پروفەسسور م.قوزىباەۆ سوناۋ 70-جىلداردىڭ باسىندا-اق رەسپۋبليكاداعى قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن عالىمداردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىندى. سول كەزەڭنىڭ وزىندە-اق ول ورتا ازيا مەن قازاقستان, كاۆكاز تاريحشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىن تالداپ, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ورتاق زاڭدىلىقتارىن اشتى. ولاردى الەمدىك ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قۇرامدى بولىگىندە قاراۋدى ۇسىندى. تاريحشىلاردىڭ القالى جيىنىندا ورىستىڭ وتارشىل ساياساتىنىڭ ءتۇپ تامىرى قايدا جاتقانىن باتىل ايتا ءبىلدى.
ءيا, بۇل ۇلتجاندى قازاق زيالىلارىنىڭ كۇنى ءالى وڭىنان تۋماعان كەز ەدى. ۇلت تاريحى كەشەگى تاۋەلسىزدىككە دەيىن ورىس يمپەرياسىنىڭ, ودان قالدى, جەكە باسقا تابىنۋ يدەولوگياسىنىڭ قاندى شەڭگەلىنەن شىعا المادى. كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ اقيقاتىن ايتامىن دەپ ەسىل ەر ەرماحان بەكماحانوۆ يتجەككەنگە ايدالسا, عۇلاما-عالىمدار, ماكەڭنىڭ ۇستازدارى الكەي مارعۇلان, اقاي نۇسىپبەكوۆ, ساقتاعان بايىشەۆ, ت.ب. اعالارىمىز ءوز ويلارىن اشىق ايتا الماي دۇنيەدەن ءوتتى. ءبىز ولاردىڭ كوزىن كوردىك. كەزدەسكەندە ولار بىزگە ءبىر جۇمباق ادامداي كورىنەتىن.
ولاردىڭ ءىزباسارى م.قوزىباەۆقا دا ءتوتاليتاريزمنىڭ شارپۋى تيمەي قالعان جوق. 1973 جىلى ماكەڭنىڭ زويا گوليكوۆامەن بىرلەسىپ جازعان «زولوتوي فوند پارتي» اتتى ەڭبەگى تۇتقىندالىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇكىمىمەن وتقا جاعىلدى. جازىعى – سول كەزدەگى قازاقستانداعى كادر دايارلاۋ, ءوسىرۋ, قىزمەتكە تاعايىنداۋ پرينتسيپتەرىنىڭ وراسان زور بۇرمالاۋشىلىعىنىڭ بەت-پەردەسىن اشىپ, اشىق ايتقاندارى. جازىعى – تاريحقا قيانات جاساماعانى, اقيقاتتان الىس كەتە الماعانى. وسىنداي جاعدايلار كوپ جىلدار بويى ماكەڭنىڭ عىلىمي ىزدەنىس اياسىن تارىلتىپ, ونىڭ ازاماتتىق ءوسۋ جولىنا ۇلكەن توسقاۋىل بولعانى دا راس.
ءسويتىپ جۇرگەندە, عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتتى, تاريحشىلاردىڭ جۇلدىزدى ءساتى تۋدى, ماكەڭنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. ول ءوز ارىپتەستەرىمەن بىرگە قولىنا قالامىن الىپ, ۇيدەگى-تۇزدەگى ءارحيۆتى اقتارىپ, وتكەن اقتاڭداقتار ىزىنە ءتۇستى. ءسويتىپ, «الاش – الاش بولعالى, الاش اتقا مىنگەلى, الا شۇبار تۋ بايلاپ, الاشقا ۇران بەرگەلى ءالىم ەدى اعاسى» – دەپ مۇرات موڭكە ۇلى ايتقانداي, ماناش قاباش ۇلى ەل تاريحشىلارىنىڭ نوقتا اعاسى رەتىندە كوش باستاي جونەلدى.
شىندىعىنا كەلسەك, تاريح عىلىمىنىڭ ەشۋاقىتتا «التىن عاسىرى» بولعان ەمەس. ويتكەنى, ارقاشاندا ول ءوز زامانىنىڭ ساياساتكەرلەرىنىڭ, باسشىلارىنىڭ ىقپالىندا بولدى. دەگەنمەن, ءوز كەزەڭىمىزدى, ءوز ەلىمىزدەگى سوڭعى 20 جىلدى الساق, بۇل ەشكىمگە جالتاقتاماي, ءوزىمىزدىڭ ەلدىگىمىزدى قايتا تانىپ جاتقان, وتكەن جولدارىمىزدى, جيناعان رۋحاني قازىنالارىمىزدى وي سارابىنان وتكىزىپ, حالىق نازارىنا قايتا ۇسىنىپ جاتقان زامان. قازاق ەلىن, ونىڭ رۋحىن, وركەنيەتىن, تاپقانىن, جوعالتقانىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە بۇدان بۇرىن مۇنداي مۇمكىندىك, ەركىندىك, كەڭشىلىك بولعان جوق.
وسىنداي رۋحاني جاڭعىرۋ پروتسەسىن باستاپ, وعان بەلسەنە قاتىسىپ جۇرگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتى تاريحي تۇرعىدان نەگىزدەۋ كەرەكتىگىن جان-تانىمەن ءتۇسىندى, تاريحشىلار ىزدەنىسىنە جول اشىپ, ءوزى كوش باستادى, مۇمكىندىك تۋعىزدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق تاريحي سانا تاربيەسىن نەگىزدەۋ كۇن ءتارتىبىنە قويىلدى. وسى رەتتەن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىندە قازاق مادەنيەتى مەن وتكەن تاريحىمىز حاقىندا سونى جانە تەرەڭ پىكىرلەرىن ەل نازارىنا ۇسىندى. كوپتەگەن ەلدەردەن جانە ءوز تاريحىمىزدان قازاقتار تۋرالى جازبا دەرەكتەردى مولىنان جيۋعا ارنالعان كەڭ كولەمدى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلدى جانە ول ورىندالۋ ۇستىندە.
مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ قازىرگى كەزەڭىمىز تاريح عىلىمى ءۇشىن التىن عاسىر دەمەسەك تە, ونىڭ جۇلدىزى جانعان جىلدار دەپ تولىعىنان ايتۋىمىزعا بولادى. وسى تۇستا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا تاريحشىلار اۋلەتىنە كوسەمدىك ەتكەن ماكەڭ وتانتانۋ عىلىمىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن جاساۋعا كىرىستى. ماكەڭنىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە قازاقستاننىڭ رەسەيدىڭ وتارىنا اينالۋ پروتسەسى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى تۇرعىسىنان قايتا قارالدى, ەلىمىزدەگى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ جاڭا كونتسەپتسياسى جاسالىندى, كەڭەس وداعى كەزىندەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحى زەرتتەلدى, ونىڭ قۇرباندارى اقتالدى.
اۋىلداردى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن قازاق شارۋالارىن زورلاپ وتىرىقشىلاندىرۋ تاريحى مەن ونىڭ قاسىرەتىنىڭ سالدارلارى اشىق ايتىلدى. ۇلى وتان سوعىسى زاردابىنىڭ بۇرىن ايتۋعا دا, جازۋعا دا بولمايتىن تۇستارى جاريا بولدى, قازاقستاننىڭ تاريحناماسى جاڭا تۇرعىدان زەردەلەندى.
تاريحشى قاۋىم الاش دەگەن سوزدەن ۇركىپ-قورقىپ, ات-تونىن الا قاشقان كەزدە: «الاش – قازاق حالقى دەگەن ۇعىم. الاش – ەلىمىزدىڭ ەجەلگى اتى. ول عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلتتىق سانانىڭ ءوسۋ پروتسەسىنىڭ قۇرامداس بولىگى», – دەپ العاش ايتقان ماكەڭ بولدى. قازاقستان تاريحناماسىندا ماكەڭ ءبىرىنشى بولىپ «حالقىمىز قاراڭعى ەدى, مادەنيەتى تومەن, سورلى ەدى» دەگەن تەزيسكە قارسى شىقتى. «دالا ەتيكاسى – ول تاعىلار ەتيكاسى ەمەس» دەدى ماكەڭ. «ول كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ ەتيكاسى. ول – ون ۇشتە ۇلدى ۇلان ەتىپ جەتكىزگەن, ون التىدا قىزدى بۇلاڭداتىپ بويجەتكىزگەن حالىقتىڭ ەتيكاسى. ول – سۇلۋلىقتى, باتىرلىقتى, پاراساتتىلىقتى توبەسىنە كوتەرگەن حالىقتىڭ ەتيكاسى».
اكادەميك م.قوزىباەۆ ەرماكتىڭ تەكسىز, باۋكەسپە قاراقشى ەكەندىگىن, رەسەي شىركەۋىنىڭ ەرماكتان اۋليە جاساۋىنىڭ ارامزالىعىن, رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلىق ساياساتىنىڭ ءتۇپ نەگىزىن جان-جاقتى اشتى. ماكەڭنىڭ قالامىنان تۋعان «اشارشىلىق اقيقاتى», «كازاحستانسكايا تراگەديا», «جاۋعا شاپتىم تۋ بايلاپ», «ەرماك: اڭىز بەن اقيقات», «يستوريا ي سوۆرەمەننوست», «اقتاڭداقتار اقيقاتى», «تاريح زەردەسى» (ەكى كىتاپ), «دالا وركەنيەتى جانە قازاق حالقى», «قازاقستان نا رۋبەجە ۆەكوۆ: رازمىشلەنيا ي پويسكي» (ەكى كىتاپ), تاعى باسقا كوپتەگەن تۋىندىلارى حالىقتى تاريحقا جاقىنداتىپ, ۇلتتىق تاريح عىلىمىنىڭ باس-اياعىن جيناپ, باعىتىن ايقىنداپ, قالىڭ وقىرماننىڭ تاريحي ساناسىنىڭ شىڭدالۋىنا زور ۇلەسىن قوستى. ءسويتىپ, ماناش قاباش ۇلى شىن مانىندە حالىق پەرزەنتىنە اينالدى. اكادەميكتىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جارىق كورگەن ەڭبەكتەرى وسىعان دەيىنگى 33 جىل بويى جاريالانعان زەرتتەۋلەرىنەن ساپا مەن مازمۇن تۇرعىسىنان دا, سان جاعىنان دا اسىپ ءتۇستى. سوندىقتان دا ونى ەگەمەندىكتىڭ, رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ جارشىسى دەسەك, بۇل ماكەڭە بەرىلگەن ءادىل باعا ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق. وسى ەڭبەكتەرى باعالانىپ, عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
نيكولاي ميحايلوۆيچ كارامزين «يستوريا روسسيسكوگو گوسۋدارستۆا» دەگەن كولەمدى ەڭبەگىن جازىپ بىتىرگەندە, ونى «كولۋمب روسسيسكوي يستوري» دەپ ماراپاتتاعان ەكەن دەسەك, اكادەميك قوزىباەۆ ءوزىنىڭ 50 جىل بويعى عىلىمي ومىرىندە 800-دەن استام ەڭبەك جازىپ, تاريحىمىزدىڭ بۇرىن اشىلماعان قاتپار-قاتپار قويناۋلارىن اشىپ, ەل نازارىنا ۇسىندى. ءاسىرەسە, تاۋەلسىزدىك زامانىنداعى جاڭا تاريح ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزدى دۇنيە جۇزىنە جاريا ەتتى. ەندەشە, وسىنداي ەرەن ەڭبەكتىڭ يەسى جانە دە تاريحشىلارىمىزدىڭ كوشباسشىسى اكادەميك م.قوزىباەۆتى «قازاق تاريحىنىڭ كولۋمبى» دەسەك, ونىڭ سەبەبى مەن دالەلى مولىنان بار دەپ ويلايمىن. ارينە, مۇنداي دارەجەگە جەتۋىنە ماكەڭنەن بۇرىنعى تاريحشى اعالارىمىزدىڭ دا شىعارماشىلىق دايىندىعى مولىنان بار ەدى, بىراق كەڭەستىك يدەولوگيالىق قۇرساۋ ولارعا ءمۇمكىندىك بەرمەدى. ءتول تاريحىمىزدىڭ اقيقاتىنا كوشۋگە تەك تاۋەلسىزدىك تۇسىندا عانا مۇمكىندىك تۋدى. بىرنەشە عاسىردا ءبىر رەت قانا كەلەتىن بۇنداي مۇمكىندىكتى ماكەڭ سياقتى اسا دارىندى عالىم تولىعىنان پايدالانا ءبىلدى. تەك قانا ماكەڭ ەمەس, وزبەكالى جانىبەكوۆ, كەڭەس نۇرپەيىس, ءمالىك اسىلبەكوۆ, مامبەت قويگەلديەۆ, جانۇزاق قاسىمباەۆ, كارل بايپاقوۆ, حانگەلدى ءابجانوۆ, تاعى باسقا دا كورنەكتى تاريحشى عالىمدار وسى جاڭارۋ, جاڭعىرۋ ۇردىسىنە وزدەرىنىڭ ۇلكەن ۇلەسىن قوستى, ءالى دە قوسۋدا.
ءبىز وسىعان دەيىن عالىم-تاريحشى رەتىندە ماناش قاباش ۇلى تۋرالى اڭگىمە قوزعاساق, ەندى ونىڭ تالانتىنىڭ ەكىنشى ءبىر قىرى, ياعني جالىندى پۋبليتسيست, جانكەشتى قايراتكەرلىگى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ماكەڭ تەك قانا تاريح ماسەلەلەرى ەمەس, ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ءومىرىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارى تۋرالى وتكىر دە ۇتىمدى وي ايتقان عالىم – پۋبليتسيست. مىناۋ جاڭا زاماننىڭ بىردە-ءبىر قۇبىلىسى, ولاردىڭ شاراپاتى مەن قايشىلىعى, بولماسا حالىققا تيگىزگەن زاردابى ماكەڭنىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق دەۋگە بولادى. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ اجارى مەن كولەڭكەسى, جاڭا ۇردىسكە ىلەسە الماي بەرەكەسى كەتكەن زيالى قاۋىم, كوزدى اشىپ-جۇمعانشا الدىنداعى مالىنان, ىستەگەن كاسىبىنەن ايىرىلعان قازاق اۋىلىنىڭ اۋىر ءحالى, كەدەيشىلىكتەن ءورىسى تارىلعان عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جاعدايى تۋرالى, رۋحاني ازعىندىقتىڭ ورىستەپ كەلە جاتقانى سياقتى بۇگىنگى تىرشىلىگىمىزدىڭ ەلەۋلى كەمشىلىكتەرى جايلى ساناعا ءسىڭىمدى, جۇرەككە قونىمدى مىسالدارمەن جەرىنە جەتكىزە جازىپ تا, ايتىپ تا ءجۇردى. ونىڭ ايتقان وتكىر پىكىرلەرى كوپشىلىكتى ەلەڭ ەتكىزبەي قويمادى, سوندىقتان دا ماكەڭدى قالىڭ جۇرتشىلىق ۇلت ۇلاعاتىنىڭ جارشىسى رەتىندە, تاباندى قوعام قايراتكەرى رەتىندە جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان دا ونىڭ جالىندى, وتكىر پۋبليتسيستيكاسى وقىرماننىڭ سەزىمىن سەرگىتىپ, ويىن وياتتى. ءيا, ونىڭ قۋاتتى ءسوزى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ, نىعايتا بەرۋگە جۇرتتى قۇشتارلاندىرا, بەلسەندىرە تۇسۋگە جەتەلەدى. ەندەشە, ماكەڭدى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ, ەگەمەندىكتىڭ جارشىسى, بەلسەنە قولداۋشىسى بولدى دەۋگە تولىق نەگىزىمىز بار.
پۋبليتسيستيكانىڭ باستاۋى, ونىڭ جالىندى بولۋى شەشەندىك, كوسەمسوزدىك شەبەرلىكپەن بايلانىستى ەكەنى بارشامىزعا ءمالىم. كوسەمسوزدىك شەبەرلىكتىڭ نەگىزىندە تۋعان پۋبليتسيستيكا قاي كەزەڭدە بولسا دا ويىڭدى تەربەتىپ, ساناڭدى وتكىرلەيتىن, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتەتىن باعاسى جوق مۇرا. سوندىقتان دا سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرى دەموسفەن مەن تسيتسەروننىڭ, ولاردان كەيىنگى ۆولتەر, رۋسسو, ديدرونىڭ, ءوز ۇلتىمىزدىڭ دانالارى بۇحار جىراۋدىڭ, احمەت بايتۇسىنوۆ پەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇتىمدى دا وتكىر, سىرى تەرەڭ ناقىل سوزدەرى بارشامىزدىڭ ورتاق مۇرامىز بولىپ كەلە جاتقان جوق پا. بۇگىنگى زاماندا عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ, زەينوللا قابدولوۆتىڭ, ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ, ماناش قاباش ۇلىنىڭ كوسەمسوزدىڭ مايتالمان شەبەرلەرى ەكەندىگىنە ەشكىم شەك كەلتىرمەيدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ەڭبەگى تەك قانا ءبىزدىڭ ەمەس, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قۇرمەتىنە دە ابدەن لايىق.
ماناش قاباش ۇلى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اكادەميالىق عىلىمنىڭ ساردارلارىنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى. ماكەڭ قوعامتانۋ عىلىمىنىڭ تۋىن ۇستاعان اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, ءابدۋالي قايداروۆ, سەرىك قيراباەۆ, ت.ب. اعالارىمەن بىرگە, كانەكەڭ – قانىش ساتباەۆ جاساقتاعان عىلىمداعى ۇلى شوعىردىڭ جالعاسى ىسپەتتى, دانالار قۇرعان اكادەميا شاڭىراعىن جانىمەن, ارىمەن قورعاعان عالىم. سونداي-اق ول قانىش ساتباەۆتىڭ مۇراسىن تۇگەندەۋگە قوماقتى ۇلەسىن قوسىپ كەتتى.
ماناش قاباش ۇلىنىڭ عۇمىرناما سالاسىنداعى ەلەۋلى ەڭبەگىن دە ايتۋىمىز كەرەك. عالىم دالا وركەنيەتىنىڭ شەجىرەشىسى مىرزا مۇحامەد حايدار دۋلاتي, ورتاعاسىرلىق تۇركى جازبا تاريحىنىڭ كورنەكتى وكىلى قادىرعالي بەك جالايىر, تۇران ولكەسىنىڭ پەرزەنتى ءجالاڭتوس, يساتاي, ماحامبەت, حان كەنە, شاقشاق جانىبەك, قاراساي باتىر سياقتى قازاق حالقىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى تۋرالى اۋقىمدى پىكىرلەر ايتا ءبىلدى. كەشەگى الاش قوزعالىسى, ونىڭ كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, وتكەندەگى زۇلمات زاماننىڭ قۇربانى بولعان ۇلت پەرزەنتتەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ تۋرالى كولەمدى ماقالالار جاريالادى. ءوز كوزىمەن كورگەن اياۋلى اعالارى, ءبىرتۋار ازاماتتار مۇحتار اۋەزوۆ, ەرماحان بەكماحانوۆ, ءىلياس وماروۆ, شاھماردان ەسەنوۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ سياقتى جالپى سانى جۇزگە جۋىق قازاق زيالىلارىنىڭ بەينەلەرىن جاساپ, ولاردىڭ تاريحتاعى ورنىن انىقتاپ, تۇعىرىنا قوندىرۋعا ەرەكشە اتسالىسقان دا ماناش قاباش ۇلى. بۇنى ءبىز قازاق زيالىلارىنىڭ عۇمىرناماسىن زەرتتەۋدەگى جاڭا ءسوز, ۇلتتىق زيالى قاۋىمنىڭ عىلىمي تاريحىن جاساۋداعى ماناش قوزىباەۆتىڭ قوسقان دەربەس ۇلەسى دەۋىمىز دۇرىس.
وسى عۇمىرناماعا بايلانىستى ماناش قاباش ۇلىنىڭ ورىنداي الماي كەتكەن ارمانىن, وسى سالاداعى ول كورسەتكەن كەيبىر كەمشىلىكتەردى دە ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. «ءبىز قازاق زيالىلارىنىڭ جالپى تاريحىن جازار بەلەسكە كەلىپ قويدىق. زيالى قاۋىم – ۇلتتىڭ ۇيتقىسى. ول بارشا حالىقتى قوسا دا, ىدىراتا الادى. قازاق زيالىلارى تاريحى شىن مانىندە ۇلت تاريحى ەكەندىگىن ايتقان ورىندى. سوندىقتان زيالى قاۋىم كىم, ول قاي زاماندا جەكە تاپ بولىپ نەمەسە توپ بولىپ قالىپتاستى, قانداي كەزەڭدەردى باسىنان كەشىردى, قازاق زيالىلارىنىڭ وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى قانداي؟ – دەگەن سياقتى كەلەلى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك. بۇل ءۇشىن زيالى قاۋىم تاريحىمەن اينالىسار جاس, البىرت بۋىن تاربيەلەۋىمىز كەرەك» دەيتىن ەدى ماكەڭ. عالىمنىڭ وسى ارمانىن ورىنداۋدىڭ بۇگىنگى تاڭدا دا ماڭىزى زور, بۇل تاريحشىلار قاۋىمىنىڭ كەلەشەكتەگى ۇلكەن ءبىر مىندەتى دەسەك بولادى.
ءولىم – ەكى ءتۇرلى. ءبىرى – تابيعي ءولىم. ەكىنشىسى – رۋحاني ءولىم. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, شىن مانىندەگى تاريحي تۇلعالاردى رۋحاني ولتىرمەۋ. سوندىقتان دا تاريحشى شىندىقتىڭ ق ۇلى, اردىڭ ءپىرى بولۋى كەرەك. وسىلاردى ايتا كەلە, ماكەڭ عۇمىرناما جانرىندا ەتەك جايىپ بارا جاتقان, ءوز سوزىمەن ايتقاندا «قازاقشىلىق سارىنعا» قاتتى قينالاتىن ەدى.
«عۇمىرنامادا قازاقتىق جانە قازاقشىلىق سارىن قاتار ورىن الىپ كەلەدى. قازاقتىق دەگەنىمىز – ۇلتتىق قاسيەت, ۇلتتىڭ مەنتاليتەتىن, اتا-سالتىن, ءداستۇرىن ۇستاۋعا, دامىتۋعا, ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان پاتريوتتىق سەزىم, ءىس-ارەكەت. ال قازاقشىلىق دەگەنىمىز – ۇلتتىق قاسيەتتى بۇرمالاۋ, وعان شىلىقتى قوسۋ, بىلاپىتتاۋ, قازاقتىقتى باسقا حالىقتار ەسەبىنەن وسىرەمىن دەپ لەپىرۋ, باسقاشا ايتقاندا, قازاقتىققا ۇلتشىلدىق سارىن بەرۋ, تاپ, رۋ, تايپا تەرريتورياسىمەن شەكتەلگەن ءپاتريوتيزمنىڭ سەپاراتيزمگە ۇلاسۋى. بۇل وتە قاۋىپتى ءۇردىس» دەپ تەبىرەنەتىن ەدى ماناش قاباش ۇلى. اتاقتى تاريحشىنىڭ وسى ءبىر ەسكەرتۋلەرىن دە جادىمىزدان شىعارماعانىمىز ءجون.
ماكەڭ – ۇلاعاتتى ۇستاز ەدى. ارتىنا ەرگەن ورمانداي شاكىرتتەرىنىڭ ىشىندە 90-عا جۋىق عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارى بار. ماكەڭنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ۇستاز شاكىرتتىڭ رۋحاني اكەسى. كوپتەگەن جاستارعا ماكەڭ وسىنداي رۋحاني اكە بولا ءبىلدى. از عانا جىلدار ىشىندە تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ كۇردەلى پروبلەمالارىن زەرتتەيتىن عىلىمي مەكتەپ بوي كوتەردى. عالىمنىڭ كوپتەگەن شاكىرتتەرى بيىك لاۋازىم يەلەرى, ولاردىڭ ىشىندە شەتەل ازاماتتارى دا بارشىلىق.
ماناش قوزىباەۆتىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن دە ايتۋىمىز كەرەك. اكادەميكتىڭ بۇل قىرى ونىڭ ءوزى قىزمەت ىستەگەن ۇجىمداردا, اسىرەسە شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىن كوپ جىلدار باسقارۋ ىسىندە, ەلىمىزدەگى بەلگىلى قوعامتانۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, قازاقستاننىڭ جاڭا بەس تومدىق اكادەميالىق تاريحىن جاساۋ ىسىنە جۇمىلدىرا بىلۋىنەن ايقىن كورىندى. بۇگىن وسى بەس تومدىق تاريح ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى ءۇشىن نەگىزگى وقۋ قۇرالى بولىپ وتىر.
جوعارىدا ماناش قاباش ۇلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دەدىك. رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ءجۇرىپ ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, ازاماتتىق تۋرالى زاڭداردى ازىرلەۋگە بەلسەنە اتسالىستى. «جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ» تۋرالى زاڭنىڭ جوباسىن ۇسىندى, تۇڭعىش اتا زاڭىمىزدىڭ جوباسىن جاساۋشىلار توبىندا بولدى, پرەزيدەنتتىڭ قاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات تۋرالى ۇلتتىق كەڭەستىڭ, تاعى دا باسقا گۋمانيتارلىق وزەكتى ماسەلەلەرگە بايلانىستى كوپتەگەن كوميسسيالاردىڭ مۇشەسى بولدى. ءيا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 10 جىلى ىشىندە رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ساياسي-قوعامدىق ءمانى بار وقيعالار ءماكەڭنىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن ءوتىپ ءجۇردى. تاريحي-اعارتۋشى «ادىلەت» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ماناش قاباش ۇلى قاسىرەت كىتابىن, رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ ءىسىن باسقاردى. ءماكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە جاڭا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ كونتسەپتسياسى جاسالدى. قورىتا ايتقاندا, ماناش قاباش ۇلى عالىم-تاريحشى عانا ەمەس, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋعا اتسالىسقان بەلگىلى ساياساتكەر. ونىڭ قايراتكەرلىگى, ازاماتتىق كەلبەتى الىستان بوي كورسەتىپ تۇردى. قوعامداعى زور ەڭبەگى ءۇشىن ماكەڭە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم سىيلىعى بەرىلدى.
ماكەڭنىڭ جارى سارا پىشەنبايقىزى 40 جىلدان اسا ۋاقىت جوعارى مەكتەپتىڭ مايتالمان ۇستازى بولا تۇرا, جارىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنىڭ قامقورشىسى دا, قولداۋشىسى دا, تىرەگى دە بولا ءبىلدى. قوزىباەۆتار اۋلەتىنەن وربىگەن ءىلياس, گۇلشات عىلىمدا اكە جولىن قۋىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ازاماتتار. سۇحبات كەزىندە ءبىر اعايىن ماكەڭە: «ءسىز نەمەرەلەرىڭىزدىڭ ءبارىن دە جاقسى كورەسىز. دەگەنمەن سولاردىڭ قايسىسى ءسىز ءۇشىن ەرەكشە ىستىق؟» دەپ سۇراق قويعاندا: «مەن ولاردىڭ ءبارىن دە سۇيەمىن. ارقايسىسىنىڭ ورنى بولەك. ارداق – تۇڭعىش جيەن نەمەرەم, اقبوتام – ءوز نەمەرەلەرىمنىڭ الدى. ارداق پەن ەكەۋىن بولە المايمىن. اقەركەمنىڭ جانى نازىك, ايدىن – اقىلدى تەنتەك, ال الماس بولسا ەركە, ازىرشە كەنجەتاي, باۋىرىمدا. ونىڭ قىلىعى ەلجىرەتپەي قويمايدى» دەگەن ەكەن ول ءوز جاۋابىندا. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, بۇگىنگى تاڭدا دا ماكەڭنىڭ اۋلەتى ءوسىپ-ءونىپ, كوبەيىپ وتىر. اقبوتاسىنىڭ شاڭىراق قۇرعانىن اتتەڭ, اتاسى كورە المادى.
ماناش قاباش ۇلى زور پاراسات يەسى بولاتىن. جايما-شۋاق جانى بار, تازا ساقتالعان ارى بار, ۇلتىن سۇيگەن قىزۋ قانى بار ماناش اعامىز اينالاسىنا جاقسىلىقتىڭ نۇرىن شاشىپ, ماڭايىنا ىزگىلىكتىڭ ساۋلەسىن توگەتىن ەدى.
وسىنداي سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ەسىمى شارتاراپقا جايىلعان ماناش قاباش ۇلىنىڭ ءوز زامانىنداعى, ءوز قوعامىنداعى العان ورنىن ءبىر اۋىز سوزبەن-اق ايقىنداۋعا بولادى. ول – تۇلعا, ەرەكشە تۇلعا. ماكەڭنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, تۇلعا دەگەنىمىز – ينتەللەكت, اقىل, پاراسات يەسى. ول وتكىرلىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن, قاجىماس كۇش-قايراتىمەن, باسقاشا ايتقاندا, كوسەمدىگىمەن, شەشەندىگىمەن, ادىلدىگىمەن, ءوز مۇددەسىن ۇلت مۇددەسىنە ۇشتاستىرۋمەن, ۇلتجاندىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن جان. وسى ىزگى قاسيەتتەردىڭ ءبارى ماكەڭنىڭ بويىندا بولدى, مۇنداي تۇلعالار كۇندە تۋا بەرمەيدى.
وسى ماقالانىڭ اۆتورى ءۇشىن دە ماناش قاباش ۇلىنىڭ ورنى بولەك ەدى. جاس كۇنىمنەن سوڭىنا ەرتىپ, دانالىعى مەن پاراساتىن اياماي, ازامات بولۋىما ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اعام ەدى. سوندىقتان دا ونىڭ ەسىمى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ماڭگىلىك ساقتالادى.
اكادەميك قوزىباەۆ ارتىنا ەشقاشان ەسكىرمەيتىن جانە وشپەيتىن ەسكەرتكىش قالدىردى. ول – ماكەڭنىڭ تاريحتىڭ قاتپار-قاتپار قويناۋلارىن اشۋعا ارنالعان ەڭبەكتەرى, ول – ۇلت وركەنيەتىن, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن شىڭداۋعا ارنالعان تۋىندىلارى, ول – ۇشقىر دا وتكىر قالامىنان تۋعان ەلىنە, وتانىنا دەگەن ابزال نيەتى, ارمان-تىلەكتەرى.
سوندىقتان دا ونىڭ ەسىمى ەلدىڭ اۋزىندا بولسا, ءوشپەس ورنى – تاريحتا.
كەنجەعالي ساعاديەۆ, اكادەميك.