ۇجىم ۇيىمشىلدىعىمەن ۇتادى

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس­تاماسىمەن بارلىق وڭىردە تىلشىلەردىڭ مەكتەپ ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋى ءوتىپ جاتىر. وسىعان وراي ءبىز ەل ىشىندەگى, اۋىلداعى قاراپايىم مەكتەپتى قالاپ ەدىك. دارياندى تاڭداۋىمىز دا تەگىن ەمەس, «وڭتايلاندىرۋ» تۇسىندا تاراپ كەتكەن اۋدان, بۇرىن ورىس ءتىلدى بولعان وڭىردە جاڭادان پايدا بولعان قازاق مەكتەبى. ورتەڭگە وسكەن گۇل ءتارىزدى نا­عىز تاۋەلسىزدىك تۋىندىسى...

جانىمداعى سەرىگىم – زەلەنوۆ اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, بۇرىن­عى مۇعالىم, قازىر اۋداندىق «اۋىل تىنىسى» گازەتىنىڭ رەداكتورى نۇرجان ءدۇزباتىر. ءوڭىردىڭ جاعدايىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى. تاريحقا دا جۇيرىك. دارينسك ستانيتساسى وتكەن عاسىرلاردا ورال كازاچەستۆوسىنىڭ ءىرى مەكەنى بولعان. بەلگىلى ورىس جازۋ­شىسى, «تىنىق دوننىڭ» اۆتورى ميحايل شولوحوۆتىڭ وتباسى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە, ياعني 1942-1943 جىلدارى وسى اۋىلدا تۇرعان. 1997 جىلى پريۋرال اۋدانى تاراپ, زەلەنوۆ اۋدانىنا قوسىلادى. توقسانىنشى جىلدارى وبلىس ورتالىعىنان شالعاي تازا قازاقى اۋىلدار توقىراپ, تۇرعىندارى قالا ماڭى مەن ونىڭ اينالاسىنا اعىلعان كەزدە دارياننىڭ دا دەموگرافيالىق سيپاتى وزگەرگەن. اۋەلى اۋىلداعى مەكتەپتە جەكەلەگەن قازاق سىنىپتارى اشىلىپ, 1998 جىلى ءوز الدىنا قازاق مەكتەبىنە اينالعان ەكەن.

ءبىز الدىمەن داريان اۋىلدىق وكرۋ­گى­نىڭ اكىمى بولات ەربولاتوۆتىڭ كابي­نە­تىنە كىردىك. اكىم بيىل 10 كوشەگە اس­فا­لت توسەلگەنىن, مادەنيەت ءۇيى كۇر­دە­لى جوندەلىپ, جاڭادان مەكتەپ عيمارا­تى قۇ­رىلىسى ءجۇرىپ جاتقان­دىعىن اڭگىمەلەدى.  

داريان قازاق مەكتەبى بۇرىنعى اۋدان­­دىق اكىمدىك عيماراتىنا ورنالاس­قان ەكەن. كەڭەستىك ۇلگىدە سالىنعان ءۇش قاباتتى, سۇستى عيمارات. ماڭدايشاسىنا «قوش كەلدىڭىزدەر!» دەپ جازىپ قويعانى­مەن, قۇشاق جايىپ تۇرعان قالپى باي­قال­مايدى. ءبىلىم ورداسى ءۇشىن ارنا­يى سالىنباعان, تارشىلىق قىسقان توق­سانىنشى جىلدارى اشىلعان مەكتەپ قوي. زامانىندا سونىڭ ءوزى زور جاڭالىق, ۇلكەن جەڭىس سانالىپ ەدى. ىزدەپ كەلگەن مەكتەپتىڭ سىرتى سالقىن قارسى ال­عا­نىمەن, ىشىندەگى اۋرا بولەك ەكەن. مەك­تەپ باسشىسى شولپان ومىرزاقوۆا قۇ­شاق جايا قارسى الدى. مەكتەپتىڭ جيىر­ما جىلدىق تاريحىمەن تانىستىق. 

مەكتەپتىڭ قازىرگى وتىرعان عيماراتى 1971 جىلى سالىنعان ەكەن. تاپ-تازا, جىپ-جىلى بولعانىمەن, كۇردەلى جوندەۋ جاسالماعانى بايقالىپ تۇر. سىنىپ كابينەتتەرى شاعىن, 12-14 وقۋشىعا عانا ارنالعان. سپورت زالى, اسحانا اتىمەن جوق. شىنى كەرەك, سوڭعى جىلدارى «مەكتەپ» دەسە كوز الدىمىزعا اتشاپتىرىم كەڭ, ەۋروجوندەۋدەن ءوتىپ جارقىراعان عيمارات قانا ەلەستەيتىن بولعان ەكەن. قوڭىلتاقسىپ قالعانىمىزدى سەزگەن شولپان جانۇزاققىزى:

– ءبىزدىڭ ۇلكەن قۋانىشىمىز – اۋىل­دا جاڭا مەكتەپ سالىنىپ جاتىر. بۇ­يىرسا, 2018-2019 وقۋ جىلىن سۋ جاڭا عيماراتتا باستايمىز. قارجىنى ورىنسىز شاشپاۋ ءۇشىن بيىل مەكتەبىمىزدە كۇردەلى جوندەۋ جاسالماعانى راس, – دەپ ءتۇسىندىرىپ جاتىر.

ءدال بۇگىن مەكتەپتە 278 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. ونىڭ 112-ءسى باستا­ۋىش سىنىپتاردا وقيدى. ودان بولەك مەكتەپالدى دايارلىق توبىنا 32 ءبۇلدىرشىن كەلىپ ءجۇر. بايقاپ تۇر­عانى­مىزداي, جىل ساناپ قازاق مەكتەبىنىڭ كەرەگەسى كەڭەيىپ كەلەدى. 

– ۇجىمدا 39 مۇعالىم بار, ولاردىڭ 34-ءى (87,1%) جوعارى ءبىلىمدى. كاسىبي بىلىكتىل­ىككە كەلسەك, 5 ارىپتەسىم – جوعارى, 13-ءى ء ى ساناتتى ۇستاز, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى.

ءبىر ءتاۋىرى, مەكتەپتە ءپان مۇعالىمدەرى تولىق, كادر ماسەلەسى شەشىلگەن ەكەن. ونىڭ سەبەبى – داريان اۋىلى وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقان, بۇل جەرگە كەلۋگە ىقىلاستى مامان كوپ. بيىل باستاۋىش سىنىپ پەن بيولوگيا ءپانى مۇعالىمدەرى زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, ورنىنا جولدامامەن جاس مامان كەلگەن. 

– بيىل ماتەماتيكا پانىنەن تاعى ءبىر جاس مۇعالىمدى قىزمەتكە الدىق. ونىڭ سەبەبى – قازىر قىزمەت ەتىپ جۇرگەن تاجىريبەلى ەكى مۇعالىمىمىز 4-5 جىلدان كەيىن زەينەتكەرلىككە كەتكەلى وتىر. ولاردىڭ ءوزى ءوتىنىش ايتىپ, «ەرتەڭ ءبىز ءبىر جىلدا دەمالىسقا كەتكەندە مەكتەپكە قيىن بولماسىن, قازىردەن باستاپ جاس مامان الىپ, ءوزىمىز تاربيەلەيىك, تاجىريبەمىزدى ۇيرەتەيىك» دەگەن ەدى, – دەيدى شولپان جانۇزاققىزى. 

وسى ءبىر دەتالدىڭ وزىنەن مەكتەپتە اۋىزبىرلىكتى, ورتاق ناتيجە ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمشىلدىقتى بايقاپ, ءىشىمىز جىلىپ قالدى.   مەكتەپتىڭ جەتىستىكتەرىمەن تانىسىپ جاتىرمىز. 1998 جىلدان بەرى 235 تۇلەك ءبىتىرىپ شىققان. بۇگىنگە دەيىن ۇبت سايىسىندا وقۋ گرانتىنا 50 تۇلەك يە بولعان. 2013, 2017 جىلدارى زەلەنوۆ اۋدانىنداعى «ورتا ءبىلىم بەرەتىن ەڭ ۇزدىك ۇيىم» اتالىمىن جەڭىپ الىپتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 55 وقۋشى اۋداندىق ءپان وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى اتانسا, 8 وقۋشى وبلىستىق ءپان وليمپيادالارىنا قاتىسقان. داۋرەن اسىلبەك ەسىمدى وقۋشى عىلىمي جوبالار بايقاۋىنىڭ وبلىستىق كەزەڭىندە جەڭىمپاز اتانعان.

– قاراپايىم اۋىل مەكتەبىنەن «التىن بەلگى» يەگەرىن شىعارۋ وتە قيىن, – دەيدى اڭگىمەگە ارالاسقان نۇر­جان توعىز­باي ۇلى. – ويتكەنى كوزگە ءتۇسىپ, جاق­سى ناتيجە كورسەتكەن وقۋشى ادەت­تە قازاق-تۇرىك ليتسەيىنە, باسقا دا تاڭ­داۋ­لى مەكتەپكە اۋىسىپ كەتەدى. قاتار­داعى مەك­تەپتىڭ ءبىر قيىندىعى وسى.

– مەنىڭ شاكىرتتەرىمنىڭ جەڭىستەرى دە ءبىر توبە عوي, – دەيدى اڭگىمەگە ارالاسقان جىگىت اعاسى. 

سامات جەكسەنعاليەۆ دەنە شىنىق­تىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەكەن. بۇرىن ار­­نايى جاساقتا قىزمەت ەتكەن سامات وتە­­عالي ۇلى مەكتەپ جانىنان كاراتە ۇيىر­مەسىن اشىپتى. ارينە بۇل ءۇشىن ءبىر تيىن دا المايدى. جاتتىعۋ زالى دا جوق. بىراق جانقيارلىق ەڭبەك كوپ جاعدايدا ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ورنىن تولتىرىپ جىبەرەدى. شاكىرتتەرى دۋمان ەربول, اعايىندى ابدوللا مەن ءابدىراحيم وتە­عالي سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات بولىپ ۇلگەرگەن. داۋرەن اسىلبەك پەن الماس ناريمان – قارا بەلدىك يەگەرلەرى. 

دارياننىڭ قازاق ءتىلدى تۇرعىندارى توقسانىنشى جىلداردىڭ قونىس اۋدارۋشىلارى دەگەنبىز. مەكتەپ قىزمەت­كەرلەرىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى دا وزگە وڭىردەن كەلىپ, وسى اۋىلدا تۇراق تاپقاندار. مەك­تەپ باسشىسى شولپان ومىرزاقوۆانىڭ ءوزى دە بقمۋ-دى بىتىرگەن سوڭ 1999 جىلى جولدامامەن داريان مەكتەبىنە كەلگەن ەكەن. قىزمەتتىڭ قاتارداعى مۇعالىمنەن ديرەكتورعا دەيىنگى بارلىق ساتىسىنان وتكەن ول جاس ماماندارعا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى ەرەكشە قولداۋ ەكەنىن ايتادى. داريان مەكتەبىندە 12 جاس مامان ءدال وسى باعدارلاما ارقىلى باسپاناعا يە بولعان.

مەن دە وسى باعدارلامانىڭ شاراپاتىن كوردىم,  دەيدى اسىلان ايدارحانوۆ اڭگىمەگە ارالاسىپ. العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىنىڭ مۇعالىمى 2011 جىلى داريان اۋىلىنا كەلىپ, قىزمەتكە ورنالاسقان. جاس وتباسى ءبىر جىل پاتەر جالداپ تۇرىپتى. ءسويتىپ قۇجاتتارىن وتكىزىپ, كەلەر جىلى ءۇي ساتىپ العان. 

وسى جەردە ءبىر ماسەلە شىعىپ تۇر. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى جوعارى ءبىلىم الىپ, ءوز اۋىلىنا كەلگەن جاستارعا كومەكتەسپەيدى. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى قولعا الىنىپ جاتقان تۇستا ءوز اۋىلىنا قىزمەت ەتۋگە كەلگەن جاس ماماننىڭ قۇقىعى نەگە وزگە وڭىردەن كەلگەن ارىپتەسىنەن تومەن بولۋى ءتيىس, دەيدى ارىپتەسىمىز. ن.ءدۇزباتىر.

«ەگەمەننىڭ» تىلشىلەرى ەل ىشىنە شىعىپ, اسىرەسە مۇعالىمدەرمەن ەتەنە ارالاسقانى – كەرەمەت باستاما», دەي­دى ۇستازدار. گازەت بەتىندەگى وڭ وز­گەرىستەر, ءبىلىم سالاسىنا بەتبۇرىس – مۇعا­لىمدەردىڭ نازارىندا. ء«تالىم» جانە ء«بىلىم» بەتتەرى, «ۇستازدىق – ۇلى ۇعىم», «اشىق ساباق», «ۇيرەنەتىن ءۇردىس», «تاجىريبە ءتالىمى», ء«بىلىم جانە بىلىك», «ىزدەنىس ىزدەرى», «عىلىم جانە تاعىلىم», «دۇنيەتانىم» ايدارلارى ءبىلىم سالاسىنداعى بارلىق كەڭىستىكتى قامتيدى. ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى سەن دە تۇزەل» دەگەندەي, جالپىۇلتتىق باسىلىم مۇعالىمگە باسىن ءيىپ تۇرعان كەزدە, ۇلى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ۇستازدار قاۋىمى نەگە قىرىن قاراسىن؟! قاي سالادا دا الەۋمەتپەن قارىم-قاتىناس, قوعاممەن جاندى بايلانىس قاجەت ەكەندىگىن مۇعالىمدەر ءتۇسىنىپ ۇلگەرگەن. سوندىقتان داريانداعى كەزدەسۋدەن جىلى اسەر قالدى. ء«بىز ءالى كەزدەسەمىز» دەگەن ويمەن جىلى قوشتاستىق.  

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»