ءومىر تالابى دەگەن ۇلى قۇدىرەت بار. ءساتى تۋىپ, ساعاتى سوققاندا ول تالاپتان جەكە ادام دا, تۇتاس حالىق تا بويىن اۋلاق سالا المايدى, شەتكەرى قالا المايدى.
سانسىز بۇلاقتارىمەن تۇپتەن تازالاناتىن ۇلى تەڭىزدەردەي, ءاربىر حالىق, ۇلت, ەل ءوزىنىڭ جامانىنان جيرەنەتىن, قانىنا سىڭگەن ميمىرت مىنەزدەر مەن ج ۇلىنقۇرت ق ۇلىقتاردى, دۇمبىلەز داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى كۇرەسىنگە لاقتىراتىن تاعدىرلى كەزدەرى بولادى. سونداي تاعدىرشەشتى, تالايلى كەزەڭدى بۇگىن تاڭدا قازاق ەلى دە ءوز باسىنان وتكەرۋدە.
قاي حالىقتىڭ بويىندا دا اسىل قاسيەتتەرمەن, جارقىلداعان جاقسىلىقتارىمەن, تاعىلىمدى ءتالىم-دانالىعىمەن بىرگە سۇرقىلتاي زامانداردان, تاۋقىمەت-تارشىلىقتان نەمەسە بارشىلىق-توقشىلىقتان جۇققان جامان ادەتتەرى, سىلىپ تاستاماسا بولمايتىن كەسەلدى مەرەزدەرى بولۋى دا زاڭدىلىق. ول ءۇشىن ەشبىر حالىقتى ەشكىم كىنالاپ سوگە المايدى. ءبىر انادان الا دا, قۇلا دا تۋادى. بەس ساۋساقتىڭ سالاسى دا بىردەي ەمەس. تەك سولاردىڭ جالپى داعدىعا, ورتاق سيپاتقا اينالىپ كەتۋىنەن ساقتاسىن دەڭىز. بۇل رەتتە قاي حالىقتىڭ دا ءبىرىنشى تاربيەشىسى – حالىقتىڭ ءوزى, ونىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان دانالىق وسيەتتەرى مەن تاجىريبەسى. قازاق تا رۋحى كەمەلدى ۇلت دەڭگەيىنە وسىلاي كوتەرىلدى, ءار كەزەڭدەردە, تاريح وتكەلدەرىندە ەتەكتەن تارتقان كەمشىلىكتەرىنەن ارىلىپ تا وتىردى.
قازاقتىڭ جامان ادەتتەردەن, جيرەنىشتى مىنەزدەردەن ارىلۋعا ۇندەگەن ءبىرىنشى سىنشىسى حاكىم اباي بولدى. قانى قايناعاننان, جانى اشىعاننان سىنادى. ورىنسىز ىرجاڭنان, بولىمسىز قىلجاڭنان بەزىنىپ, ونىڭ داۋلەت تە, ءناسىپ تە بولمايتىنىن ايتىپ, ىزگى قاسيەتتەرگە ۇندەدى. «قالىڭ ەلىم, قايران جۇرتىم!», دەپ قامىقتى ۇلى جۇرەك. جاماندىقتان جيرەنسە, ەل تىنىسى جىلما-جىلداپ اشىلاتىنىن دا اڭعارتتى. قازاقتى بۇدان كەيىن ەلدىككە شاقىرۋشى الاش قايراتكەرلەرى ەدى. ولار دا قاراڭعى تۇنەكتەگى جاماعات جۇرتىن جارىق ساۋلەگە, جارقىن بولاشاققا ۇندەپ, ەلدى جاپپاي جايلاعان ناداندىق ۇيقىسىنان ويانۋ ءھام ويلانۋ قاجەتتىگىن قۇلاققا قۇيىپ, ساناعا سىڭىرۋگە تىرىسىپ, سول جولداعى كۇرەس مايدانىنا شىققان-دى. بۇگىنگى قازاقستان ديدارى – قازاق ەلى الەمدىك كوشتەن قالماعاندىعىنىڭ كوشەلى كورىنىسى دەر ەدىك. بۇعان شۇكىرانا ايتامىز. ال الداعى ماقسات بۇدان دا زور. «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ تالاپتارىن العا تارتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بويىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, زامان كوشىنە ىلەسە الماسىمىز, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەستىرە الماسىمىز انىق» ەكەندىگىن اتاپ كورسەتىپ, «كەجەگەسى كەيىن تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ادەتتەردى دە ۇلتتىق سانا اياسىندا سۇرلەپ قويۋعا بولمايتىنىن» قاداپ تۇرىپ ايتتى. بۇل سوزدەر حاكىم ابايدىڭ عاقليا وسيەتتەرىمەن, الاش ارىستارىنىڭ اماناتتارىمەن كەرەمەت ۇندەسىپ تە, ۇيلەسىپ جاتقانىن اڭداۋ سانالى كوكىرەككە ەش قيىن دا ەمەس.
ويپىرماي, جاماندىقتىڭ جانى قانداي ءسىرى دەسەڭىزشى! حالقىمىز قانداي بيىك شىڭدارعا شىقسا دا, جان سارايى قانشا جاقسىلىقتارمەن نۇرلانسا دا, قانشا وتاساڭ دا كوك وسكىنمەن تالاسىپ-تارماسا قاۋلاپ قايتا شىعاتىن ارامشوپتەي, بۇل جامان داعدى, ءجويىت مىنەز, جەكسۇرىن ادەت تە ەتەكتەن تارتىپ, ادامنىڭ جان دۇنيەسىن شىرماۋىقشا شىرماپ, سوڭىنان قالمايدى ەكەن-اۋ. سوناۋ اباي زامانىنان بەرگى باسا كيگەن تانىس تىماقتار, مەزى ەتكەن باياعى بىلجىراقتار. شىننان-اق: «جاقسىلىق ۇزاق تۇرمايدى, جاماندىق اركەز توزبايدى». قاراپ تۇرساڭىز, جاقسى ىسىمىزبەن, ىزگى امالىمىزبەن قاباتتاسىپ, قۇلاتىپ كەتەردەي يىقتان قاققان باياعى داڭعويلىق پەن كەردەڭدىك, كۇپىلدەك ماقتان مەن كۇلكىشىل قىلجاڭ, استامشىلدىق پەن ىسىراپشىلدىق, بايگە اتىنداي اڭقىلداعان وتىرىك پەن وسەك... مىنە, العا باسۋىمىزعا, بۇرىنعىدان دا بيىك اسۋلاردى باعىندىرۋعا, تىرلىگىمىزدى تۇگەندەپ, بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسۋگە وسىنداي جامان ادەتتەر كەسىر-كەسەلىن تيگىزىپ, بوگەت بولىپ وتىرعانى انىق.
مۇنداي كولدەنەڭ كوك اتتى, كوكەزۋ بەتپاقتارعا جول بەرىپ قويۋعا استە بولمايتىندىعىن ەلباسى قاتتى ەسكەرتىپ, سول جولدا ناقتى شارالار بەلگىلەپ, جۇزەگە اسىرۋعا نۇسقاپ وتىر. جيرەنىشتى داعدىلاردى بويدان ارام ەتتەي سىلىپ تاستاۋ دا وڭاي ەمەس. ول ىشكە ءتۇسىپ كەتكەن, ساناعا ءسىڭىپ كەتكەن نارسەلەر. سونى ءتۇسىنىپ, سول سەبەپتەن دە: «كەسەلدى جالقاۋ, قىلجاقباس, ءازىر تاماق, ءازىر اس, سىرتىڭ – پىسىق, ءىشىڭ – ناس, ارتىن ويلاپ ۇيالماس, – بولىپ ءجۇرىپ ءتىرىمىن دەمە, ونان دا اللا بەرگەن اق بۇيرىقتى ءولىم ارتىق» دەپ اباي دانا نەگە كۇڭىرەندى دەيسىز. ارامىزدا وسىنداي ارامتاماقتار جوق دەپ ايتا الامىز با؟
العا باسۋعا, تۇرمىسىمىزدى جاقسارتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتسا, وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان, بويداعى مىنىمىزدەن نەگە باس تارتپاسقا؟ ايتالىق, ورىنسىز ساۋىقشىلدىق, شەكتەن شىققان سالتاناتشىلدىق, بوس ماقتانمەن دۇنيە شاشۋ, كورپەگە قاراي كوسىلمەۋ – شىنايى مادەنيەتتىڭ دە بەلگىسى ەمەس, تۇرمىستاعى پراگماتيزممەن دە ۇيلەسپەيتىنى ايداي اقيقات. قازاقتىڭ اس پەن تويىنا ورىنسىز شاشىلىپ جاتقان قاراجاتتىڭ كولەمىن كوزگە ەلەستەتكەندە جاعاڭىزدى ۇستايسىز. بۇل كىمگە كەرەك؟ ول باسقا اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى.
قازاقتىڭ جان دۇنيەسىمەن, مىنەز-قۇلقىنداعى قالتارىستارىمەن استاسىپ جاتقان ناق وسى تىرشىلىك تۇيتكىلدەرى, تۇرمىستىق جايلار – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى بۋىنى. ماڭگىلىكتى مۇرات تۇتقان ۇلتقا قازىر ەڭ كەرەگى دە – مىنەز-ق ۇلىقتىڭ پراگماتيزمى. ەندەشە, رەاليزم مەن پراگماتيزم – بۇگىننىڭ ۇرانى. ويتكەنى «جاڭعىرۋ ۇعىمىنىڭ ءوزى مەيلىنشە كونەرگەن, جاھاندىق الەممەن قابىسپايتىن كەيبىر داعدىلار مەن ادەتتەردەن ارىلۋ دەگەندى بىلدىرەدى». شاما كەلسە, ەرىك-جىگەردى سالىپ, جامان ادەتتەن ارىلعانعا نە جەتسىن, ارداقتى اعايىن!..
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»