التىنەمەلدەگى وسى قۇمدى توبەگە قاشان, قاي ۋاقىتتا كەلسەڭىز دە ونداعى وزگەرمەيتىن ءبىر نارسەنى كورىپ تاڭداناسىز. تاڭعالاسىز.
ول بۇل جەردە قانشالىقتى بوران سوعىپ, داۋىل تۇرسا دا مۇنداعى تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قۇمنىڭ جان-جاققا شاشىراپ كەتپەي, جيناقى جاتاتىندىعى. سودان سوڭ اۋا رايىنىڭ جەل, قۇيىن سياقتى قانداي دا ءبىر اسەرى بولماسىن, جوتا ۇستىندەگى ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان پىشاق قىرىنداي جالدىڭ ءوز بولمىس-ءبىتىمىن ەشقاشان جوعالتپايتىندىعى. ال وسىنداعى ەلگەزەردەن وتكىزگەندەي ەتىپ تابيعات-انانىڭ سۇرىپتاعان بىركەلكى قۇم تۇيىرشىكتەرى شە؟ التىنداي جارقىراعان سونىڭ قۇدىرەتى شىعار, ءسوز ەتىپ وتىرعان توبەگە شىعىپ, ەتەككە قايتا تۇسكەندەگى ادام ءىزى سالدەن سوڭ جوق بولادى. ءسويتىپ ايعايقۇم بۇرىنعى موماقان, تىلسىم, جۇمباق كۇيىنە قايتا ورالادى.
...بۇل جولى دا ول ءبىزدى وسىنداي كەلبەت-كورىنىسىمەن قارسى الدى. ۇزىندىعى 2020, ەنى 551, بيىكتىگى 182 مەترلىك قۇمدى جوتا ءوزى ورنالاسقان اڭعارداعى تاقىردا وقشاۋ تۇر. توڭىرەگىندە شاشاۋ شىققان ەشتەڭە جوق. قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي جيناقى. تازا.
– بۇل قۇمدى توبەنىڭ گۇرىلدەپ, دۇرىلدەيتىنى قايدا؟ جوتانىڭ ءان سالىپ, دىبىس شىعارادى دەگەنى نە ءسوز؟ – دەدى جۇرگىزۋشى جىگىتىمىز دۋمان مۇحامەدجانوۆ.
– ول ءۇشىن مىنا قىردىڭ كۇنگەي بەتىنە كوتەرىلۋ كەرەك. سودان سوڭ بەرى قاراي جۇرگەندە نە بولاتىنىن ءوزىڭ كورەسىڭ, – دەدىم مەن وعان 1984 جانە 2004 جىلدارداعى ءوز باسىمنان وتكەرگەن وقيعانى ەسىمە الىپ.
بۇعان ونشا تۇسىنبەگەن سەرىگىم ارتىنا جالتاق-جالتاق قاراپ قويىپ, ايعايقۇمنىڭ ورتا تۇسىنداعى تەكشەگە قاراي بەت الدى. 80-90 مەتر ورلەپ بارعان سوڭ ءسال دەمالىپ, تومەنگە تۇسۋگە ىڭعايلاندى. سول كەزدە, ياعني ەتەككە قاراي 5-6 ادىم اتتاعاندا اڭعاردى جاڭعىرىقتىرعان گۋىل باستالدى دەيسىز. ءبىر قىزىعى, وقىس شىققان ۇننەن سەكەم العان دۋمان بەتكەيدە ءسال-ءپال كىدىرىس جاساپ ەدى, دىبىس تا توقتاي قالدى. قوزعالا بەرگەندە گۇرىلدەپ, دۇرىلدەگەن داۋىس قايتا پايدا بولدى.
– بۇل نە جۇمباق؟ – دەدى ەتەككە ءتۇسىپ, ەسىن جيعان سەرىگىم. – مۇنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
مەن وعان جاۋاپ رەتىندە پ.ي.ماريكوۆسكي دەگەن عالىمنىڭ بولجامىن ايتتىم. ءومىر بويى الماتىدا تۇرىپ, جەتىسۋ جەرىن تالماي زەرتتەگەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پاۆەل يۋيستينوۆيچ ايعايقۇمداعى قۇپيا دىبىستار تۋرالى كەزىندە بىلاي دەگەن بولاتىن. «بۇل جوتانىڭ دىبىس شىعارۋ سەبەپتەرى جونىندە كوپتەگەن جورامالدار بار. سولاردىڭ دەنى بوراندى, داۋىلدى كۇندەرى قۇم قوزعالعاندا, ودان سىقىرلاعان ءۇن شىقپاي قويمايدى دەگەنگە سايادى. بىراق جاي كەزدىڭ وزىندە شاعىلعا اياق باسقان ادام مەن جان-جانۋارلار قيمىلى اسەرىنەن ونىڭ نەگە گۋىلدەيتىنىن ەشقايسىسى تۇسىندىرە المايدى. مەنىڭشە بۇل بىلاي. قۇم توبەلەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا تومەنگى قاباتتارى دىمقىلدانىپ جاتادى. مۇنداي ىلعال ءتىپتى ونشا تەرەڭدە دە بولمايدى. كوكتەمگى جاۋىنداردان كەيىن جانە كۇزدىگۇنى الگى قاباتتار جوعارىداعى قۇرعاق قۇممەن ارالاسادى. بۇل جاعدايدا قۇم توبەدەن ەشقانداي ءۇن شىقپايدى. جازدىگۇنى ىستىقتا قۇمنىڭ ۇستىڭگى قاباتتارى ابدەن كەۋىپ, تومەنگى دىمقىل قاباتتان بولىنگەندەي بولادى. مۇنىڭ ءوزى جوعارعى قاباتتارداعى اۋانىڭ الماسۋى سەبەپتى ىلعال قاباتتاردىڭ نەعۇرلىم تومەن تۇسۋىنە اكەپ سوعادى. قۇمنىڭ ءۇستى تۇگەل دەرلىك كەپتى دەگەننىڭ وزىندە تومەندە, ءبارىبىر ىلعال قابات جاتادى. بۇل رەتتە قۇمنىڭ بەت جاعى ابدەن قۇرعاپ, استىڭعى قاباتى ءبىرشاما دىمقىلدانۋى, ونىڭ ارعى جاعىندا تاعى دا قۇرعاق قۇم جەلىسى جاتۋى مۇمكىن. قۇم توبەلەردىڭ ۇستىڭگى قاباتى تومەن قاراي سۋسىعاندا ونىڭ تومەنگى قاباتتارىنان وزىپ كەتەدى دە, بۇلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيكەلىسۋى ونشا قاتتى بولمايدى. سول سەبەپتى مۇنداي قۇمنىڭ ءۇستى بۇيرا تولقىندانىپ جاتادى. وسى جاعدايلاردا قۇمنىڭ ءبىرشاما تومەن جاتقان بولىگى سىرتقا شىعىپ قالادى. ونىڭ ۇستىمەن جىلجىعان قۇم مۋزىكا اسپابىنا قول تيگەندەي ءدىرىل شىعارادى. بۇل ءۇن كەڭ كولەمدە تارالىپ كۇشەيە كەلەدى دە, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان توبە جاپپاي گۋىلدەگەندەي بولادى».
پروفەسسور پ.ي.ماريكوۆسكي وسىلاي دەسە, سانكت-پەتەربۋرگ عالىمدارى يا.رىجكو مەن ب.رۋسينوۆ قۇمنىڭ سانسىز كوپ تۇيىرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇيكەلۋىنەن دىبىس شىعادى دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى قۇم تۇيىرلەرىنىڭ سىرتىندا كالتسي مەن ماگني قوسىندىلارىنىڭ جۇقا قاباتى بار. سولاردان شىققان ءۇن سكريپكا ىشەگىن ۇيكەگەن ىسقى سەكىلدى دىبىس تۋدىراتىن سياقتى. سونداي-اق ولار قۇمنان ءۇن شىعۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى قۇم تۇيىرلەرىنىڭ ارالىعىنداعى اۋانىڭ قيمىل-قوزعالىسىنا بايلانىستى دەپ پايىمدايدى. جوتادان قۇم سىرعىعاندا ونىڭ ۇساق تۇيىرلەرى اراسىنداعى ساڭىلاۋلار كەيدە ازايىپ, كەيدە كوبەيەدى ەكەن. اۋا وسى ساڭىلاۋعا بىردە كىرىپ, بىردە شىعىپ جاتادى. دىبىستىڭ دىرىلدەپ ەستىلۋ سىرى مىنە, وسىدان دەپ ۇعۋ كەرەك. بۇل زەرتتەۋشىلەر پىكىرىندە تاعى مىناداي تۇسىنىك بار. قۇمنىڭ ەلەكترلەنۋىنەن دە دىبىس پايدا بولادى ەكەن. ءۇن شىعاراتىن قۇم تاۋدىڭ ۇساق تاس تۇيىرلەرى ءبىر-بىرىمەن ۇيكەلىسۋ سالدارىنان ارتەكتى ەلەكتر زاريادتارىن تۋدىرادى. ءسويتىپ ءبىر-بىرىمەن سەرپىلىپ قوسىلىپ, تاعى دا سەرپىلىپ قوسىلۋ اسەرىنەن دىبىس شىعىپ وتىرادى.
– مىنە, ءوزىڭ قاسىندا تۇرعان ايعايقۇم جونىندە عالىمدار وسىنداي پايىمداۋلار ايتادى, – دەدىم مەن دۋمانعا.
...كولىككە وتىرىپ, بەسشاتىردى باسىپ وتەتىن ىلە جاعالاۋىنا بەتتەپ كەلە جاتقاندا ويىمىزعا: «ايعايقۇمنان شىعاتىن ءارتۇرلى دىبىستار... مۇنداي قۇبىلىس تەك وسى جەرگە عانا ءتان بە, جوق ول الەمنىڭ باسقا تۇكپىرلەرىندەگى شولدەردە دە بار ما؟» – دەگەن ساۋال ورالدى. بالا كۇنىمىزدە اتاقتى جازۋشى دجەك لوندوننىڭ ء«ۇش جۇرەك» اتتى رومانىن وقىعانىمىز بار ەدى. سونداعى باياندالاتىن وقيعالاردىڭ بىرىندە كەن ىزدەۋشىلەر ورتالىق امەريكاداعى دالالى ايماققا جەتكەندە, ولاردىڭ تابانىنداعى قۇم نەشە ءتۇرلى انگە باسىپ قويا بەرەتىنى ايتىلاتىن. ودان سەكەم العان ادامدار جۇرىستەرىن توقتاتا قويعان كەزدە توڭىرەكتىڭ باسقا ۇرعان تاناداي تىنشي قالعانىنا كۋا بولعان. جۇرگىنشىلەر قايتا قوزعالعاندا, قۇم تاعى دا اندەتە جونەلگەن.
جازۋشى بۇل دەتالدى ادەبي تۇرعىدا سۋرەتتەگەنىمەن, ونى ويدان الىپ وتىرماعانى انىق. وعان ءوزىمىز جاڭا عانا جانىندا بولعان ايعايقۇم, ونداعى تەكشەگە كوتەرىلىپ, ودان تومەن تۇسكەن سەرىگىمىزدىڭ قيمىل-قوزعالىسىنان تۋعان گۋىل انىق دالەل. قۇددى دجەك لوندون شىعارماسىنداعى سيۋجەتتىڭ كوشىرمەسى دەرسىڭ. كولىك ىشىندە وسىنى ەسكە العان ءبىز: «مۇنداي قۇبىلىسقا بايلانىستى ينتەرنەت نە دەيدى ەكەن؟» – دەپ ىشتەي كۇبىرلەگەن كۇيى نوۋتبۋككە ۇڭىلدىك. سويتسەك..., الەم كارتاسىندا جوعارىداعى جاعدايعا ۇقساس 3-4 جۇمباق قۇم توبەلەر بار بولىپ شىقتى. ولار: اۋعانستانداعى رەك-راۆان دەپ اتالاتىن «دىرىلدەۋىك قىرات», تاياۋ شىعىستىڭ سيناي تۇبەگىندەگى دجەبەل-ناكۋنگتەگى «دابىل جوتاسى» جانە ءچيليدىڭ كوپيانو اڭعارىنداعى ەل-بارمادور اتتى «ۇليتىن شوقى». وسىلاردىڭ بارىنە ءتان ورتاق بەلگى – بۇل قۇمدى جوتالارداعى گۋىلدەردىڭ جەل مەن بوران اسەرى, ادام جانە جان-جانۋارلار قيمىلىنان كەيىن عانا تۋىپ, ال جاي ۋاقىتتا تىم-تىرىس جاتاتىندىعى.
جەر بەتىندەگى قۇم توبەلەر... ولاردان شىققان ءارتۇرلى ءۇن مەن دىبىستار... قالاي بولعاندا دا بۇل وتە قىزىق قۇبىلىس. وسى عاجايىپتىڭ دۇنيە جۇزىندەگى جوعارىدا ايتقان ساناۋلى ەلدەردەن باسقا ءوز اتامەكەنىمىزدە, تۋعان ەلىمىز – قازاق جەرىندە تۇرعانى ءبىزدى تاڭعالدىرماي قويمايدى. سودان دا بولار, تابيعاتتىڭ وسى قايتالانباس قۇپياسىنا دەگەن ىنتىزارلىعىڭ ارتىپ: «بۇل ءتاڭىردىڭ بىزگە تارتقان سىيى عوي», دەپ قۋانىپ, ماقتاناسىڭ. «تاۋبە! – دەيسىڭ.
جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانى