بقو-نىڭ 9 ايداعى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى

توعىز ايدىڭ ءتۇيىنى

ءوڭىر باسشىسى ءوز سوزىندە وبلىس­تىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا وڭ كورسەت­كىشتەر بايقالىپ وتىرعانىن ايتتى. ءوڭىردىڭ جالپى ءونىمى جارتى جىلدا 11 پايىزعا ءوسىپ, 990 ملرد تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. ونەركاسىپ ءونىمنىڭ كولەمى 1,4 ترلن تەڭگە بولىپ, ءوسىم 9,2 پا­يىزدى قۇراپ وتىر. كەن ءوندىرىسى 10 پايىزعا (1,2 ترلن تەڭگە), وڭدەۋ ونەركاسىبى 3 پايىزعا (114 ملرد تەڭگە) وسكەن.

وڭىردە اسىرەسە قۇرىلىس قار­قىنى جوعارى. بۇل سالادا 5,4 پايىز ءوسىم بار. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا كولەمى 245 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 

يندۋستريالاندىرۋ كارتا­سى بويىنشا وبلىستا بيىل ىس­كە قوسىلۋى جوس­پا­ر­لانعان 10 ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبا­نىڭ جە­تەۋى جۇ­زەگە استى. بۇل جوبالارعا قۇ­يىل­­­عان ينۆەستيتسيا كولەمى 8 ملرد تەڭ­­گەنى قۇ­رايدى, جاڭادان 600 ادام جۇمىس تاپتى.

ارينە, وسى كەزگە دەيىن وبلىس ەكونو­ميكاسىنىڭ قاتەپتى قارا نارى مۇناي-گاز سەكتورى ەدى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپ­سىر­ما­سىمەن ەكونوميكانى ءارتا­راپ­تاندىرۋ تابىستى ءجۇرىپ جاتىر. وتكەن توعىز ايدا شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 28 پايىزعا ارتىپ, 58 ملرد تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىنە كەلگەن ينۆەستيتسيا 4 ەسەگە جۋىق, تاعام ءوندىرىسى 5 ەسە, سۋسىن ءوندىرۋ 25%-عا كوبەيگەن. بارلىق ينۆەستيتسيانىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى سىرتتان كەلگەن.

التاي كولگىنوۆ وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىندە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ وڭ اسەرى بولعانىن ايتادى. كورمە كەزىندەگى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە باتىسقازاقستاندىق كاسىپكەرلەر فين ارىپتەستەرىمەن ىسكەرلىك بايلانىس ورناتىپ, ءۇش جوبا قولعا الىندى. ونىڭ ءبىرى – «دجەنەرال فينلاند» كومپانياسى مەن ورالدىق «ستەكلوسەرۆيس» جشس نەگىزىندە قۇرىلىس ماتەريالدارىن – قۋات ۇنەمدەگىش تەرەزە, ەسىك, جيھاز شىعا­راتىن بىرىككەن كاسىپ­ورىن قۇرۋ. قازىردىڭ وزىندە بۇل ىسكە 2 ملن ەۋرو قارجى قۇيىلعان. 

ەكىنشى جوبا – «جاسىل ەكونوميكا» باعدارلاماسى نەگىزىن­دە ورال قالا­سىنداعى قاتتى تۇر­­مىستىق قالدىق­تار پوليگونى فين ارىپتەستەرمەن بىرلەسكەن كون­سور­تسيۋمنىڭ باسقارۋىنا بەرىلدى. قوقىستى قايتا وڭدەپ, مول پايدا تاۋىپ وتىرعان فينليانديا ءتىپتى اينالاسىنداعى ەلدەردىڭ قال­دىعىن ساتىپ الىپ, اجەتكە جاراتىپ وتىرعان ەل.

ەكسپو-2017 كورمەسى اياسىندا تۇساۋى كەسىلگەن 3D جوبالاۋ ءىسى دە ءوڭىر ءۇشىن ايرىقشا جوبا بولماق. وب­لىس ورتالىعىنداعى كوللەدجدەردىڭ بىرىن­دە 3D جوبالاۋ بويىنشا جەرگىلىكتى جاستاردى وقىتۋ باستالادى.

  اۋىلدان – ەكسپورتقا

ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرى بولۋى كەرەك دەپ اتاپ ءوتتى. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىمەن تىعىز جۇمىس جاساۋدا­مىز, دەدى التاي سەيدىر ۇلى. اۋا رايىنا كوبىرەك تاۋەلدى ەگىن شارۋا­شىلىعى ەكى جىل قاتا­رى­نان جاقسى ءونىم الىپ وتىر. بيىل ءونىم كورسەتكىشى 15 پايىزعا ار­تىپ, مال باسى دا 10 پايىزعا كوبەيگەن. 

ەلباسىنىڭ بىلتىرعى يرانعا ساپارى باتىس قازاقستان ءوڭىرى ەكونوميكاسى ءۇشىن دە جاقسى مۇمكىندىك اشتى. ەت ەكسپورتىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, «باتىسمارقالامب» كاسىپورنى يران ەلىنە تۇراقتى تۇردە ەت جونەلتە باستادى. قازىر اۋە رەيستەرى ارقىلى اپتا سايىن قازاق مالىنىڭ ەتى يرانعا تاسىمالدانۋدا. جىل سوڭىنا دەيىن 1500 توننا ەت جەتكىزۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار «كۇبىلەي» كاسىپورنى دا جىل سوڭىنا دەيىن كەلىسىمشارتقا سايكەس 200 توننا مۇزداتىلعان قوي ەتىن يرانعا ەكسپورتتايدى.

اكىم وڭىردە تاياۋ بولاشاق­تا قولعا الىناتىن كەيبىر جوبا­لار­مەن دە تانىستىرىپ ءوتتى. اۋىل شارۋا­شىلىعى بويىنشا وڭىر­دە 8,5 ملرد تەڭگە بولاتىن ينۆەس­تي­تسيا­­لىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋ­دا. جىلىنا 7 مىڭ توننا قۇس ەتىن وند­ى­رەتىن جاڭا قۇس فاب­ريكاسى بار. قۋاتى 6000 توننا ەت ءونىمىن وندىرەتىن «كۇبىلەي» كاسىپ­ورنى جاڭا ەت وندەۋ فاب­ري­كا­سىن ىسكە قوستى. بۇعان دە­يىن مالشارۋا­شى­لىعى دامىعان وڭىردە تەرى وڭدەيتىن كا­سىپ­ورىن بولماعان ەدى.

جاقىندا ىس­كە قو­سىل­عان «پوش رۋنو» كا­سىپ­­ورنى تەرى وڭدەيتىن جاڭا زاۋىت اش­تى, تەرى ونىمدەرىنەن اياق كيىم تى­گۋ ءىسىن قولعا الدى. جوبا جۇزەگە اس­­ق­ان­دا جىلىنا 600 مىڭ اياق كيىم تى­­گى­لەتىن بولادى. جىل­دىق قۋا­تى 5 000 توننانى قۇراي­تىن ۇن ونىم­­­دەرىن وندىرەتىن جەلاەۆ ماكارون فا­­ب­ريكاسى قا­لىپتى جۇمىس ىستەۋدە.

وڭىردە قىزۋ قولعا الىنعان جوبانىڭ ءبىرى – يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ. باعدارلاماعا سايكەس وڭىردە 6 بىر­دەي يرريگاتسيالىق جۇيە جاڭار­تىلدى. ناتيجەسىندە قوسىمشا 185 مىڭ گا جايىلىم, 6 000 گا ليمان سۋلاندىرىلىپ, 12 ملن تەكشە مەتر تاسقىن سۋ جيناقتالاتىن بولدى.

ۇزىندىعى 180 شاقىرىمدى قۇراي­تىن كيروۆ-شەجىن ارناسىن قايتا جاڭعىرتۋ قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. قازىر 4 كەزەڭنىڭ 3-ەۋى اياقتالدى. كانالدى ىسكە قوسۋ 4 اۋداننىڭ اۋماعىندا 130 مىڭ گا جايىلىمدى جەرلەردى سۋارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

ءبىز جىل سايىن رەسەيدەن سۋ ساتىپ الىپ وتىرمىز. كوك­تەمگى تاسقىن سۋدى ساقتاپ قالۋ ناتي­جەسىندە جىلىنا 500 ملن تەڭ­گە ۇنەمدەۋگە جاعداي جاساي­دى. قالعان 5 قۇرىلىمدى جون­دەۋ­گە 820,5 ملن تەڭگە قارجى جۇ­م­سال­دى. ناتي­جەسىندە مال با­سى­نىڭ كوبەيۋىنە, بالىق شارۋا­شى­لى­عىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگى­زە­دى دەگەن جوسپار بار, دەيدى ا.كولگىنوۆ. 

«نۇرلى جول» مەن «نۇرلى جەر»

«نۇرلى جول», «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا دا وڭ اسە­رىن تيگىزۋدە. باعدارلامانى ىس­كە اسىرۋعا 30 ملرد تەڭگە ءبو­لى­­نىپ, 1700-دەن اسا جۇمىس ور­نى قۇرىلعان. سونداي-اق ورال-وزينكي (رف شەكاراسى) رەسپۋبليكالىق تاس جولىن قاي­تا جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارى «نۇرلى جول» اياسىندا قار­جى­لاندىرىلۋدا.  جالپى ۇزىندىعى 104 شاقى­رىمدى قۇرايتىن تاس جولدىڭ 70 شاقىرىمى بيىل جوندەلىپ بىتەدى. بۇل جۇمىس ينۆەستي­تسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ اتقارىلۋدا. جالپى, وبلىس بويىنشا بيىل 500 شاقىرىم اۆتوجول سالىنۋدا. سالىستىرا ايتار بولساق, بىلتىر سالىنعان بارلىق جولدىڭ ۇزىندىعى 290 كم ەدى, دەپ اتاپ ءوتتى ا.كولگىنوۆ.

ورال قالاسىندا ءۇش اۋىسىم­دىق وقىتۋدى جانە اپات­تى مەك­تەپتەردى جويۋ ماقساتىن­دا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا ءتورت مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. جالپى, وڭىردە 24 ءبىلىم بەرۋ نىسانى, سونىمەن قاتار 10 بالاباقشا سالى­نىپ جاتىر. كوممۋنالدىق ينفرا­قۇرىلىم­دى جاقسارتۋ ماقساتىندا 215 شاقىرىم ەلەكتر-جىلۋ جەلىلەرى جۇرگىزىلۋدە. 

«نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا ورال قالاسى مەن اۋدانداردا 1700 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلمەك. اعىمداعى جىلى مەم­لەكەتتىك باعدارلامالار ەسەبىنەن جالپى اۋماعى 300 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن جاڭا باسپانالار حالىق يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ ەسەپتىك كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 80 پايىزعا ارتىق. جىل باسىنان بەرى 123 شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلى تارتىلىپ, گازداندىرۋ جانە سۋمەن قامتۋ جۇمىستارى قاتار جۇرۋدە. وبلىس بويىنشا 35 اۋىل­­عا كوگىلدىر وتىن جەتكىزىلىپ, 106 الەۋمەتتىك نىسان تابيعي گاز قۇبىرىنا قوسىلدى. 65 مىڭ تۇر­عى­نى بار 55 ەلدى مەكەندە ورتا­لىق­تاندىرىلعان سۋ جۇيەسىن تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ياعني 186 اۋىل حالقى تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزەدى. 

ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نە­گىزگى تىرەگى بولىپ سانالاتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى دا وبلىس باسشى­لىعىنىڭ ءجىتى نازارىندا. قازىردىڭ وزىندە بۇل سالا ءوڭىردىڭ جالپى ءونىمىنىڭ 40%-ىن بەرىپ وتىر. بۇل مەجەنى 50 پايىزعا جەتكىزۋ – ەلباسى تاپسىرماسى. ء«بىز بۇل ىسكە ەرەكشە كوڭىل بولەمىز. قاتاڭ قادا­عالاۋدىڭ ارقاسىندا كاسىپ جۇر­گىزۋ جولىندا اكىمشىلىك, باسقا دا كەدەرگىلەر ازايدى. مەملەكەت قولداۋى, سۋبسيديالار بار», دەدى التاي سەيدىر ۇلى. بۇل سالادا العاشقى جارتىجىلدىقتا جالپى قۇنى 656 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 25 پايىزعا وسكەن.

وڭىردە مەملەكەت پەن جەكە كاسىپكەر­لەردىڭ ارىپتەستىگى نەگى­زىندە 14 جوبا قولعا الىن­عان. سونىڭ ءبىرى – استانادا تاجى­ري­بەدەن وتكەن جولدار مەن قوعامدىق ورىنداردى بەينە­باقىلاۋ جۇيەسى ورال قالا­سىندا دا قولعا الىنباق. 

اكىم جۋرناليستەرگە وڭىرگە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى كوبى­رەك تارتۋ مەن بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا جاڭا حا­لىق­ارالىق اۋە باعىتتارى, سونىڭ ىشىندە فرانكفۋرت-ماس­كەۋ باعىتىندا, اتىراۋ جانە اقتاۋ قالالارىنا جاڭا رەيس­تەر اشىلعانىن ءمالىم ەتتى. بۇل ورال اۋەجايىنىڭ جولاۋشى اعىمىنا ەداۋىر ىقپال ەتكەن: وتكەن جىلى 160 مىڭ جولاۋشى قامتىلسا, بيىل جولاۋشىلار سانى 220 مىڭعا جەتكەن. ەندىگى كەزەكتە اۋەجاي تەرمينالىن جاڭعىرتۋ ارقىلى جولاۋشىلار تەرمينالىنىڭ اۋماعىن ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» مۋزەيى اشىلادى

ارينە, الەۋمەتتىك سالاعا ادەت­تەگىدەي ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بيىلدىڭ وزىندە وبلىستىق جانە اۋداندىق اۋرۋحانالار ءۇشىن 745 زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق ساتىپ الىنعان. «جەدەل جاردەم» قىزمەتى ءۇشىن ورال قالاسىنىڭ وزىندە 86 ارنايى كولىك الىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ 19 نىسانى جوندەۋدەن ءوتتى. «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە ورال ەمحانالارىندا «ەلەكتروندى كەزەك» جانە «پاتسيەنتتىڭ ەلەكتروندى كارتاسى» جۇيەسى ەنگىزىلگەن.

اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ شالعاي اۋىلدارداعى ءبىلىم مەكە­مەلەرىنە كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەتكىزۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە, دەدى وبلىس اكىمى. 250 مەكتەپ زاماناۋي روبوتتى تەحنيكا سىنىپتارىمەن جابدىقتالعان. قاۋىپسىزدىك ءۇشىن بارلىق ءبىلىم مەكەمەلەرىندە بەي­نەباقىلاۋ جۇيەسى ورناتىلىپ جاتىر. وبلىستا 95% مەكتەپ وقۋشىلارى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. 

وڭىردە جاڭادان 1 مادەنيەت ءۇيى سالىنىپ, 5 نىسان كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتىر. سونداي-اق 4 دەنەشىنىقتىرۋ كەشەنى جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلدى.

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەر وڭىرىمىزدە جوسپارعا ساي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. لاتىن ءالىپبيىن, «تۋعان جەر» جانە باعدارلامانىڭ باسقا دا باعىت­تارىن وبلىس تۇرعىن­دارى بەلسەندى قول­دايدى. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى بويىنشا جەر­­لەس­تەردىڭ قولداۋىمەن 31 نى­سان ىسكە قوسىلدى, دەدى وبلىس باسشىسى.

وبلىستا جالپىۇلتتىق قا­سيەتتى ورىن­دار تىزىمىنە الدىمەن ورتاعاسىرلىق «جايىق» قالا­شىعى مەن «بوكەي ورداسى» تاريحي-مۋزەي كەشەنى كىرسە, قازىر ولاردىڭ سانى التاۋعا جەتتى. ياعني قوسىمشا تاقساي قورعان كەشەنى, (ب.ز.د VI-V ع.) جۇماعازى حازىرەت ء(حىح ع), عۇمار قاراش زيراتى جانە جىمپيتىداعى الاش­وردا مۋزەيى قوسىلدى.

ا.كولگىنوۆ جىل سوڭىنا دەيىن ورال قالاسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى مۋزەي اشىلاتىنىن حابارلادى. ول جەردە وڭىردەن قاسيەتتى قازاقستان تىزىمىنە ەنگەن تاريحي ورىنداردىڭ كوشىر­مەلەرى, قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار مەن جادى­گەرلەر, الاش مۇرالارى جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى قامتىلماق. 

سونىمەن قاتار اتالعان باع­دار­لاما بويىنشا 20 جوبا جانە 113 كىشى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوبالىق وفيستە بەكى­تىل­گەن جوسپارلاردى 2018-2022 جىل­­دارى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. ەل­باسى­نىڭ ماقالاسىندا كورسەتىلگەن التى با­عىتقا تولىق سايكەس كەلەدى, دەدى ا.كولگىنوۆ.

ءار ساۋالعا جاۋاپ بار

ءباسپاسوز ءماسليحاتى اياسىندا باق وكىلدەرى قاراشىعاناق ەكولوگيالىق ايماعىنداعى بەرەزوۆ پەن بەستاۋ اۋىلدارىن كوشىرۋ, وڭىرارالىق بايلانىس, وڭىردەگى بەنزين باعاسى, ءتىپتى مەكتەپتەگى حيدجاپ ماسەلەسى تۋرالى دا ساۋالدار قويدى. 

بەرەزوۆ پەن بەستاۋ اۋىلى تۇرعىن­دارىن كوشىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. ولارعا ارناپ سالىنعان كوتتەدج تۇرىندەگى 100 جەكە ءۇي پاي­دالانۋعا بەرىلدى. 153 پاتەرلى, 9 قاباتتى ەكى ءۇي دە ءازىر, قازىر­گى تاڭدا تۇرعىندارمەن ارادا كەلى­سىم-شارت جاسالۋدا. وسى اي­دىڭ سوڭىنا دەيىن ەكولوگيالىق اي­ماقتان تۇرعىندار تۇگەل كوشىرى­لەدى, دەدى ا.كولگىنوۆ.

بريفينگ كەزىندە ءليترى 200 تەڭ­گەگە دەيىن جەتكەن بەنزين باعا­سى دا ءسوز بولدى. «بقو جى­لى­نا 300 مىڭ توننا اي 92 بەن­­زينىن تۇتىنادى, ونىڭ 70%-ىن رەسەيدەن الامىز. بەنزين توڭى­رەگىندەگى دۇربەلەڭ كەزىندە ورال­دان 600 شاقىرىم شالعاي جات­قان بوكەي ورداسى اۋدانىندا باعا كوتەرىلگەنى راس. قازىر احۋال تۇراقتاندى, باعا 150-157 تەڭگە اۋماعىندا», دەدى وبلىس باسشىسى. 

وڭىرارالىق بايلانىس دامۋى ارقا­سىندا بۇرىن شەتەلدەن ساتىلىپ الىناتىن كوپتەگەن قۇرال-جابدىق وتاندىق ونىممەن الماستىرىلعان. مىسالى, بۇ­رىن قاراشىعاناققا قاجەتتى تامپو­ناجدى تسەمەنت شەتەلدەن اكەلىنسە, ەندى شىمكەنتتەن كەلەدى. كەنتاۋدا جاسالاتىن ۇلكەن ترانسفورماتورلار دا يمپورتتى ءساتتى الماستىرادى. ءوندىرىس ورىن­دارىندا پايدالانىلاتىن ساپالى قىز­مەتتىك كيىمدەردى دە قازاقستاندىق فيرمالار وزدەرى تىگە باستاعان.

جاقىندا وسىنداي الماتىلىق كاسىپورىن ورالدىقتار ءۇشىن 5 ملرد تەڭگەنىڭ كيىمىن تىگۋگە كەلىسىمشارت جاساعان.

 

 

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»