەستىك تانىتايىق دەگەن نيەتتە ەمەسپىز. بابالاردان قالعان ءداستۇردى جالعاپ, بالا تاربيەسىنىڭ باستاۋىنداعى سالت قازاق ورتاسىنا قايتا ورالسا دەگەن نيەتپەن عانا ايتىپ وتىرمىز. ايتپەسە, ءوزىمىز دە كىندىك شەشەمىزدىڭ ناقتى كىم ەكەنىن بىلمەيتىن ۇرپاقتىڭ ساناتىنداعى ادامبىز عوي...
ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا