قىرعىزستاندا سوڭعى كەزەڭدەردەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار جانجالسىز, ۇرىس-كەرىسسىز, ەرەۋىلسىز وتكەن ەمەس. ءتىپتى, سايلاۋ ناۋقاندارىندا ورىن العان كەيبىر وقيعالارعا «مەملەكەتتىك توڭكەرىس» دەگەن اتاۋ دا بەرىلدى. بۇل جولعى سايلاۋدا دا ءتۇرلى كەلەڭسىز جاعداياتتار كەزدەستى.
داۋىس بەرۋ باستالماستان بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن تەلەارنالار ەكرانىندا «قارا ءپياردىڭ» داۋىرى ءجۇردى. قىرعىزستان پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر بولعان و.بابانوۆتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋىن پايدالانعاندار دا سايلاۋ الدىندا «وتقا ماي قۇيعانداي» بولدى.
مەنىڭشە, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى ا.اتامباەۆتىڭ اتالعان كەزدەسۋ جونىندەگى اسەرىن بىلدىرگەن پىكىرى ءجونسىز بولدى. سونىڭ سالدارى ادامدار, جۇكتەر اعىلىپ وتەتىن شەكاراداعى جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا اكەلىپ سوقتى. زارداپتى قاراپايىم حالىق تارتىپ وتىر.
ارامتاماقتار مەن وتكەننىڭ ساندىراعىن, جالعان اقپاراتتى جانى سۇيەتىندەردىڭ شاپشاڭ قيمىلداپ, باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ كوپعاسىرلىق ورتاق تاريحىنداعى ومىرشەڭ جانە ماڭگىلىك ەستەلىكتەردىڭ ورنىنا قىرعىز-قازاق اراسىنداعى كەيبىر تۇككە تۇرمايتىن كيكىلجىڭدەردى جاھانعا جايىپ, شالا بۇلىنگەندەرىن كورۋ مەن ءۇشىن اۋىر بولدى. مۇنداي «نەگاتيۆتەر» ولاردىڭ قۇمارىن قاندىرعانداي. مۇنداي نيەتى بوتەن جانداردىڭ ارەكەتىنە نە ايتۋعا بولادى؟!
بىرەۋلەر ءبىزدى ماڭگىلىككە بىرىكتىرگەن, جاقىنداستىرعان, ءبىر ماقساتقا جەتەلەگەن, تاريحي ۇدەرىستىڭ مىزعىماس دوستىعىن قالىپتاستىرعان زاماندى ەسكە العاندى ءجون كورسە, كەلەسىلەرى ەستەن شىققان, وتكەننىڭ قاجەتسىز تۇستارىن قازبالاپ, وسەك-اياڭعا ەرۋدە. مۇنداي كەرەعار, سىڭارجاق پىكىردەگى ادامداردى تىڭداۋدى, ءوزارا ىنتىماعىمىزعا سىنا قاعاتىن, قوس تاراپتى الشاقتاتۋعا تىرىساتىن نەگىزسىز پىكىرتالاسقا بارۋدى ءوز-ءوزىن قۇرمەتتەمەۋ دەپ ەسەپتەيمىن.
البەتتە, ارا-تۇرا ءوزارا وتباسىلىق, ۇيىشىلىك كەلىسپەۋشىلىكتەر ورىن الىپ جاتاتىنى راس. ايتسە دە, بۇلار ساندىراققا, ءازىل-قالجىڭعا, وتىرىككە سۇيەنگەن جانە شىنايى عىلىمنان الىس, شىندىعى جوق اڭگىمەلەرگە يەك ارتقان كورىنىستەر عانا. مۇنداي جاعدايلار ورتاق تاريحىمىزدىڭ جىلىگىن شاعاتىندارعا, تاتۋلىق پەن جاراسىمدى قاتىناستاردى جاقتايتىن ازاماتتارعا, باۋىرلاستىعىمىزعا قۇرمەتپەن قارايتىن جاندارعا ءوزىنىڭ كەرى ىقپالىن تيگىزە المايتىنى انىق.
نەگىزىندە, قىرعىز بەن قازاقتى مىڭداعان جىلدار بويى مەكەن بولعان ورتاق گەوگرافيا مەن ءتىل عانا ەمەس, سونداي-اق ورتاق گەنەتيكالىق كود, تاعدىردىڭ ءوزى انىقتاپ بەرگەن شىنايى قازاق-قىرعىز باۋىرلاستىعى, تامىرى تەرەڭ ەتنومادەني تۇسىنىستىك بايلانىستىرادى.
كوپتەگەن جىلدار بويى شىڭعىس تورەقۇل ۇلى ايتماتوۆپەن جاقىن اڭگىمەلەسۋدىڭ مۇمكىندىگى بولدى. ول ۇلى جازۋشى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ كىمنىڭ مىقتى ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن وتكەن تاريحتى قازبالاپ, قازىرگى ۋاقىتتاعى جاعدايدى مىسال رەتىندە كولدەنەڭ تارتاتىندارعا زىعىردانى قايناعانىن بىرنەشە رەت ايتىپ بەرگەن بولاتىن. ونىڭ كوزىنشە قىرعىز-قازاق تاقىرىبىنا قاتىستى كەز كەلگەن ءازىلدى نەمەسە جاعىمسىز حالىق ءافساناسىن ايتۋعا تىيىم سالىنعان ەدى.
تاريح تالاي عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءبىزدىڭ باۋىرلاستىعىمىزدىڭ كوپتەگەن تاڭعاجايىپ كورىنىستەرىن, بايلانىستارىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ۇمىتقان جوق. «دوستىق» ۇعىمى بىزگە ساي كەلمەيدى. ويتكەنى «دوس» باسقا, ال «باۋىر», ءتىپتى, بولەك ۇعىم... باۋىردىڭ ءجونى بولەك.
ا.اتامباەۆ تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ ءبىر حالىق ەكەنىن دۇرىس ايتتى. ءبىزدىڭ كەيبىر اۋەسقوي تاريحشىلارىمىز بەن ەتنوگرافتارىمىز ويىنا كەلگەنىن جازىپ, مويىنداماسا دا, ءبىر نارسە انىق – ءبىز ءبىر تىلدە سويلەيتىن, مادەنيەتى بىرتەكتى حالىقپىز. اعىلشىندار ارانى اتلانت مۇحيتى ءبولىپ جاتقانىمەن, امەريكالىقتار مەن بريتانيالىقتاردىڭ ءبىر حالىق ەكەنىن ايتۋدى جاقسى كورەدى. سول سەكىلدى, قىرعىزدار مەن قازاقتار ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس مادەنيەتى مەن ءتىلى بار, كسرو قۇلاعاننان كەيىن شەكارا سىزعان حالىقتار.
قىرعىز بەن قازاقتىڭ باۋىرلاستىعىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى مەن بەرىكتىگىنىڭ كىلتى نەدە, ءبىزدى نە بىرىكتىرەدى؟ شىنىمدى ايتسام, بۇل ساۋال توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاۋعا باتىلىم بارا بەرمەيدى. ويتكەنى ونىڭ جاۋابى اۋقىمدى, قازاق دالاسىنداي كەڭ جانە «ماناس» جىرى سەكىلدى مازمۇنى تەرەڭ. الگى سۇراققا جاۋاپ رەتىندە كوپتەگەن كىتاپتار جازىلىپ, سانسىز ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ, ءان شىعارىلىپ, اڭىزدار ايتىلعان. قىرعىز حالقىنىڭ باۋىرلاس قازاقتارمەن بايلانىسىن ايعاقتايتىن جان تەبىرەنتەرلىك, ءمان-ماڭىزى جوعارى, تامىرى تەرەڭنەن تارتىلعان مىسالدار جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى, ءبىزدى ورتاق تاعدىر مەن تاريح الدىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك بىرىكتىردى.
البەتتە, قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. بۇل مىندەتتەر باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىلىكتەرىن, تاۋەلسىزدىكتەرىن, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتەرىن ساقتاپ, نىعايتۋعا تىكەلەي قاتىستى. بۇل – پافوس ەمەس, شىندىق.
«كىمنىڭ بايلىعى كوپ, كىمدىكى از, كىمنىڭ اۋماعى ۇلكەن نەمەسە كىمدىكى كىشى, كىمنىڭ حالقى كوپ», دەگەن تاقىرىپتاردىڭ اينالاسىنداعى ءونىمسىز داۋ-داماي بىزگە جاراسپايدى. اركىمنىڭ بايلىعى – جاراتۋشى قۇدايدىڭ بەرگەنى. ءومىردىڭ ءمان-ماڭىزى, باقىتى اقشادا نە زەينەتاقى مەن جاردەماقى كولەمىندە ەمەس. ناعىز باقىت – بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق. باقىت – بىشكەككە جاقىن جەردە زاماناۋي مەگاپوليس الماتى قالاسىنىڭ بولۋىندا جانە وندا قالاعان ۋاقىتتا اۋدارماشىسىز بارا الۋىمىزدا. باقىت – كەز كەلگەن قازاقتىڭ ىستىقكولگە قوناق بولىپ, ورتاق اتا-بابامىزدىڭ مەكەنىنە اۋناپ-قۋناپ قايتۋىندا.
بىزدەر مۇنداي باقىتتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قورعاۋىمىز كەرەك. كىمنەن, نەدەن قورعاۋىمىز كەرەك؟ جاۋاپ بەرەيىن. قىرعىز بەن قازاققا ءناسىپ بولعان يگىلىكتەرىمىزدى كوز تيۋدەن, رۋحى كەدەي ادامداردان, باۋىرلاستىق ۇعىمىنىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيتىن نيەتى بوتەندەردەن قىزعىشتاي قورعاۋىمىز قاجەت. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. مەن مۇنى رۋحاني تازارۋ جولىنداعى ىزگىلىكتى قادام دەپ اتار ەدىم. مۇنداي شارالاردى كەزىندە ءبىزدىڭ اتالارىمىز, بابالارىمىز جۇزەگە اسىرعان. ءبىز دە, ياعني قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ بۇگىنگى بۋىنى دا وسى اتا جولىن جالعاۋىمىز كەرەك. بىزدەن كەيىنگىلەر دە بابالارىمىز جەلبىرەتكەن باۋىرلاستىق تۋىن ءوز بيىگىنەن تۇسىرمەۋى كەرەك. سول ءۇشىن جاس ۇرپاققا دۇرىس باعىت كورسەتكەنىمىز ابزال.
قورىتىندى رەتىندە مىنانى ايتقىم كەلەدى: قازاق پەن قىرعىز باۋىرلاستىعى ساياسي امالداردىڭ قۇربانى بولماۋى ءتيىس. بۇل – ەتنومادەني, گەنەتيكالىق, تاريحي جانە ماڭگىلىك قۇندىلىق. ەكى حالىقتىڭ تۋىستىعى – ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى كەپىلى. مۇنى بارشامىز, اسىرەسە ساياساتكەرلەر جانە وسىناۋ الىپ ەتنو-مادەني جانە گەوگرافيالىق ايماققا ساپارعا شىققاندار ەستە ۇستاۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە قىرعىزدار مەن قازاقتار باۋىرلاستىقتىڭ شىنايى جولىنان اداسىپ قالۋ قاۋپىن تۋىنداتپاۋى قاجەت.
وسموناكۋن يبرايموۆ, قىرعىزستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور, قىرعىزستاننىڭ ەكس-مەملەكەتتىك حاتشىسى, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى