ەلباسى جولداۋى – تىكەلەي ەفيردە
2010 جىلعى 29 قاڭتاردا 11.00 ساعاتتا رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى تىكەلەي ەفيردە تاراتىلادى.
كەشكى ۋاقىتتا بارلىق تەلەارنالاردا قورىتىندى جاڭالىقتاردان كەيىن ارنايى رەپورتاجدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى قايتالاپ بەرىلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 30 قاڭتارداعى نومىرىندە جاريالانادى.
قازاقستان وسىناۋ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق كەزەڭىنە كىرىستى
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىم (ەقىۇ) سەكىلدى وسىنداي ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىقتىڭ بەلسەندى كەزەڭىنە كىرىسە وتىرىپ, مەن بىرقاتار اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى قوزعاعىم كەلەر ەدى. بۇل – ەقىۇ-نىڭ بۇدان ارگى تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى, ونىڭ قالىپتاساتىن جاڭا الەمدىك تارتىپتەگى ورنى. ەقىۇ قازىرگى تۇرعىدا ءححى عاسىردىڭ سەرپىندى ناقتىلىعىنا كىرىگە الا ما؟ بولاشاق بۇگىننەن سونىڭ ىشىندە ەقىۇ-نىڭ قاتىسۋىمەن جاسالادى. ءوزىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى الىپ جاتقان كەڭىستىگى تۋرالى جۇيەلى ەسكە سالىپ تۇراتىن ۇيىم وسى زامانعى الەمنىڭ ەڭ كۇردەلى دە وزەكتى پروبلەمالارىمەن اينالىسۋى ءتيىس. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندەگى قازاقستان ءىستىڭ ناق وسىنداي تۇسىنىگىن نەگىزگە الادى. ءبىز ەقىۇ قىزمەتىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن جىلدىق مەرزىم جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايقىن سەزىنەمىز. ءبىز ۇيىمداعى قانداي دا ءبىر توڭكەرىستەردىڭ جاقتاۋشىلارى ەمەسپىز, بىراق تا ەنجار ارەكەت ەتپەيتىنىمىز دە انىق.
قازاقستان وسىناۋ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق كەزەڭىنە كىرىستى
ەگەمەن مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن جاي ستراتەگيالىق ۇلتتىق جوبا جانە ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلى وسكەندىگىنىڭ دالەلى دەپ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇيىمعا جاڭا تىنىس, جاڭا سەرپىن بەرۋدىڭ مۇمكىندىگى دەپ باعالايمىن.
وسىعان بايلانىستى مەن ەقىۇ تاريحىنىڭ باستاۋلارى مەن اسا ماڭىزدى ساتىلارىنا ويشا قايتا ورالامىن. ونىڭ ءسوزسىز حالىقارالىق تابىستارىنىڭ سەبەپتەرى نەدە؟ ونىڭ قىزمەتىنىڭ باستى تاعىلىمدارى قانداي؟ “حەلسينكي رۋحىن” قالاي قايتا جانداندىرىپ, نىعايتا الامىز؟
ەقىك – حالىقارالىق شيەلەنىستى باسەڭدەتۋدىڭ جاھاندىق فاكتورى
سوناۋ 1973 جىلى جەنەۆادا جانە حەلسينكيدە ەۋروپانىڭ 33 مەملەكەتى, سونداي-اق اقش پەن كانادا قۇرامىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەڭەستىڭ (ەقىك) باستاۋى قالانعان ەدى. بۇل بۇكىل الەم ءۇشىن بەتبۇرىس ءسات بولىپ, ەقىك اياسىندا ناتو مەن ۆارشاۆا شارتى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ, سونداي-اق ەۋروپا كونتينەنتىندەگى بەيتاراپ مەملەكەتتەردىڭ كۇش-جىگەرى بىرىكتىرىلىپ ەدى.
وسى زامانعى تاريحتا بۇل اسا كۇردەلى دە وتە قيىن كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولىپ, ەكى قاراما-قارسى تۇرۋشى اسكەري-ساياسي بلوكقا قاتىستى شيەلەنىس بارىنشا وتكىر دەڭگەيگە جەتتى. “قىرعي-قاباق سوعىس”, احۋالدىڭ قولايسىز دامۋى جاعدايىندا, “اتقىلاسقان سوعىسقا” ۇلاسۋى ءمۇمكىن ەدى. جەتەكشى الەمدىك دەرجاۆالار يادرولىق ويران-توپىرعا ۇرىنباي, ءبىر-بىرىنە قارسى قادام جاساۋى ءۇشىن ولاردىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ساياسي ەرلىگى قاجەت بولدى.
بۇل جۇمىستىڭ اسا ماڭىزدى جيىنتىعى 1975 جىلى حەلسينكيدە قول قويىلعان قورىتىندى اكت بولدى.
ەقىك حح عاسىر گەوساياساتىندا ۇشتىك سەرپىندى سەكىرىستى كورسەتتى. بىرىنشىدەن, “قىرعي-قاباق سوعىستىڭ” يادرولىق سوعىسقا ۇلاسۋ قاتەرىنە جول بەرمەۋ ماسەلەلەرىندە سەرپىندى سەكىرىس ورىن الدى. ەكىنشىدەن, بۇل شىعىس پەن باتىستىڭ تابىستى ينستيتۋتتىق ۇنقاتىسۋىنىڭ العاشقى ونەگەسى بولدى. ۇشىنشىدەن, بۇل ەكى يدەولوگيا مەن دۇنيەتانىمنىڭ ىنتىماقتاستىعى تۇرعىسىنان سەرپىندى سەكىرىس بولدى.
ۇلكەن تۇرعىدان كەلگەندە ەقىك بارلىق ء“ۇش سەبەت” اياسىندا سينحروندى پروگرەسكە جاردەمدەسىپ, بيپوليارلىق الەم جاعدايىندا جاھاندىق ءرول اتقاردى. الايدا, ءبىر كەزدە الىنعان بيىكتىكتى ۇستاپ تۇرۋ جانە الەمدىك ۇدەرىستەرگە ىقپال ەتۋدىڭ اسا جوعارى دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ ءتىپتى دە ءار ساياسي فورۋمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. بۇل تۇرعىدا ەقىك ەرەكشەلىك بولا المادى.
اشىعىن ايتايىق: 1975 جىلى حەلسينكي ۇدەرىسىنىڭ “رۋحى” عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, “برەندى” دە جاسالدى. وتكەن ونجىلدىقتاردا بۇل برەند ايتارلىقتاي كومەسكىلەنىپ, ءوز تارتىمدىلىق كۇشىنىڭ ءبىر ءبولىگىن جوعالتىپ الدى. قازىرگى ساياساتشىلاردىڭ مىندەتى بۇل برەندتى قايتا جانداندىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وعان جاڭا ايشىق جانە جىگەر بەرۋدە بولىپ وتىر.
ەقىۇ بيپوليارلىق الەمنىڭ ىدىراۋى كەزەڭىندە
حح عاسىردىڭ 80-90-شى جىلدارى شەبىندە زامانالىق ماڭىزى بار وزگەرىستەر بولدى. كەڭەس وداعى كۇيرەپ ءتۇسىپ, ۆارشاۆا شارتى ۇيىمى ىدىرادى, گەرمانيا بىرىگىپ, يۋگوسلاۆيا تاريحي بولمىستىڭ جوقتىعىنا اينالدى. قازاقستاننىڭ تىكەلەي قاتىسۋى جاعدايىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلدى.
وسىناۋ كۇردەلى دە قاراما-قايشىلىقتى كەزەڭدە ەقىك بەلگىلى ءبىر تۇراقتاندىرۋشى ءرول اتقارىپ, سەنىم شارالارى مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندە ماڭىزدى قادامدار جاسادى, سونداي-اق ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى, ەۋرازيا مەملەكەتتەرىندەگى دەموكراتيالىق جانە نارىقتىق وزگەرىستەرگە قولداۋ ءبىلدىردى. وسىعان بايلانىستى, ماسەلەن, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسى جانە ەۋروپاداعى كادۋىلگى قارۋلى كۇشتەر ءجونىندەگى شارت پەن باسقا دا ستراتەگيالىق ماڭىزدى قۇجاتتار تۋرالى ەسكە الۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر.
وتكەن ونجىلدىقتىڭ ورتاسىندا ەقىك ساياسي ۇنقاتىسۋ فورۋمىنان ترانسۇلتتىق ۇيىمعا – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا وزگەرتىلدى. جاڭارعان ۇيىم 1996 جىلى ء“ححى عاسىرداعى ەۋروپا ءۇشىن ورتاق جانە بارشانى قامتيتىن قاۋىپسىزدىك مودەلى تۋرالى” دەكلاراتسيا قابىلداپ, وندا شەكتەۋ سىزىقتارىنسىز ءبىرتۇتاس, بەيبىت تە دەموكراتيالىق ەۋروپا قۇرۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى.
سونىمەن قاتار, ۇيىمنىڭ ءاسكەري-ساياسي ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋدى بىرتىندەپ تومەندەتىپ جىبەرگەنىن مويىنداماۋ مۇمكىن ەمەس. وسىمەن بىرگە ۇيىم ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ سالاسىنداعى ءوز بەلسەندىلىگىن ەلەۋلى تۇردە ءوسىردى.
ەقىۇ وسى زامانعى گەوساياسي ناقتىلىقتا
ءححى عاسىردىڭ باسى بۇكىل حالىقارالىق قاتىناستار ارحيتەكتۋراسىنىڭ ماڭىزدى دا تەرەڭ ءوزگەرىستەرىمەن كورىندى. ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ ەكسترەميزمنىڭ الدىنداعى شەتىندىگى جاھاندىق جانە ءوڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ ترانسۇلتتىق قاتەرلەرىمەن كۇرەس سالاسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن تۇرتكى بولدى دا.
حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باسقا ءبىر سىناعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت رەجىمىن شايقالتۋ, يادرولىق قارۋعا يە بولۋعا جاقىنداعان نەمەسە وعان قول جەتكىزىپ قويعان “تابالدىرىقتىق مەملەكەتتەر” دەپ اتالاتىن توپتى دەرەۋ كەڭەيتۋ بولدى.
ەقىۇ-نىڭ ۇلان-بايتاق كەڭىستىگىندە دە بەلگىلى ءبىر پروبلەمالار بارشىلىق. كونتينەنتەگى اسكەري-ساياسي تەپە-تەڭدىكتەگى وزگەرىستەر, “توقتاتىلا تۇرعان قاقتىعىستار”, ەۋروپاداعى كادۋىلگى قارۋلى كۇشتەر تۋرالى شارت توڭىرەگىندەگى كۇردەلى احۋال – وسى جانە باسقا ماسەلەلەر ەقىۇ-عا قاتىسۋشى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەلەۋلى الاڭداۋشىلىعىنىڭ تاقىرىبىنا اينالدى.
اقىر اياعىندا, ءىس جۇزىندە بۇكىل الەمدى قامتىعان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جاڭا, الدەقايدا ءادىل دە بولجاپ بولارلىق الەمدىك ءتارتىپتى قۇرۋ ىسىندە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ دە كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر رەت كورسەتىپ بەردى.
وسىعان بايلانىستى ەقىۇ-دان گورى تۇتاستاي جاھاندىق ۇدەرىستەرگە ءتان تاعى ءبىر ماڭىزدى ۇردىسكە نازار اۋدارتقىم كەلەر ەدى. وسى زامانعى الەمدە بارشا ءۇشىن بىردەي ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋدە مەملەكەتتەردىڭ تەڭسىزدىك احۋالى قايتادان پايدا بولۋدا. ءتىپتى جەتەكشى الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ وزدەرى مۇنداي احۋال جەمىسسىز بولىپ, بارىنشا ءادىل بولمايتىنىن بۇگىندە سەزىنە باستادى.
بۇل تۇرعىدا G-8 تۇرپاتىن G-20-عا دەيىن كەڭەيتۋ وڭ قۇبىلىس بولدى, بىراق ول ۇلكەن تۇرعىدان كەلگەندە, احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەرتپەيدى.
بارشانىڭ قاراپايىم ءبىر ءنارسەنى تۇسىنگەنى ءجون دەپ بىلەمىن: جاھاندىق دامۋ قيسىنىنىڭ ءوزى وسى زامانعى الەمدە كوپشىلىك بولىپ تابىلاتىن ورتاشا مولشەرلى مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى. مەنىڭشە, ورتاشا مەملەكەتتەردىڭ ءرولى جاھاندىق ستراتەگيالىق شەشىمدەردىڭ كونسەنسۋستىق نەگىزدە قابىلدانۋىنا قول جەتكىزۋدە بولۋى ءتيىس.
بۇگىندە ەقىۇ الەمدەگى بارىنشا ىقپالدى قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى دەپ ورىندى سانالادى, ول وراسان زور گەوگرافيالىق جانە ساياسي كەڭىستىكتى قامتىپ جاتىر. سولاي بولسا-داعى ەقىۇ-نىڭ “احيللەستىك وكشەسى” ءۇش كەڭىستىكتىڭ ۇزىندىلىگى, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ ۇيىم الەۋەتىن دامىتۋ ۇدەرىسىنە جەتكىلىكتى كىرىكپەۋشىلىگى بولىپ تابىلادى.
سوڭعى 35 جىلدا كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن تۇتاس مەملەكەتتەر الەمدىك تاريح اعىسىندا ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتتى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە كوپتەگەن جاڭا ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر پايدا بولىپ, ەۋروپانىڭ ساياسي كارتاسى تۇبەگەيلى وزگەردى. وسىنداي كەزدە ەقىۇ قىزمەتىندە جاڭا, ايتارلىقتاي ىقپالدى ءارى سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان وڭىرلىك ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداستىقتى بەلسەندى ەتۋ ماڭىزدى. تمد-نىڭ, ۇقشۇ-نىڭ جانە ەۋرازەق-تىڭ پايدا بولۋى كەڭەس وداعى كەزىندە بولعانعا قاراعاندا مۇلدە باسقا ناقتىلىقتى كورسەتەدى. شىۇ-نىڭ شىعۋى ەقىۇ-نىڭ وراسان زور ءبىر بولىگىندە كەڭىستىكتى قۇرىلىمداۋدىڭ جاڭا تەتىگى پايدا بولعانىن بىلدىرەدى. قاۋىپسىزدىكتىڭ باسقا قۇرىلىمدارىمەن قاتار ازيالىق ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ بولاشاق ۇلگىسى – اوسشك سەكىلدى يننوۆاتسيالىق جوبالار پايدا بولدى. ەۋروپالىق ءتاجىريبەگە, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ-نىڭ پراكتيكالىق اتقارىلىمدارىنا ارقا سۇيەي وتىرىپ, اوسشك ءوز قىزمەتىن ينستيتۋتتاۋ جولى بويىنشا سەرپىندى ىلگەرىلەپ, ازيالىق كونتينەنتتە بارعان سايىن تانىلا تۇسۋدە.
سوندىقتان ەقىۇ باسقا ءوڭىرلىك قۇرىلىمدارمەن بايلانىستىڭ قازىردىڭ وزىندە بار وڭ پراكتيكاسىن مولايتا ءتۇسۋى ءتيىس. باسقا وڭىرلىك جوبالارمەن جىگەرلى ءوزارا ىقپالداستىق ەقىۇ قىزمەتىنە جاڭا تىنىس بەرەدى, ونىڭ الدىنان جاڭا كوكجيەكتەر اشىپ, جاڭا باعدارلار بەلگىلەي الادى. باسقا مەملەكەتتەر قولداۋ بىلدىرگەن جاعدايدا استانا مۇنداي تۇرپاتتاعى ينستيتۋتارالىق جانە وڭىرۇستىلىك ۇنقاتىسۋدىڭ سەنىمدى الاڭى بولار ەدى.
ەقىۇ-عا قازاقستاندىق توراعالىق: ساباقتاستىق جانە جاڭاشىلدىق
ايرىقشا اتاپ كورسەتەمىن: قازاقستان ۇيىمعا قالىپتاسقان ءداستۇرلەردىڭ جالعاستىرۋشىسى رەتىندە كەلىپ وتىر. ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قىزمەتى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن قاعيداتتارعا, ستاندارتتار مەن ەرەجەلەرگە نەگىزدەلەتىنىن ءبىز ايقىن سەزىنەمىز, قازاقستان ولاردان باس تارتپايدى, ويتكەنى ولار ۇيىم رۋحىن بەينەلەيدى.
قازاقستان گرەك توراعالىعىنىڭ لايىقتى ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
مەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى جاڭا قاتىناستار كەزەڭىنىڭ باستاۋىن نەگىزدەپ, ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى دەپ سانايمىن. قازاقستان ۆەنادان شىعىسقا جانە باتىسقا قاراي ورنالاسقان بارلىق مەملەكەتتەرمەن ىسكەرلىك جانە سىندارلى قاتىناستارىن جولعا قويىپ, قاقتىعىستىق احۋالدارداعى ءتۇرلى تاراپتاردىڭ بەلسەندى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءتيىمدى مەدياتورى بولا الادى.
ەقىۇ – بۇل قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ەڭ كۇردەلى پروبلەمالار بويىنشا پىكىرتالاس ءۇشىن وڭتايلى الاڭ ەكەنىنە مەن سەنىمدىمىن. وسىعان بايلانىستى ءبىز ەقىۇ-نىڭ كەڭ بايتاق كەڭىستىگىندە بارشانى قامتيتىن جانە ءبىرتۇتاس قاۋىپسىزدىكتى وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز “كورفۋ ۇدەرىسىنە” ايرىقشا ءمان بەرەمىز.
مەنىڭشە, ۇيىم ستراتەگيالىق ماڭىزدى باستامالاردى, سونىڭ ءىشىندە ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتتى (ەقش) اشىق تا قاعيداتتىق تۇرعىدا تالقىلاۋدان باس تارتپاۋى ءتيىس.
وسى زامانعى جاھاندىق قاتەرلەردىڭ تاعى ءبىرى ەقىۇ-نىڭ بارلىق مۇشە ەلدەرى ءىس جۇزىندە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بەتپە-بەت كەلگەن ەكسترەميزم پروبلەماسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق ماسەلەلەرى تۋرالى ءسوز بولعاندا ۇيىم قاتەرلى ىسىكتىڭ مەتاستازاسى سەكىلدى بۇكىل وسى زامانعى الەمدىك وركەنيەتتى بىرتىندەپ دەرتكە شالدىقتىراتىن لاڭكەسشىلدىك پەن ەكسترەميزمگە دەن قويماي تۇرا المايدى.
تۇتاستاي العاندا ايتارلىقتاي ەلەۋلى دە ءماندى تاريحي ءجايتتى, ال ناقتىلاي العاندا ەقىۇ كونتينەنتتىك ەۋروپالىق ۇيىمنان الدەقاشان جاۋاپكەرشىلىك ايماعى بويىنشا دا, ناقتى جۇمىس ۋچاسكەسى بويىنشا دا ترانسكونتينەنتالدىق سيپات العان ۇيىمعا اينالعانىن مويىنداۋ وتە ماڭىزدى. ونىڭ قۇرامىنا ەۋروپانىڭ, ازيا مەن سولتۇستىك امەريكانىڭ ەلدەرى كىرەدى.
سوندىقتان بۇگىندە ەۋروپالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ايتۋ الدەقايدا ورىندى بولار ەدى. اڭگىمە بۇگىندە بەرىك ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ازيالىق قاۋىپسىزدىك ولشەمىن ەسكەرمەستەن قاعيداتىندا مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى بولىپ وتىر. بۇگىنگى الەمدەگى, سونىڭ ىشىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك بۇل مەملەكەتتەر مەن تۇراقتى ارميالار تاراپىنان بولاتىن جاپپاي اسكەري شابۋىلدىڭ الەۋەتتى قاتەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مۇمكىن بولاتىن لاڭكەسشىلدىك شابۋىلدارمەن, ەتنوستىق جانە كونفەسسيالىق ەرەكشەلىكتەر نەگىزىندەگى جانجالدارمەن بايلانىستى قاتەرلەر دە.
ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى كورشى مەملەكەتتەردىڭ, ءتىپتى ولار ەقىۇ-عا كىرمەسە دە, قاۋىپسىزدىگىنەن اجىراعىسىز. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ءىس باسىنداعى توراعا رەتىندە ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى جاڭا سىناقتارعا قارسى تۇرۋ ءجونىندە بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمسايدى جانە لاڭكەستىككە, ترافيكتىڭ ارقيلى تۇرلەرمەن كۇرەس جانە شەكارالاردى نىعايتۋ سالاسىنداعى بىرقاتار ماڭىزدى جوبالاردىڭ قوسالقى دەمەۋشىسى بولىپ تابىلادى.
ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەتتىڭ 43-ءى قالاي بولعاندا دا اۋعانستانداعى سوعىس وپەراتسيالارىنا نەمەسە ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىسىپ وتىرعانى بەلگىلى. سونىمەن قاتار اۋعان پروبلەماسىن وڭىرلىك ۇيىمداردى قوسپاستان شەشۋ كۇردەلى بولاتىنىن مويىنداعان ءجون. ەقىۇ وسىناۋ ۇلكەن ىستە ءوزىنىڭ بوس ورنىن, ءوزىنىڭ ءرولىن تابۋعا ءتيىس جانە بۇل تۇرعىدا اۋعانستان ءتۇرلى وڭىرلىك ۇيىمدار اراسىندا وزىندىك ءبىر كوپىر بولا الار ەدى.
قازاقستان وسىناۋ قاسىرەتتى كوپ شەككەن ەلدى وڭالتۋ جانە جانجالدان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسىنە ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل ءبولىپ, اۋعانستانداعى كواليتسيانىڭ كۇش-جىگەرىنە قولداۋ بىلدىرۋدە. سولاي بولساداعى ءبىز بۇرىنعىشا اۋعان پروبلەماسىنىڭ سوعىس ارقىلى شەشۋى جوق ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز. باسقا كوپتەگەن ەلدەر سەكىلدى قازاقستان تۇراقتى دا بەيبىت اۋعانستاننىڭ قالىپتاسۋىنا شىنايى مۇددەلى جانە ەڭ الدىمەن گۋمانيتارلىق سيپاتتاعى جوبالارعا كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىراتىن بولادى. ماسەلەن, الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاراماستان ءبىز اۋعانستاننىڭ ءبىر مىڭ ازاماتىن قازاقستاندىق وقۋ ورىندارىندا ءتۇرلى ازاماتتىق ماماندىقتارعا وقىتۋ ماقساتىندا 50 ملن. دوللار ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ەقىۇ-نىڭ باسقا مۇشە مەملەكەتتەرى ءتۇرلى سالالاردا وسىعان ۇقساس باعدارلامالاردى ازىرلەي الار ەدى.
وسى تۇرعىدا ماڭىزدى جالپىازيالىق فورۋمنىڭ – ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) ءرولىن باعالاماۋعا بولمايدى, قاۋىپسىزدىك بولىگىندەگى ونىڭ ماقساتتارى ەقىۇ ماقساتتارىمەن ۇقساس. اۋعانستان اوسشك-ءنىڭ تولىق قۇقىلى ءمۇشەسى بولىپ تابىلادى جانە ءبىرقاتار پراكتيكالىق شارالاردى, مىسالى, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن, سونداي-اق جاڭا سىناقتار مەن قاتەرلەرمەن كۇرەس سالاسىنداعى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋدا.
قازىرگى كەزدە بۇكىل الەم جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىمەن كۇرەسىپ, داعدارىستان كەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ءتۇزىپ جاتقاندا الدىڭعى تۇرعىعا جاھاندىق ەكونوميكا مەن ەكولوگيا ماسەلەلەرى شىقپاي قويمايدى. الايدا, ەقىۇ-نىڭ كوپتەگەن مۇشە مەملەكەتتەرى ءتۇرلى فورماتتاعى, ناقتى ايتقاندا G-8, G-20, شىۇ دەڭگەيىندەگى فورماتتارعا قاتىسا وتىرىپ, شەشۋشى كۇن ءتارتىبى رەتىندە وسىناۋ وزەكتى پروبلەمالاردى بەلسەنە تالقىلايدى, ال ەقىۇ اياسىندا داعدارىس جانە داعدارىسقا قارسى پروبلەماتيكا ءتىپتى فاكۋلتاتيۆتىك دەڭگەيدە تىكەلەي تالقىلانباعان ەكەن.
“ەكىنشى سەبەت” ماسەلەلەرىنە الدەقايدا بايىپتى نازار اۋدارۋ ەقىۇ قىزمەتىن شىنىندا دا ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. قازاقستاندىق توراعالىق كەزەڭىندە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ كەشەنى ماڭىزدى ورىن الادى, ولاردى ويداعىداي شەشۋ ءبۇكىل ۇيىمنىڭ رەسۋرستارىن بىرىكتىرمەيىنشە جانە كۇش-جىگەردى كەلىستىرمەيىنشە مۇمكىن ەمەس. اڭگىمە ارال تەڭىزى مەن سەمەي پوليگونى تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەقىۇ كەڭىستىگىنىڭ ورتالىق ازيا, ەۋروپا جانە باسقا وڭىرلەرىندە ورىن العان كوپتەگەن باسقا پروبلەمالارى تۋرالى بولىپ وتىر.
قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باسىمدىعى قاتارىنا ۇيىمنىڭ كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق الەۋەتىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جاتقىزىلاتىن بولادى. بىرقاتار گەوگرافيالىق, تاريحي جانە ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى ناق ورتالىق ازيانىڭ – باتىس پەن شىعىس ەلدەرىنىڭ اراسىندا تۇراقتى دا قاۋىپسىز كوپىر بولۋعا قابىلەتتى كەڭ بايتاق ءارى پەرسپەكتيۆالىق ءوڭىر زور ساۋدا جانە كولىك الەۋەتىنە يە بولىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا نەگىزىنە ترانزيتتىڭ, كولىك پەن لوگيستيكانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى الىنعان “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ايرىقشا مانگە يە بولادى.
قازاقستان “باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا” كولىك ءدالىزىن جەدەلدەتە قۇرۋ بويىنشا كۇش-جىگەر جۇمساۋدا. باسقا دا ءىرى اۋقىمدى جوبالارمەن بىرلەسىپ بۇل ءدالىز ءححى عاسىر جاعدايىنداعى “ ۇلى جىبەك جولىن” جەدەل وركەندەتۋگە ءجاردەمدەسەتىن بولادى.
ء“ۇشىنشى سەبەت” ماسەلەلەرى ادەتتە ەقىۇ قىزمەتىندە ستراتەگيالىق ماڭىزدى ورىن الادى. قازاقستان ۇيىمعا توراعالىق كەزىندە بۇل ماسەلەلەرگە بارىنشا ءجىتى نازار اۋداراتىن بولادى. ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى شىنايى قاۋىپسىزدىك ادامنىڭ ىرگەلى دەموكراتيالىق قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرىن ساقتاپ قورعامايىنشا مۇمكىن ەمەس.
قازاقستان قولعا العان سايلاۋ, ساياسي پارتيالار, باق, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان قاعيداتتىق تۇرعىدا ماڭىزدى قادامدار دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ءسوزسىز ادالدىعىنىڭ دالەلى بولدى. بۇعان قوسا قازاقستاندا ادام قۇقىقتارى سالاسىندا 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق ءىس-ارەكەت جوسپارى, سونداي-اق 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى قابىلدانعانىن ايتا كەتەيىن. جۋىردا مەن گەندەرلىك تەندىك تۋرالى زاڭعا قول قويدىم. ءبىز سونداي-اق تۇرمىستا كۇش قولدانۋعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتىپ, بالا قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭناماعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزبەكپىز.
قازىرگى كەزدە ەقىۇ-نىڭ بۇكىل كەڭىستىگىندە ۇلتارالىق جانە ءدىنارالىق قاتىناستار پروبلەمالارى قايتادان وزەكتى بولا تۇسكەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. جاسىرىن ەڭبەك ميگراتسياسى مەن ۇلتتىق دياسپورالاردىڭ كەلگەن ەلىنىڭ قوعامىنا كىرىگۋ پروبلەماسى وتكىر قويىلىپ وتىر.
ەۋروپادا ورنىققان قۇندىلىقتار جۇيەسى مەن جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق دياسپورالار مادەنيەتىنىڭ اراسىنداعى جانجالدار بايقالادى. الايدا الەمنىڭ ازيالىق بولىگىندە دە وتكىرلىگى بۇدان كەم ەمەس پروبلەمالار تۋىنداۋدا.
ەكى عاسىردىڭ توعىسىندا پايدا بولعان جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ تۇتاس توبى ءاۋ باستا وسى زامانعى الەمگە كىرىگۋگە باعدارلانعان بولاتىن. بۇل جاس مەملەكەتتەر ازاتتىق پەن دەموكراتيا جولىن تاڭداپ الدى.
الايدا مەن ساياسي ۇمتىلىستار مەن وركەنيەتتىك مودەلدەر اراسىندا ايىرماشىلىق جۇرگىزگىم كەلەدى. بۇگىندە ء“بىر ولشەمدى الەم” جانە “امبەباپ وركەنيەت” – بۇل ەندى كونەرگەن ۋتوپيا ەكەندىگى ءابدەن ايقىن. الەمنىڭ ءتۇرلى ءوڭىرلەرىنىڭ ءومىر سالتىن, داستۇرلەرىن, مادەنيەتىن, ەتنوستىق تاريحىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. قارسى كەلگەن جاعدايدا بۇل نەگىزىندە باتىستىق دامۋ مودەلىن الەۋمەتتىك, مادەني, ءدىني قابىلداماۋشىلىق جاتاتىن ىرگەلى داعدارىسقا سوقتىرۋى مۇمكىن. بىراق تا باتىستىق ءوركەنيەتتىڭ قۇندىلىقتارى الەمنىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە, سول سەكىلدى باتىس قوعامىنىڭ ىشىندەگى ەتنوستىق دياسپورالار تاراپىنان ءسوزسىز قۇرمەتتەلۋى ءتيىس دەگەن قاعيدا دا سوندايلىق ءادىل بولىپ شىعادى.
جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كورسەتىپ بەرگەنىندەي, الدەقايدا سەرپىندى ساياسي يدەيالار تۋرالى ايتپاعاننىڭ ءوزىندە ءتىپتى قالىپتى ەكونوميكالىق ستەرەوتيپتەردى ابسوليۋتتەندىرۋگە بولمايدى. وسى زامانعى اسا وتكىر كوپتەگەن پروبلەمالار ۇجىمدىق كۇش-جىگەرمەن عانا جانە كونسەنسۋس نەگىزىندە عانا شەشىلە الاتىنىنا ءبىز تەرەڭ سەنىمدىمىز.
مادەنيەتارالىق جانە وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ يدەيالارىن جاقتايتىن, كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى مەملەكەت رەتىندە قازاقستان ۇلتشىلدىقتى, ءدىني توزبەۋشىلىكتى, ناسىلشىلدىكتى, كسەنوفوبيا مەن انتيسەميتيزمدى ءتيىمدى ەڭسەرۋ ءۇشىن ۇيىمنىڭ ايتارلىقتاي قۋاتتى الەۋەتىن پايدالانباق.
بۇل ىزگى ماقساتتاردى قازاقستان ەقىۇ اياسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اوسشك, شىۇ, ەۋرازەق, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى, تۇركسوي سەكىلدى ۇيىمدارعا الداعى توراعالىعى بارىسىندا دا ىسكە اسىراتىن بولادى. سونداي-اق ەسكە سالا كەتەيىن, قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2010 جىلدى مادەنيەتتەر جاقىنداسۋىنىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ارناۋلى قارارى قابىلداندى.
ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەقىۇ بويىنشا ارىپتەستەرىمىزگە ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالاسىندا جيناقتاعان ءتاجىريبەمىزدى بەرۋ. وسىعان بايلانىستى ءوزىنىڭ وڭ ءرولىن 2010 جىلعا بەلگىلەنگەن ەقىۇ-نىڭ توزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسياسى اتقارۋى ءتيىس. مۇسىلمان حالقى باسىم زايىرلى مەملەكەت, يكۇ-نىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان ەقىۇ توراعاسىنىڭ لاۋازىمىندا مۇسىلمان جانە حريستيان وركەنيەتىن جاقىنداستىرۋ ءۇشىن, شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تۇسىنىستىكتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك سەزىنەدى. وسىناۋ ورتاق ماقساتتىڭ پراكتيكالىق تۇرعىسىنا ەقىۇ مەن يكۇ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى بەلسەندى ەتۋ جاردەمدەسەر ەدى.
2010 جىلى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلعان كۇنگە 35 جىل, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسىنا – 20 جىل جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعان كۇنىنە 65 جىل تولادى. بۇل وقيعالاردىڭ سايكەس كەلۋىندە تەرەڭ نىشاندىق سيپات بار جانە ول ۇيىمعا جانە ونىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنا ايرىقشا مىندەتتەمەلەر جۇكتەيدى.
ءبىز بارلىق وسىناۋ تاريحي كەزەڭدەردى “وسى زامانعى رۋحتى” ەسكەرە وتىرىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ەڭ جاقسى ءتاسىلى 2010 جىلى قازاقستاننىڭ جاس ەلورداسى – ەۋرازيا كىندىگىندە ورنالاسقان استانادا ەقىۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇزاق ۋاقىت كۇتىلگەن ءسامميتىن وتكىزۋ بولار ەدى دەپ بىلەمىز.
ەسكە سالا كەتەيىن, ەقىۇ-نىڭ مۇنىڭ الدىنداعى, ىستامبۇل سامميتى, ۇيىم رەگلامەنتى بويىنشا ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلىپ تۇرۋىنا قاراماستان, بۇدان ون جىل بۇرىن, 1999 جىلى بولعان ەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز وسى سامميتتى استانادا وتكىزۋ يدەياسىنا بەلسەنە قولداۋ بىلدىرگەن رەسەيگە, فرانتسياعا, يتالياعا, يسپانياعا, اۆسترياعا, تۇركياعا, سەربياعا, سلوۆەنياعا, بەلورۋسسياعا, ەقىۇ-عا مۇشە باسقا مەملەكەتتەرگە شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
مۇنداي ماڭىزدى فورۋمعا حالىقارالىق ءومىردىڭ شىن ءمانىندە ءماندى دە وزەكتى ماسەلەلەرى, ءبىرىنشى كەزەكتە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرتۇتاس ارحيتەكتۋراسىن قۇرۋ, “كورفۋ ۇدەرىسىن” ىسكە اسىرۋ, اۋعانستاندى ساۋىقتىرۋ جانە كومەك كورسەتۋ شىعارىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار قازاقستان ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەت باعدارلاماسىن ازىرلەۋ تۋرالى ماسەلەنى قوسۋدى ۇسىنادى.
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىن ويداعىداي وتكىزۋ جاڭا تاريحي جاعدايلاردا حەلسينكي رۋحىن وركەندەتۋ سيمۆولى بولار ەدى. سامميت ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىلارىنا “ساعاتتارىن سالىستىرۋدىڭ” جانە ۇيىمنىڭ كوز جەتەرلىك بولاشاقتاعى اسا ماڭىزدى باسىمدىقتارىن ايقىنداۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگىن بەرەدى.
* * *
ءبىز ەقىۇ-عا توراعالىققا ايقىن نيەتپەن كەلەمىز, ۇيىمنىڭ ابدەن ناقتىلى پروبلەمالارىن شەشۋگە باعىتتالىپ كەلەمىز. قازاقستان ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پاراساتتىلىقپەن پايىمدايدى, الايدا ءوزىنىڭ الدىنا بارىنشا جوعارى باعدارلار قويىپ وتىر, ولارعا قول جەتكىزۋ ول ءۇشىن دە, تۇتاستاي ەقىۇ ءۇشىن دە پايدالى بولادى. قازاقستان 2010 جىلى ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىق ەتۋدى ەسەپتەپ وتىر, تابىستى دەگەندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇيىمنىڭ ءوزىن ءححى عاسىردىڭ جەدەل وزگەرەتىن جاعدايلارىنا تيىمدىلىكپەن بەيىمدەۋ جولى بويىنشا ىلگەرىلەتۋدى دە تۇسىنەدى.
قازاقستان ەقىۇ-نىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق الدەقايدا جەتىلگەن مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋ قاجەت دەپ سانايدى جانە ءتيىستى قۇجاتتاردى ازىرلەۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ورتاق جۇمىسىمىزدى ۇيلەستىرۋدى جالعاستىرماق.
ءبىز – رەاليستەرمىز جانە ەقىۇ-نى جاڭارتۋ ۇدەرىسى تەك 2010 جىلمەن شەكتەلمەيتىنىن ايقىن تۇسىنەمىز, بۇل ۇزاق پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان مىندەت جانە ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە قازاقستان وسى باعىتتاعى تىنىمسىز دا كوپ جىلدىق جۇمىسقا دايىن.
قازاقستان ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەردى ورتاق مۇددەلەرگە, ىسكە اسىرىلۋى ەقىۇ-عا قولداۋ بولىپ, نىعايتاتىن, ۇيىمعا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتى ۇلعايتاتىن ۇجىمدىق ماقساتتار مەن باسىمدىقتار ءۇشىن ارەكەت ەتۋ ازىرلىگىن كورسەتۋگە شاقىرادى.
ەقىۇ بۇكىل الەمگە ءوزىنىڭ “قىرعي-قاباق سوعىس” كەزىندە عانا ءتيىمدى بولماعانىن, سونىمەن بىرگە وسى زامانعى جاھاندىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ جاندى اعزاسىنا تىعىز توقىلعان, بەلسەندى دامۋ ۇستىندەگى قۇرىلىم بولىپ قالاتىنىن دالەلدەۋى ءتيىس.
“يزۆەستيا” گازەتىندە جانە “ينتەرفاكس” اگەنتتىگىنىڭ سايتىندا 28 قاڭتاردا جاريالانعان.