حح عاسىر الاپات ۋاقيعاعا تولى, تالاي وتباسى ويراندالعان كەزەڭ بولدى عوي. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن مارات اعامىزدىڭ دا اتا-بابالارىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا شايقالماعان شاڭىراقتارى توز-توزى شىعىپ, كۇيرەپ ورتاسىنا تۇسەدى.
اكەسىنىڭ اكەسى – مايەمەر اقساقال ورتا داۋلەتتى, ەل-جۇرتقا ءسوزىن وتكىزە الاتىن, الدىنان مالى, تورىنەن قوناعى ۇزىلمەگەن اۋىل-ايماققا سىيلى جان بولعان ەكەن. بۇرعاندا تۋىپ, قاراقيا جايلاۋىن جايلاپ جۇرگەن بەيقۇت ەل كەڭەس وكىمەتى كەلىسىمەن اپالاڭ-توپالاڭى شىعادى. مالماق, قارناق, تىلەۋلى, مايەمەر اتتى اعايىندى ءتورت ۇل تاتۋ-ءتاتتى ءوسىپ جاتتى.
كەڭەس وكىمەتى اۋىلدا قالعان مالماقتىڭ بار مالىن تارتىپ الىپ, كامپەسكە جاسايدى. ونىڭ سول كەزدە ءۇش ءۇيىر جىلقىسى, بەس جۇزدەي قويىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي سىپىرىپ تۇگەل الىپ كەتەدى. قارناقتى باي تۇقىمىسىڭ دەپ سوتتاپ جىبەرەدى. قارناقتىڭ ايەلى اشتىققا شىداماي ەگىنى ورىلعان القاپتا ماساق تەرىپ جۇرگەن جەرىندە ميليتسيونەر كورىپ قويىپ, بەس جاسار قىزىنىڭ كوزىنشە اتىپ ولتىرەدى. جەتىم قىزدى بالالار ۇيىنە وتكىزەدى. تىلەۋلى مەن مايەمەر ۇرا قازدىرىپ, زاتتارىن تىعىپ كومەدى. بىراق تۇندە بىلعارى كيىنگەن وكىمەت ادامدارى كەلىپ, ۇرانى اشىپ, بار جيعان-تەرگەنىن تۇگەل تيەپ الىپ كەتەدى. سونداعى ۇراعا تىققاندارى: ءبىر تۇكتى كىلەم, ءبىر تۇكسىز كىلەم, تون, «زينگەر» تىگىن ماشيناسى ەكەن.
ەكىنىڭ ءبىرى ۇستالىپ, تۇرمەگە قامالىپ جاتقان الاساپىران كەز. تىلەۋلى تۇندەلەتىپ قارعالىداعى جۇمىسشىلارعا بارىپ تىعىلادى.
شال-كەمپىر قىرعىزعا قاشىپ, رىباچەگە بارىپ, جۇمىسشى بولىپ ورنالاسادى. مايەمەر سول جەردە اۋىر جۇمىس, قيىن تاعدىردى كوتەرە الماي قايتىس بولادى. ايەلى قانشايىم ەندى كۇيەۋىنىڭ ورنىنا جۇمىسقا تۇرادى.
توركىندەرىنە حابار ايتىپ ءجۇرىپ, بالاسى نۇربەك ەكەۋى قاراسۋعا كوشىپ كەلەدى دە, سوندا تۇراقتاپ قالادى. 1941 جىلى نۇربەك ون توعىزداعى بوزبالا وزىمەن بىرگە وقىعان راحات دەگەن قىزعا ۇيلەنەدى. بىراق سوعىس ءورتى لاپىلداپ تۇرعان كەز, زامانداستارىمەن بىرگە قىسقا قاراي نۇربەك تە سوعىسقا اتتانادى, اۋىلدا اياعى اۋىر كەلىنشەگى مەن شەشەسى قالادى.
نۇربەكپەن اتاقتى 28-گۆارديالىق ديۆيزياسىندا بىرگە سوعىستا بولعان كۋا اقساقال بىلاي دەپ ەسكە الادى: «قاقاعان قىس, مەنى تۇندە ىزدەپ كەلىپتى. «كۋا, مەن تاپسىرمامەن ءتىل الىپ كەلۋگە كەتىپ بارامىن. اۋىلدا كەلىنشەگىمنىڭ ايى-كۇنى جەتىپ وتىر ەدى, امان كورەر مە ەكەنمىن» دەگەن ەدى ەسىل بوزداق. سول ءتۇنى 1942 جىلى 20 اقپاندا نۇربەك مايەمەروۆ ەرلىكپەن قازا تاپتى. قايران ەسىل ەر تۇڭعىشىن كورە الماي, ىڭگالاعان داۋسىن ەستي الماي قارعىس اتقىر سوعىستىڭ كەسىرىنەن كوز جۇمدى. سوعىس جاراسى ەشۋاق جازىلمايدى. جۇرەكتەردى سىزداتادى دا تۇرادى.
سول جىلى نۇربەكتىڭ تۇڭعىشى مارات دۇنيەگە كەلەدى. ماراتتى ەل «شايىم» دەپ اتاپ كەتكەن, اجەسى قانشايىم باعىپ-قاعىپ, اسىراپ وسىرەدى. مارات توسكە سالىپ شىڭداعانداي قيىن-قىستاۋ تاعدىرمەن بەتپە-بەت كەلىپ, تەك وزىنە عانا سەنىپ ەرجەتتى. اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ايگىلى باتىر قالا برەستە ءۇش جىل اسكەري بورىشىن وتەپ, سىمداي تارتىلىپ, تۋعان ەلىنە كورگەنى مول ازامات بولىپ ورالادى. ول كەزدەرى اسكەردە بولىپ كەلۋ – ءاربىر ەر بالانىڭ قاسيەتتى پارىزى بولىپ ەسەپتەلەتىن. قاتاڭ ءتارتىپ كورىپ, كوپتەگەن بوزبالالار شىڭدالىپ, شيرىعىپ, ءتانى دە, جانى دا تولىسىپ قايتاتىن.
اسكەردەن كەلىسىمەن مارات الماتى قالالىق قوعامدىق ءتارتىپ قورعاۋ باسقارماسىندا ميليتسيونەر قىزمەتىنە ورنالاستى. تيتتەيىنەن ارمانداعان زاڭگەر بولۋى ءۇشىن ۇنەمى ىزدەنىپ, وقىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە ەمتيحان تاپسىرىپ, قابىلدانادى.
كۇندىز اۋديتوريادا وتىرىپ ءدارىس تىڭدادى, كەشكە قاراي تەمىر جولعا بارىپ ۆاگوننان سەكسەۋىل, تسەمەنت, كومىر ءتۇسىردى. كۇنكورىس تىرشىلىگى ءۇشىن ءتۇنى بويى ارقالاپ تسەمەنت تۇسىرسە ۇستىندەگى كيىمى قاپ بولىپ, قاتىپ قالادى. ءبىردى بىرگە سوعىپ, ايتەۋىر اش-جالاڭاشتىعىن بىلدىرمەي, ساباقتان قالماي, تاپ-تۇيناقتاي تاپسىرمالاردى ورىنداپ, قوعامدىق جۇمىسقا دا بەلسەنە قاتىستى.
كەيىن گازەت, حات تاسۋشى بولىپ ورنالاسىپ, ءۇيدى-ءۇيدى ارالاپ, گازەتتەردى تەز تاراتىپ بەرىپ, ۋاقىتى كوپ وزىندە قالاتىن بولدى. ۇنەمى جوعارى شاكىرتاقى الىپ, جۇمىسىنىڭ ايلىعى بار اجەپتاۋىر كيىنىپ, ءوز تاپقانى وزىنە جەتەتىن حالگە جەتتى.
اجەسىنىڭ كەنجە ءسىڭلىسى دينانىڭ ءبىر بولمەلى ۇيىندە تۇردى. ول كىسى زەينەتكەر. اجەسىنەن كەيىنگى ەڭ جاقىن جان – وسى كىسى اناسىنداي تاربيەلەپ, اقىلىن ايتاتىن.
– شەشە, مەن ۇيلەنەمىن, – دەدى.
– ۇيلەن قاراعىم. «باس ەكەۋ بولماي, مال ەكەۋ بولمايدى» دەگەن, اجەڭنىڭ دە ارمانى ەدى بۇل, – دەپ اق تىلەگىن ايتىپ, اقجارما كوڭىلىن ءبىلدىردى.
ۇناتقان جارى ءمانسيا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قىزى, قازپي-ءدىڭ حيميا-بيولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ جاتىر. ۇيلەنبەسە, باسقا وبلىسقا جولدامامەن جىبەرمەك. اقىرى, ۇيلەنىپ, يپپودروم جانىنداعى ورىس كەمپىردىڭ ۇيىندە پاتەر جالداپ تۇردى.
ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ, ديپلوم العان شاقتا – جان-جاققا بولە باستاعاندا ماراتقا ءار جاقتان ۇسىنىستار ءتۇستى. مارات بارىنە وزىنە ءتان سابىرلىلىقپەن قاراپ, ەشقايسىسىنا ۋادە بەرمەي جۇرگەندە ادىلەت مينيسترلىگىندەگى كوميسسياعا شاقىردى.
كوميسسيا مۇشەلەرى ومىربايانىمەن ابدەن تانىسسا كەرەك, بىردەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنا سۋديا بولىپ باراسىز دەدى. بىردەن كەلىسىم بەردى. جولداما الىپ, جولعا شىعايىن دەسە جولپ ۇلى جوق. باياعى جەتىمدىك پەن جەتىسپەۋشىلىك ىزعارى تاعى دا الدىنان شىعا كەلدى. ادىلەت مينيسترلىگىنە قايتا كىرىپ, ايتىپ ەدى, ونداعىلار كەلەر ايلىق ەسەبىنەن 180 سوم جازىپ بەردى.
شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى ميحايل فەتيسوۆيچ ورلوۆ ۇلى وتان سوعىسىنان ءبىر اياعىنان ايىرىلىپ قايتقان مايدانگەر, كوپتى كورگەن تاجىريبەلى زاڭگەر, ىسكەر باسشى بولىپ شىقتى.
– سوعىستا بولعان مايدانگەرلەر – ەرەكشە جاراتىلعان تۇلعالار. كىشىگە قامقورلىعىن, اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن, بارىن ورتاعا سالاتىن كوپشىل جاندار. مەن سول وبلىستاعى ەڭ جاس سۋديا بولدىم. سوت توراعاسى ورلوۆتان باستاپ ءبارى مەن بىردەڭەنى تۇسىنبەسەم – ءتۇسىندىرىپ, ۇيرەتىپ, ۋاقىتتارىنا قاراماي تاربيەلەگەنىن قالاي ۇمىتايىن. بىرەۋ بىردەڭەگە مۇقتاج بولسا ءبارى كومەكتەسەدى. بىرەۋ اۋىرىپ قالسا ءدارىسىن ىزدەپ ءجۇرىپ, تاپتىرىپ, الدىرادى. ۇجىم جۇمىلعان جۇدىرىقتاي كۇشتى ەدى, ىنتىماقشىل ەدى.
سۋديالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – كۇنى كەشە قان قاساپ سوعىستان كەلگەن ارداگەرلەر. ءبىز سولاردىڭ تاربيەسىن كوردىك. ادىلەتتى سوت قانداي بولۋ كەرەك دەگەن تاعىلىمىن ۇيرەندىك. ىستەگەن ءىسى, ءجۇرىس-تۇرىستارى – عۇمىرىما ساباق بولدى, – دەيدى بۇگىندەرى مارات نۇربەكوۆ اعامىز شىعىستاعى بەس جىل قىزمەتىن ساعىنا ەسكە الىپ.
الماتىعا شاقىرىپ, ادىلەت ءمينيسترى بىردە ۇسىنىس ايتتى.
– مارات نۇربەكوۆ, ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزدى تەكسەرگەن بىرنەشە كوميسسيا وتە جاقسىعا باعالاپ ءجۇر. بەس جىل تاجىريبە جينادىڭىز. ەندى ءسىزدى ماڭعىشلاق وبلىسىنا جىبەرگەلى وتىرمىز. قالاي قارايسىز؟ – دەپ توتەسىنەن سۇرادى.
– قانداي جۇمىسقا؟
– وبلىستىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا, – دەدى.
مىنە, كۇتپەگەن جەردەن ماڭعىستاۋعا اۋىسىپ, ودان كەيىن بەس جىلدان سوڭ وبلىستىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تابانداتقان تاعى بەس جىل ىستەدى. ول كەزدە ادىلەت باسقارماسىنىڭ مىندەتى اۋىر, بۇكىل سوت جۇيەسىندەگى كادر, قارجى-قاراجات ونداعى م ۇلىكجاي, قۇرىلىس, تاعى باسقا شارۋالارمەن تىكەلەي اينالىساتىن. مىنە وسى ارالىقتا ول وزىنە تاپسىرىلعان مىندەتتى مۇلتىكسىز اتقارا ءبىلدى.
ادىلەت ءمينيسترى دولدا دوسبولوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, شىمكەنت وبلىسىنا وبلىستىق سوت توراعالىعىنا ۇسىنىپ, ماسكەۋگە ۇشتى. ول كەزدە بارلىق كۇردەلى ماسەلە ماسكەۋدە شەشىلەدى. كسرو ادىلەت ءمينيسترى, ورىنباسارلارى, كوللەگيا مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە كىرىپ, تانىسىپ, رۇقسات الۋ كەرەك. مىنە, سول كەزدە ماسكەۋلىكتەردىڭ شەكەلەپ قارايتىن بيۋروكراتتىق مىنەزدەرىن كوردى. اسىرەسە, مينيستر بوساعاسىندا كىرە الماي ءۇش كۇن بويى بوزارىپ كۇتىپ وتىردى.
شىمكەنت وبلىسىندا ول كەزدە ۇلكەن دۇربەلەڭ ءجۇرىپ جاتتى. ماسكەۋدەن باستاپ قۇقىق قورعاۋ ورىندارى وبلىستى استىن-ۇستىنە كەلتىرىپ, تەكسەرىپ, باسشىنىڭ كوبىن قىلمىسقا تارتقان ەدى.
بۇكىل وداقتى شۋلاتقان «ماقتا ءىسى» بويىنشا عانا 84 ادام ىستەرى سوتتا قارالدى. ناقتى زيان كەلتىرگەن اقشالارىن تولەپ, ورنىنا قويىپ, قايتارعانداردى سوتتا قۇتقاردى. اتاقتى «كاراۆاەۆ ءىسى» بويىنشا قانشاما ادام ءىستى بولدى. وبلىستىق سوتتا ىستەر قالاي قارالىپ, ۇكىم قانداي دارەجەدە بولعانىن ماسكەۋ ۇنەمى قاداعالاپ وتىردى. ءار ءىس قاتاڭ باقىلاۋدا, وتە ءبىر قيىن-قىستاۋ ۋاقىت ەدى بۇل كەز. بەس جىل وسىندا ىستەگەندە ءبىر ۇيگە قوناققا بارعان جوق. ءبىر-ءبىرىن اڭدىعان جۇرت. قيت ەتسە ارىز قارشا بورايتىنى ناق. «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس» دەپ ۇلى اباي ايتپاقشى, بارلىق ءىستى زاڭ شەڭبەرىندە ناقتى شەشۋگە تۋرا كەلدى.
اجەسى ۇنەمى «ەل سىيلايتىن بالا بەر, بالاما اقىل, سانا بەر, ساناسىز بولسا قازىردەن-اق الا بەر» دەپ وتىراتىن. سول ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ءاردايىم جادىندا ۇستادى. قانشاما قيىن دا كۇردەلى, كۇرمەۋى قيىر-شيىر ىستەردىڭ ءادىل شەشىلۋى – تەك تەرەڭ اقىل, ءبىلىمدى سانا, سالماقتى سابىرعا بايلانىستى ەكەنىن جەتە ءتۇسىندى.
ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن جىلداردا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا زاڭدارى قابىلداندى. «تارتىپكە باعىنعان ەل قۇل بولمايدى» دەپ باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, جاڭا ەگەمەندىك العان ەلىمىزدىڭ بارلىق سالاسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى زاڭدار قابىلدانۋى قاجەت ەدى. ولاردىڭ ءجون-جوباسى وسى مينيسترلىكتە جان-جاقتى تالقىلانىپ, دايىندالدى. مينيسترلىك قىزمەتكەرلەرى ەرتە كەلىپ, كەش قايتۋدى ءار زاڭ جوباسىنا وتە ىجداھاتتىلىقپەن قاراپ, دايىنداۋدى ادەتكە اينالدىردى. وسىناۋ ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءبىلىمدار زاڭگەر مارات نۇربەكوۆ تە ءجۇردى.
***
الماتىدا, الاتاۋ باۋرايىندا اعا ۇيىندە ەكەۋمىز كەڭىنەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز. سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى, جەتىمدىك كۇندەرىن ەسكە العاندا كوزىلدىرىگىنىڭ ار جاعىنداعى جانارلارىنا ءمولدىر شىق ۇيالاي قالادى.
– اعا, ءسىز تەنتەك, بۇزىق بولمادىڭىز, اراق-شاراپتان قالاي اۋلاق بولدىڭىز؟ ءسىزدىڭ زامانداستارىڭىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇدان قۇتىلا الماعانىن كورىپ وستىك قوي؟
مارات اعا ءسال-ءپال ءۇنسىز ويلانىپ قالدى.
– اسكەردەن كەلگەندە ءوزىم قاتارلى ءبىر توپ جىگىتتەرمەن ءبىراز ءىشىپ, قىزۋلاۋ كوشەدە كەلە جاتىپ, كۇنشۋاقتا وتىرعان اۋىلدىڭ ءۇش اقساقالىنا سالەم بەرىپ, وتە بەردىك. سوندا ولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى مەنى الىپ قالىپ «قاراعىم, سەن نۇربەك مارقۇمنان قالعان جالعىز تال تۇياق ەمەسپىسىڭ. شايىم اجەڭنىڭ بار ءۇمىتى سەن ەمەس پە ەدىڭ؟ بۇلاي ءجۇرۋىڭ شايىمنىڭ بالاسى دەگەن اتقا لايىق پا؟», دەگەندە قارا جەرگە كىرىپ كەتە جازداپ ۇيالعانىم-اي. سودان كەيىن ىلعي ەسىمدە نۇربەك اكەم, شايىم اجەم تۇرادى, سولاردىڭ اماناتى ەمەسپىن بە! مەنىڭ قاتەلىك جاساۋعا, قالاي بولسا سولاي جۇرۋگە حاقىم دا, قۇقىم دا جوق دەپ ۇقتىم, – دەدى اعا قوشتاساردا.
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى, جازۋشى