قابىرعالى قالامگەرلەردىڭ قارا شاڭىراعى
– وراعاڭ ىستەگەن قارا شاڭىراق بۇل! شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتى تۋرالى ءسوز بولسا قالسا, مۇنداعى جۇرت وسىلاي ماقتان ەتەدى. ءجون-اق, وراعاڭ – ورالحان بوكەەۆ جاس كەزىندە وسى گازەتتە كوركەم وچەركتىڭ كورىگىن قىزدىرىپ, قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرى بولىپ شىقپاپ پا ەدى. ونى قالاي ماقتان ەتپەسكە.
الايدا بۇل گازەتتەن جالعىز ورالحان عانا ەمەس, وزگە دە مىقتى قالامگەرلەر شىققان. شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, عابباس قابىشەۆ, قاپان قامباروۆ, ءجۇنىس ىبىراەۆ, كادىربەك سەگىزباەۆ, كەڭەس يۋسۋپوۆ, ءاتينا جاكەتوۆا, توقتارحان ءشارىپجانوۆ, ۋاحاپ قىدىرحانوۆ, توقتاربەك قىزىقباەۆ, ديداحمەت ءاشىمحانوۆ, ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ, سەرىك عابدۋللين, ءمۇسىلىم قۇماربەكوۆ, مۇرات امىرەنوۆ, وڭداسىن ەلۋباي, قايىردى نازىرباەۆ, الىبەك قاڭتارباەۆ, عالىم بايباتىروۆتاردىڭ ءار كەزدەگى جاريالانعان ەستەلىكتەرى گازەتكە دەگەن ىستىق ىقىلاس, قيماستىق سەزىمگە تولى.
مىنە, ەندى سول «ديدار» گازەتى بيىل سەكسەنگە تولىپ وتىر. ال توي قارساڭىندا «ديدار» جاڭا بەلەسكە شىعۋى كەرەك ەدى. شىققان دا سەكىلدى. زامان تالابى بويىنشا «ديدار» جاڭا ديدارىن دا تاپتى. جاڭا ايدارلار اشىلدى, جاڭا جوبالار جاسالدى.
جالپى, وسى 80 جىلدا گازەتكە ون ادام رەداكتورلىق ەتكەن ەكەن, قازىرگى رەداكتور ايتمۇحانبەت قاسىم ۇلى – ون ءبىرىنشىسى. ءبىز وسى مەرەيتويدا وبلىستىق گازەتتىڭ ءوسىپ-ءوركەندەۋىنە ەرەسەن ەڭبەك سىڭىرگەن, باسىلىمنىڭ باسشىلارى بولعان ماقسۇت تايشىباەۆ, بەيسەك يسابەكوۆ, بەيسەنعالي تايكىمانوۆ, مۇقان ابۋعاليەۆ, وماربەك قايسانوۆ, ماناپ سالىقباەۆ سىندى اعالارىمىزدى كۇرمەتپەن ەسكە الامىز. عۇمىرىن وسى وبلىستىق گازەتكە ارناعان, ونىڭ ىشىندە جيىرما ءبىر جىل وسى باسىلىمنىڭ ۇجىمىن باسقارعان, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى وبلىستىق ءبولىمشەسىنىڭ توراعاسى ءجۇمادىل ءادىلباەۆ اعامىزعا دەگەن قۇرمەتىمىز دە ەرەكشە.
جاڭا قۇرىلىم. ونىڭ اياق الىسى قانداي؟
2008 جىلدىڭ سوڭعى ەكى ايى وبلىستىق ەكى باسىلىم – «ديدار» جانە «رۋدنىي التاي» گازەتتەرى ءۇشىن وتە ءبىر جۇمىسباستىلىقپەن وتكەن ەكەن. ءويتكەنى, شىعىس قازاقستانداعى نەگىزگى اقپاراتتىق قۇرالداردى ءبىر ورتادان باسقارۋ ماقساتىمەن «شىعىس اقپارات» اتتى جاڭا كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمە قۇرىلعان.
جاڭا قۇرىلىم گازەتكە قانداي جاقسىلىق اكەلدى, نە بەرە الدى؟ بۇعان دەيىن وبلىستىق, ورىس ءتىلدى «رۋدنىي التاي» گازەتىنىڭ باسپاحاناسى بولىپ كەلگەن باسپاحانا جەكە قۇرىلىم رەتىندە «شىعىس اقپاراتتىڭ» قۇرامىنا ەنگىزىلىپ, گازەت باستىرعانى ءۇشىن جىلىنا ونداعان ميلليوندى كورشى گازەتكە تولەپ جۇرگەن «ديدار» ودان قۇتىلدى. ءبىر جاعى سونىڭ ەسەبىنەن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىلارى ءوسىرىلدى. ال گازەت شىعارۋ جۇمىسىنداعى كوپ جىلعى ساباقتاستىققا ەشقانداي نۇقسان كەلگەن جوق.
«ديدار» وبلىس اكىمىنىڭ وتكىزەتىن ءىس-شارالارىن, تىڭ باستامالارىن جەدەل كورسەتىپ وتىرۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. سونداي ماقساتپەن «شىعىس اقپارات» قۇرامىنداعى ەكى وبلىستىق گازەت 2009 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ كەزەكتەسىپ كۇندە شىعاتىن بولدى.
جالپى, قۇرىلعانىنا ءۇش جىل تولا قويماعان «شىعىس اقپارات» كاسىپورنىنىڭ قۇرامىنا قازىر ەكى وبلىستىق گازەت, باسپاحانا, باسپا, تالداۋ ورتالىعى جانە ۆەب-تەحنولوگيا ءبولىمى كىرەدى. ءبىزدىڭ پوليگرافيستەردىڭ قازىر وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن ساتىپ الىنعان «Sitۋ Line Express» وفسەتتىك رۋلوندى باسپا ماشينالارىنىڭ ارقاسىندا جوعارى ساپالى گازەتتەر باسىپ شىعاراتىن مۇمكىندىكتەرى بار دەسەك, مەرەكەلىك نومىرلەر بۇگىندە ءتۇرلى-ءتۇستى بولىپ شىعىپ كەلەدى.
سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا باسىلىم رەداكتورى ايتمۇحانبەت قاسىم ۇلىنىڭ, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ءۋاليحان توقپاتاەۆتىڭ, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىنەن حابارى مول بوداۋحان توقان ۇلىنىڭ, ءفوتوتىلشى ەسىمحان ورىنباەۆتىڭ باي تاجىريبەسىمەن, مەيرامتاي يمانعالي, سەرىك قۇسانباەۆ, ايناگۇل باكىمباەۆا, نۇرجان جاقىپوۆ, سەرىك ءابىلحان, ايجانات يقسانوۆا, لاۋرا ناۋرىزباەۆا سىندى جۋرناليستەردىڭ ۇسىنىستارى, سايات جاقىپوۆ, مارات مۇقاشەۆ, كەنجەحان جاماي سىندى كومپيۋتەرلىك بەتتەۋشىلەردىڭ شەبەرلىكتەرىمەن استاسىپ, گازەتتىڭ بەت-الپەتى وزگەرىپ, وڭدەلىپ, اجارى اشىلىپ, مازمۇنى باي ءتۇستى.
گازەت جاڭا ماكەت-ديزاينمەن شىعارىلا باستادى
گازەت شىعارۋ – ۇجىمدىق جۇمىس. سوندىقتان ءتۇرلى سالالارداعى ورىن العان ولقىلىقتاردى رەداكتسياعا حابارلاپ وتىراتىن, وبلىس باسقارمالارىنا ساۋال قويا الاتىنداي «ديداردىڭ» سەنىم تەلەفونى اشىلدى. ءاربىر شاعىن حابارعا دەيىن ايدار قويىلدى. جاتتاندى تاقىرىپتاردى جولاتپاي, جازىلعان ماتەريالدارعا ۇتقىر, توسىن, وقىرماندى بىردەن وزىنە تارتىپ الاتىنداي تاقىرىپتار قويۋ جونىندە قاتاڭ تالاپ قويىلدى.
سودان سوڭ اقپارات جانرىنىڭ قىسقا بولۋىنا باسا ءمان بەرىلدى. ماقالاداعى ءسويلەمدەردىڭ دە قىسقا, انىق, ءدال, ناقتى بولۋىنا باسا نازار اۋدارىلادى. فوتوسۋرەتتەردىڭ ساپالى بولۋى, ولاردىڭ ديناميكالىق قويىلىمى ەرەكشە قاداعالانادى.
ءسويتىپ, 2009 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ «ديدار» جاڭا ماكەتپەن شىعا باستادى. گازەتتىڭ ماڭدايىنداعى ءولشەۋلى ورىنعا وڭىردە وتكەن ەڭ ماڭىزدى شارالار جايىندا جازىلعان ماتەريالدار ۇلكەن سۋرەتىمەن بەرىلەتىن بولدى. ءبىر جاق قاپتالىنان انونسقا, وڭ جاعىنان شاعىن حابارلارعا ورىن بەرىلدى. بۇرىن دا ماتەريالدار تاقىرىپتارىنا, گەوگرافيالىق اۋماعىنا قاراي ىرىكتەلگەنىمەن, بۇدان بىلاي ءار بەتتىڭ شەكەسىنە «ەكونوميكا», «الەۋمەت», «جارناما», «رۋحانيات» دەگەن سياقتى ءىرى ارىپتەرمەن ايدار-تاقىرىپتار جازىلاتىن بولدى.
وقىرماننىڭ ءتۇرلى اۋديتورياسىن قامتۋ ءۇشىن «القوڭىر» دەگەن بەت اشىلدى. وندا «اۋىلدىڭ ايتقىشتارى», «سوزىنە سۇيسىنسەڭ, وزىنە قۇل بولاسىڭ», «قيلى-قيلى قىزىقتار», «كوكەيدە ءجۇرگەن ءبىر ساۋال» دەگەن ايدارلار ومىرگە كەلدى. سولاردىڭ ىشىندە «سۇراڭىز, جاۋاپ بەرەمىز» ايدارى وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. وسى ايدار ارقىلى قانشاما ادام ءتۇرلى سالا ماماندارىنا وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىن قويىپ, جاۋاپ الا الدى.
وزىندىك بەت-بەينەسى بار جاڭا جوبالار ويلاستىرىلدى. ماسەلەن, «الاشتان العاش شىققاندار», «بەلگىلى ادامداردىڭ بەلگىسىز قىرلارى», «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى – كوڭىلدە الاڭ باسىلسا», «كونە سوزدەر كومبەسى» دەگەن جوبالاردىڭ اياقالىسى جامان بولعان جوق.
بۇل عانا ەمەس, «ديدار» ۇجىمى «شىعىس اقپارات» باسپاسىمەن بىرىگە وتىرىپ, تاعى ەكى ۇلكەن كىتاپ شىعاردى. ولار «تاريحي جول» جانە «شىعىس قازاقستاننىڭ شىنايى شەجىرەسى» دەپ اتالادى, بۇلار – «ديدار» باسىلىمىنىڭ تاريحى مەن قازىرگى سيپاتىنا ارنالعان, ۇجىم جۋرناليستەرىنىڭ ەسسەلەرى مەن ارداگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلعان جيناقتار.
بيىل مەرەيتوي قارساڭىندا گازەت ۇجىمى التى اي جاز بىرنەشە اۋداندا بولىپ, ءوزىنىڭ وقىرماندارىمەن جۇزدەسىپ قايتتى.
سىن ماقالالار باسشىلىق نازارىنان ەشقاشان تۇسكەن ەمەس
گازەتتە سىن بار. ول – كەمشىلىكتى جويۋ ءۇشىن كەرەك. ونسىز گازەت – وقىلاتىن گازەتكە اينالا المايدى. ال ەندى ەلدى سەلت ەتكىزگەن سىننىڭ ءبىرى العاشىندا الىبەك قاڭتارباەۆتىڭ «قالاداعى قازاق بالالارى دارەتحانادا وقىپ جاتىر. گرەچۋحين مىرزا (سول كەزدەگى وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ن.ق.) بۇل تۋرالى باس قاتىرا ما ەكەن ءوزى؟» دەگەن ماقالاسى (2009 جىلعى 3 ماۋسىم) بولدى.
300 مىڭ حالقى بار وسكەمەننىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇراپ وتىرسا دا, قازاق بالاباقشاسىنىڭ, قازاق مەكتەبىنىڭ جەتىمسىزدىگىن اڭگىمەلەي كەلگەن جۋرناليست №3 مەكتەپ ۇجىمى جەرتولەنى جوندەپ, ءۇش دارەتحانا بولمەسىن قايتا جابدىقتاپ, كابينەت ەتىپ وتىرعاندىعىن, جالپى قالاداعى 45 مەكتەپتىڭ التاۋى عانا قازاقشا ەكەندىگىن اشىنا جازادى. وسىنداي دەرەكتەردى كەلتىرە وتىرىپ, №36 ورىس مەكتەبى ارتىق-اۋىس بولمەسىن ساۋدا ورىندارىنا جالعا بەرىپ وتىرعانىن دا ايتادى.
بۇل ماقالانىڭ وقىرمان اراسىندا ەرەكشە رەزونانس تۋعىزىپ, گازەت ءسوزىنىڭ سالماعىن سەزىندىرە ءتۇسۋىنىڭ ەندى ءبىر سەبەبى – وسى ماقالا بويىنشا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ №3 مەكتەپكە بارىپ, جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورۋى بولدى.
– قالاداعى مەكتەپتەردى ءدال بۇگىن-ەرتەڭ شۇعىل تۇردە ارالاۋ جوسپارىمدا جوق بولاتىن. الايدا, وبلىستىق «ديدار» گازەتىندەگى سىن ماقالانى وقىعاننان كەيىن تاعات تاۋىپ وتىرا المادىم, – دەگەن بولاتىن وبلىس اكىمى ءوزىنىڭ مەكتەپتەردى ارالاۋ كەزىندە جۋرناليستكە ايتقان پىكىرىندە. 860 بالاعا لايىقتالعان عيماراتتا 1245 وقۋشى ەكى-ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ جاتقاندىعىن, مەكتەپتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ بيىلعى جوسپارعا كىرمەي قالعانىن ەستىگەن اكىم جوندەۋ جۇمىستارىن جارتى جىلعا جەتكىزبەي وتكىزدىرىپ بەردى.
گازەتتە شىققان سىننىڭ ناتيجەلەرىن قالىڭ وقىرمان وسىلاي كوزدەرىمەن كورىپ وتىردى.
«ديدارعا» شىققان سىن ماقالالار اسەرىمەن وسكەمەندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى ارتتى, ساعىردا, ساماردا, تاۆريادا تۇرعان لەنين ەسكەرتكىشتەرى الىنىپ تاستالدى, وسكەمەندەگى, سەمەيدەگى كوشەلەر تۇزەلدى, اۋىلدارداعى بىرقاتار مادەنيەت ۇيلەرى قالىپقا كەلتىرىلدى, ت.س.س. ءبارىن ءتىزىپ جاتۋ شارت ەمەس, ايتسە دە, «ديداردىڭ» جاقسى شىققانى, وتكىر بولعانى – بارىمىزگە ابىروي. ءنومىردىڭ ءساتتى شىعۋى, ول – ءبۇتىن ءبىر ۇجىمنىڭ ەڭبەگى.
«قاعاز بەتىندەگى ايتىس» جوباسى دا جۇرتشىلىققا ۇناعان ەدى
ۇسىنىستارىمىز, كەڭەستەرىمىز رەداكتسيالىق القادا تالقىلانىپ, ءداستۇرلى ايدارلار جاڭارتىلىپ, جاڭا جوبالار باتىل ەنگىزىلىپ «القوڭىر» بەتىندە «تىلسىم دۇنيە», «كەرەك كەڭەس», «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى – كوڭىلدە الاڭ باسىلسا», «سوزىنە سۇيسىنسەڭ, وزىنە قۇل بولاسىڭ», «يمانشارت», «ەزۋ تارتار», «كونەرگەن ءسوز كومبەسى», «الاشتان شىققان العاشقىلار» سياقتى كوپتەگەن جاڭا ايدارلار اشىلدى.
ماسەلەن, «بەلگىلى ادامنىڭ بەلگىسىز قىرلارى» دەگەن ايدارمەن اشىلعان جوبادان وقىرمان قاۋىم ەسترادا ءانشىسى سىرىم يساباەۆتىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىنىن, ال ءانشى ءمادينا ءسادۋاقاسوۆانىڭ پسيحولوگيا مامانى ەكەندىگىن, زاڭعار جازۋشىمىز عابيت مۇسىرەپوۆ بوس ۋاقىتىندا اعاشتان تاياق جونعاندى ەرمەك ەتكەن بولسا, اقىن سەرىك عابدوللا ۇلى ءمۇشتىك, جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحانوۆ گالستۋك جيناۋمەن اينالىساتىندىعىن, باۋىرجان مومىش ۇلى – بانكير, تالعات بيگەلدينوۆ – ومارتاشى, توقتار اۋباكىروۆتىڭ اتبەگى ەكەندىگىن قىزىعا وقىدى.
وقىرمان كوڭىلىنەن شىققان 2009 جىلعى تاعى ءبىر جوبا – التى ايعا سوزىلعان «قاعاز بەتىندەگى ايتىس» ايدارى بولدى. ونى ۇيىمداستىرىپ, جۇرگىزگەن جۋرناليستەر – اقىن, موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بوداۋحان توقان, تانىمال ايتىسكەر-اقىن سەرىك قۇسانباەۆ, گازەتتىڭ رۋحانيات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ازامات قاسىم بولدى. اقپان ايى بويى وسكەمەندىك اباش كاكەنوۆ پەن ۇلاندىق اقىن نۇرتاي تىلەۋجانوۆ وتىرىك ايتىس ءبايگەسىنە تۇسسە, ناۋرىز ايىندا وسكەمەندىك سەرىك باقتىباەۆ پەن ۇلاندىق دارىن نۇرساپاروۆ قايىم ايتىسىندا كۇش سىناستى. ودان سوڭ جۇمباق ايتىسقا تۇسكەن مۇراتحان كەنجەحان مەن ەسىمجان ناقتىبايدىڭ, ازىلدەسە ايتىسقان ەدىل مايزاقوۆ پەن قۇمار زياتحان, وتىرىك ايتىستا باق سىناسقان ايان ورىباەۆ پەن وڭال ميزامحاننىڭ, اباش كاكەنوۆ پەن قۇرالاي الكەنباەۆانىڭ تاماشا ونەرلەرىن وقىرمان قاۋىم مۇقيات قاداعالاپ, رەداكتسيامەن حابارلاسىپ, ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ وتىردى.
«ديداردىڭ» قىرىق ادامنان تۇراتىن ۇجىمدىق ەڭبەگىن قالىڭ وقىرمان گازەت بەتىنەن كورىپ, وسى كۇنگە دەيىن لايىقتى باعاسىن بەرىپ كەلەدى.
نۇرجان قۋانتاي ۇلى, «شىعىس اقپارات» مەدياحولدينگىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى, پۋبليتسيست, «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.