جاپونياداعى پارلامەنت سايلاۋى: ابەنىڭ الاڭداۋىنا نەگىز جوق

كورەي تۇبەگىندەگى جاعداي شيەلەنىسكەن تۇستا ەل پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە جالپى سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى اڭگىمەنىڭ ۇشىعىن شىعارعان. جاپونيانىڭ تومەنگى پالاتا مۇشەلەرى 4 جىل مەرزىمگە جالپى داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانادى. وسىعان ساي­كەس, پارلامەنت مۇشەلەرىنە بەرىلگەن وكى­­لە­تتىلىك كەلەر جىلى جەلتوقساندا اياق­تا­لاتىن ەدى. پرەمەر-مينيستر ەلدەگى جاع­داي­دى جاقسارتۋ ماقساتىندا قىركۇيەكتە تومەنگى پالاتانى تاراتقان بولاتىن. 

الداعى سايلاۋدا 8 ساياسي پارتيا ءوز باعىن سىناپ كورمەك. جەرگىلىكتى Kyodo اگەنتتىگى جۇرگىزگەن ساۋالناماعا سۇيەنسەك, ابە باسشىلىق ەتەتىن ليبەرالدى دەموكرا­تيالىق (لدپ) پارتيانىڭ مەرەيى ۇستەم بولۋى ءتيىس. ەلدەگى Asahi مەن Nikkei گازەت­تەرى دە وسىنداي پىكىردى ۇستانادى. اتا­ل­عان باسىلىمدار جۇرگىزگەن ساۋالنامادا دا حا­لىقتىڭ باسىم بولىگى لدپ-نى قول­دايتىنىن جەتكىزدى. 

مۇنداي باسىمدىققا قاراماستان, س.ابە­نىڭ قاۋپى سەيىلە قويۋى ەكىتالاي. رەيتەر اگەنت­تىگى توكيو مەرى يۋريكو كويكە­نىڭ جاڭا «Kibo no To» ء(«ۇمىت» پار­تيا­سى) پارتياسىن قۇرۋى پرەمەر-مينيستر­ جوسپارىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعارۋى مۇم­كىن دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى ءبىراز جىل تومەنگى پالاتا قۇرامىنا ەنگەن, قور­عا­نىس ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارعان يۋ.كويكە لدپ جاقتاستارىنىڭ ءبىرازىن سوڭى­نان ەرتىپ كەتتى. ءارى الداعى سايلاۋدا ليبەرالدى دەموكراتيالىق پارتياعا نەگىزگى قارسىلاس سانالىپ وتىر. لدپ باس­تاعان كواليتسيا الدىڭعى سايلاۋدا پار­لامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنداعى ورىن­داردىڭ ۇشتەن ەكىسىن جەڭىپ العان بولا­تىن. اگەنتتىكتىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي باسىمدىقتان ايىرىلىپ قالۋ دەمو­كراتتار ءۇشىن جەڭىلىسپەن پارا-پار. س.ابە سايلاۋ ناۋقانىنداعى العاش­قى ۇندەۋىن قارسىلاستارىنىڭ سوزىنە تيىسۋدەن باستادى. ء«بىزدىڭ بولاشاعىمىز ۇراندار مەن ادەمى سوزدەردەن قۇرالمايدى. كەلەشەك ءبىز جۇرگىزگەن ساياساتقا بايلانىس­تى. سوندىقتان شەگىنەرگە جول جوق», دەدى پرەمەر-مينيستر. ءبىراز بۇرىن يۋ.كويكە ءوز پارتياسىنىڭ ۇرانىن «جاپونيا ءۇمىتى» دەپ بەكىتكەن-ءدى. سودان بەرى ءار جيىندا توكيو مەرى بىرنەشە مارتە «جاپونياعا وزگەرىس قاجەت» دەپ بي­لىك­­تەگىلەردى سوزبەن تۇيرەۋمەن بولعان. س.ابە «Kibo no To» ۇرانىنا شۇيلىگۋى دە سون­دىقتان. ءارى جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سايا­سي قارسى­لاسىن سوزبەن تۇقىرتىپ الۋدى كوزدەگەنى انىق. 

بيلىككە تالاسىپ جاتقان نەگىزگى ەكى پار­­تيانىڭ ۇقساستىقتارى مەن ايىرماشى­لىقتارى جەتەرلىك. ماسەلەن, لدپ دا, «Kibo no To» دە قاۋىپسىزدىك پەن سىرتقى سايا­ساتقا قاتىستى بىردەي كوزقاراس ۇستانىپ وتىر. ەكى پارتيادا دا سولتۇستىك كورەياعا سانك­­تسيا سالۋدى قولداپ, 2015 جىلى قابىل­دان­عان اسكەري ارەكەتتى كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. سون­داي-اق كويكە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تان كەيىن قابىلدانعان ەلدەگى كونستي­تۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ جونىندەگى ابەنىڭ پىكىرىن قولدايتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. 

ساياساتتا كونسەنسۋسقا كەلگەن پرەمەر-مينيستر مەن «Kibo no To» پارتياسى جە­تەك­شىسىنىڭ ەكونوميكالىق ماسەلە­دەگى كوز­قاراسى ەكىگە جارىلدى. يۋ.كويكە جاپونيا 2030 جىلعا قاراي اتوم ەنەر­گياسىنان باس تارتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار توكيو مەرى تابىس سالىعىن كوتەرۋگە تۇبە­گەيلى قارسى. ءوز كەزەگىندە س.ابە اتوم ەنەر­گياسىن «كۇنشىعىس ەلىنىڭ» بولاشاعىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. تابىس سالىعىن كوبەي­تۋ دە وسى ابە باستاعان لدپ-نىڭ ۇستا­نىمى ەكەنى بەلگىلى.

Bloomberg-ءتىڭ پىكىرىنشە, ابەنىڭ الاڭ­داۋىنا نەگىز جوق. باستاپقىدا اتاعى جەر جارعان كويكەنىڭ پارتياسى ۋاقىت وتە كەلە ىشكى كيكىلجىڭنىڭ اسەرىنەن السىرەي باستاعان سىڭايلى. ناتيجەسىندە لدپ مەن ونىڭ كواليتسياسىنا ەنەتىن «كومەيتو» پار­تيالارى قازىرگى تۇراقسىزدىققا قارا­ماس­تان جەڭىسكە ءبىر تابان جاقىن تۇر. سونى­مەن قاتار Bloomberg كورەيا تۇبە­­گىن­دەگى قايشىلىق تا س.ابەنىڭ ابىرو­يىن اسقاقتاتۋى مۇمكىن ەكە­نىن ايتا­­دى. قازىر­گى پرەمەر-مينيستر سول­تۇس­تىك كورەيا­نىڭ بال­ليستيكالىق راكەتا ۇشىردى دەپ ايىپ­تاپ, الەم ەلدەرىن ارەكەت ەتۋگە بىر­نەشە رەت شاقىردى. ءوز كەزەگىندە مۇن­د­اي مالىمدەمەلەر س.ابەنىڭ ايبىنىن اسى­رىپ, جامانىن جاسىراتىنى انىق. سوڭعى جۇرگىزىلگەن ساۋالناما بويىنشا, جاپوندار ەڭ اۋەلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى جوعا­رى قوياتىنىن جەتكىزگەن-تۇعىن. ەندە­شە اسپانىنان بالليستيكالىق زىمىران دۇر­­كىن-دۇركىن اتقىلاعان سولتۇستىك كورەيا­­نى ءاردايىم ايىپتايتىن ابەنىڭ قا­­لىڭ بۇقارا قولداۋىنا يە بولاتىن كۇنى تاياۋ. 

The Economic Times باسىلىمى «Kibo no To» پارتياسى تانىمالدىعىنىڭ تومەن­دەۋىنە يۋ.كويكەنىڭ ءوز كانديداتۋرا­سىن پرەمەر-مينيسترلىككە ۇسىنباۋى اسەر ەتتى دەپ تۇسىندىرەدى. ياعني پارتياعا داۋىس بەرەتىندەر ەلدەگى ەكىنشى تۇلعا رەتىن­دە كىمدى سايلايتىنىنان حابارسىز. سون­دىق­تان كەلەشەگى كومەسكى «ۇمىتتەن» گورى, بۇرىننان سىرالعى لدپ-نى قولداعاندى ءجون كورەدى. 

Live Mint ينتەرنەت پورتالى يۋريكو كويكە سەكىلدى وزگەشە ۇستانىمى بار تۇلعا­نىڭ سايلاۋعا بەلسەنە ارالاسۋى س.ابەنى تاعىنان تۇسىرمەسە دە, ەلدەگى ساياسي شەشىم­دەردى ەل يگىلىگىنە بۇرۋعا كومەكتەسەدى دەپ باعا­­لايدى. ماسەلەن, لدپ مەن ەلدەگى بەدەل­دى پارتيانىڭ ءبىرى «كومەيتو» 2019 جىلى تۇتىنۋ سالىعىن 10 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋ جونىندە ۇسىنىس تاستاعان بولاتىن. الايدا كويكە كەرىسىنشە سالىقتى ازايتۋ جونىن­دە ءجيى ايتىپ ءجۇر. ەل باسقارۋدان ۇمىت­كەر ەكى پارتيانىڭ مۇنداي ەكى ءتۇرلى باعىت ۇستانۋى, البەتتە «كۇنشىعىس ەلىن­دەگى» قاراپايىم حالىق ءۇشىن وتە ءتيىمدى.

ازياداعى ىرگەلى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى سانالا­تىن جاپونياداعى جاعداي قازاق­ستاندى بەي-جاي قالدىرمايتىنى بەلگىلى. وعان سەبەپتەر وتە كوپ. ماسەلەن, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋ جونىندەگى شەشىمىن جاپو­نيا تاراپى جوعارى باعالايدى. سونى­مەن قاتار جاپونيا – قازاقستان تاۋەل­سىز­دىگىن العاش بولىپ مويىن­داعان ەلدەر­دىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىنداعى ديپ­لو­ما­تيا­لىق قارىم-قاتىناستار 1992 جىلعى 26 قاڭتاردا ورناعان بولا­تىن. سودان بەرى سامۋرايلار ەلىمەن تى­عىز ارىپتەستىك بايلانىس ۇستاپ كەلەمىز. ماسە­لەن, 2005 جىلى ەكى ەل ۇكىمەتى اراسىندا تەحني­كا­لىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. تابىس سالىعىن رەتتەۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا قول قويىلدى. ءۇش جىل بۇرىن ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى مەملەكەتارالىق كەلىسىم كۇشىنە ەنگەن-ءدى. 

جاپوندار مەن قازاقتاردى تاريحي وقيعا دا بايلانىستىرادى. 1945 جىلى حي­رو­سيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان اتوم بوم­باسى «كۇنشىعىس ەلىن» قان قاق­سات­تى. سون­دىق­تان جاپونيا يادرولىق قارۋ­دىڭ قاۋپىن باسقالارعا قاراعاندا ءجىتى تۇسىنەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سەمەي ءوڭىرى دە اتوم بومباسىن سىناۋ الاڭىنا اينالعانى بەلگىلى. ەندەشە ەكى ەلدى تاعدىرلاس ءارى مۇڭداس دەپ ايتساق قاتە­لەس­پەيمىز. وسىعان وراي 2011 جىلعى 6 مامىر­دان باستاپ اتوم ەنەرگياسىن بەي­بىت ماقساتتا پايدالانۋ جونىندەگى ەكى ەل ارا­سىن­داعى ءوزارا كەلىسىم كۇشىنە ەندى. 

«كۇنشىعىس ەلىنىڭ» قازاقستانعا قۇيعان ينۆەستيتسياسى دا قوماقتى. جاپونيانىڭ 2005-2015 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزگە قۇيعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى كولەمى 6,2 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2015 جىلى 1,4 ميل­ليارد اقش دوللارىنا جەتتى. بىلتىر توكيودا وتكەن ەكى ەل وكىلدەرى قاتىسقان بىر­لەس­كەن كوميسسيانىڭ 6-شى وتىرىسىندا قۇنى 1,2 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 13 كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى.

ازياداعى وسىنداي ىرگەلى ەلمەن ديپ­لو­ماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان قازاقستان جاپونياداعى كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋدى ءجىتى قاداعالاي­دى. جاڭا سايلانعان تومەنگى پالاتا ەل پرەمەر-ءمينيسترىن تاعايىندايدى. ەندە­شە ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلا­نىس­­تىڭ ودان ءارى نىعايا ءتۇسۋى «كۇنشىعىس ەلىن­­دەگى» پار­لامەنتتىڭ تىزگىنىن كىم ۇستاي­تىنى­مەن دە تىعىز بايلانىستى. 

اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»