باسى مۇزداقپەن كومكەرىلىپ, باۋىرى جاسىل قاراعايمەن قىمتالىپ, بۇلاعى بۇرقىراپ, وزەنى كۇركىرەپ جاتاتىن الاتاۋ باۋرايىندا تۋريزمگە تاپتىرمايتىن نەبىر جەرلەر بارشىلىق.
كەزىندە سونىڭ بىرەگەيى دەلىنگەن, جاۋھارداي جالتىراپ جاتقان ەسىك كولى قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بۇرق-سارق ەتىپ, ەتەگىندەگى جۇرتتى ەسەڭگىرەتىپ كەتكەن بولاتىن. بۇل 1964 جىلدىڭ جاز ايى ەدى. قازاقتىڭ ايتۋلى اقىنى قۋاندىق شاڭعىتباەۆ «كۇيدىرگەن قان مەن قازىڭدى, كۇندەگەن تالاي پاتشالار, ۇرلاتتىم گاۋھار ءتاجىمدى! قاي جاقتان تابام, باتشاعار؟ جوعالدى التىن بالداعىم, سالىپ ەم كوزىن لاعىلدان, قاپا بوپ جاندى قارمادىم! قاقتى ەكەن قانداي قاعىنعان؟ كۇل-تالقان بولدى شاراينام, ىنجۋدەن ەدى جيەگى, سۇقتانعان ەدى-اۋ تالاي جان! وزەگىم وت بوپ كۇيەدى. ايىرىلدىم التىن القامنان, جاھۇتپەن ءۇزىپ, ويدىرعان, «ەسىك» دەپ جازعان بار تاڭبام, – كوردىڭدەر قايسى وي-قىردان؟ پەرى بوپ ۇشتى عاشىعىم, دەرتىنە ءدات قىپ توزبەدىم: ەسىگىم – ەسىل اسىلىم, تۇسكەندەي اعىپ كوزدەرىم!..» دەپ «جوقتاۋ» جىر جازعانى ەستە. ەگەر الماتىدان 60-70 شاقىرىم جەردە بولعان سول بوتانىڭ كوزىندەي تۇنىپ جاتاتىن كولدىڭ قادىرىنە جەتىپ, قاۋىپتىڭ الدىن العاندا قازىر ول جەر قازاقتىڭ عانا ەمەس, وزگە جۇرتتىڭ دا كوزايىمىنا اينالار ەدى.
وسى ەسىك كولىمەن ءبىر ەندىكتە جاتقان الماتى وبلىسىنداعى تۇرگەن شاتقالى دا, ونداعى سارقىرامالار دا ۇلت بايلىعى دەۋگە تۇرارلىق. بيىلعى جازدا وعان تاعى كۋا بولدىق. ول جەردىڭ تابيعاتىن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «قاراش-قاراش وقيعاسى» اتتى تۋىندىسىندا كەلىستىرە سۋرەتتەيدى. «قاراش-قاراش اينالاداعى قورشاعان تاستى تاقىر بيىكتەر, قاراعايلى جۇندەس جوتالار, شوشاق توبەلەر مەن ءۇش سالاعا بولىنەدى: باس قاراش, ورتا قاراش, اياق قاراش. وسى ءۇش سالا مەن ماڭايىنداعى بيىكتەرى, ادىرلارى مەن بارلىق ءوڭىردى «قاراش-قاراش» دەپ اتايتىن», دەيدى دە سارقىرامالارعا كەلگەندە «قازاندا قاتتى قايناعان سۋداي, ونە بويىمەن تۇگەل بۇرقىلداپ قايناپ جاتقان سياقتى. ۇزاق بويى تۇگەلىمەن بۇرق-سارق ەتىپ تاسيدى. تالاس سالىپ, جارىسىپ ەكپىندەي جونەلگەن جىك-جىك اعىن بۇيرا تولقىندار ءجۇز جىلاننىڭ سۋماڭ قاعىپ جارىسقانىنداي. ورتتەن, قۋعىننان قاشىپ, دۇركىرەپ جوسىعان كوپ جايىننىڭ جوڭكىلۋىندەي. شاتتىڭ اياعى تىك بىتكەن مۇرىنشاق تاس. شىڭ تاستىڭ ىشىندە, بيىك قۇزدىڭ اراسىندا ءيىرىلىپ اققان سۋ ءبىر مۇيىستەن ەكىنشىگە قاراي شىققاندا, تاۋ قوينىنان شىققان قۇسىقتاي اقتارىلا جونەلىپ, ەكىنشى مۇرىنشىقتان بۇرىلعاندا جەر تەسىگىنە سۇڭگىپ, قۇيىلىپ جاتقانداي بولادى. قالىڭ بيىك, الىپ جارتاس ءبىر ۇرتىنا ءبىر وزەندى ءسىمىرىپ جۇتىپ, جەر استىنا اكەتىپ جاتقانداي. مۇرىنشاقتان اسا بەرىپ, اساۋ سۋ جوعالىپ جاتىر», دەپ اعىل-تەگىل اق ءشالى سارقىرامالاردى كوز الدىڭا اكەلەدى. وسىنداي كەرەمەت سارقىرامالاردى ءبىز ءالى كۇنگە الەتكە جاراتا الماي جۇرگەنىمىز وكىنىشتى-اق.
كوكتەم جازعا ۇلاسىپ, كۇزدىڭ سالقىنى تىتىرەتكەنشە تۇرگەن شاتقالىنان ادام ۇزىلمەيدى. تابيعات قورعاۋشىلار بەكەتىنە ولشەمدى اقشاڭدى تولەسەڭ وتە بەرەسىڭ. ساپ تۇزەگەن شيپاجاي تيپتەس ۇيلەر ونشا كوپ ەمەس. ەسەسىنە جەردى جالعا الىپ, قازاقتىڭ قاراشا ۇيىندە قىزمەت كورسەتەتىندەر جەتىپ-ارتىلادى.
بۇل اراداعى ايتپاعىمىز, ىلە الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك جاعىنداعى تۇرگەن ويپاتىنداعى سارقىرامالار جايى ەدى. سارقىرامالاردىڭ ۇزىن سانى 7-ءنى قۇرايدى. سولاردىڭ ىشىندە قازىر دەمالۋشىلار تاماشالاپ جۇرگەن قالىڭ جارتاستىڭ اراسىن جارىپ اعاتىن ايۋلى سارقىراماسى. سارقىراما ايۋلى دەپ تەگىن اتالماسا كەرەك. بۇرىن مۇندا ايۋ كوپ بولعان كورىنەدى. اتا-بابالارىمىز جەر اتىن كورىنىسىنە, نە مەكەن ەتكەن اڭ-قۇسىنا, وزگە دە جايلارعا ورايلاستىرىپ اتاعان عوي.
اتالمىش سارقىراما شاتقالداعى اسفالت جولدان 1300 مەتر بيىكتە. جالعىز اياق سوقپاقپەن شور-شور قايراق تاستاردى باسىپ, «سۇلۋلىق بۇلاعىن» جاعالاپ, ورگە قاراي ورمەلەگەندە جول بويىنداعى الۋان ءتۇرلى ءشوپ, بويلاي وسكەن تال-تەرەك, ءيىسى مۇرىن جارعان تاۋ جۋاسى, شوق-شوق گۇل قۋاتىڭدى ارتتىرادى. جارتاستىڭ باسىنان اتقىلاپ اققان اق جولاق كەرەمەت اسەرگە بولەيدى. جاقىنداعاندا دەنەڭە تيگەن بۇركىندى تامشى كۇمىستەي جىلتىرايدى. كۇن ساۋلەسى قارا تاستى قىزدىرىپ, ىستىق لەپ بەتىڭدى قارىعاندا سارقىراماعا تاياساڭ سالقىن لەپ بىردەن سەرگىتىپ, كوڭىلىڭدى شالقىتادى. سارقىراماعا ەكىنىڭ ءبىرى جەتە المايدى. الدا ايتقانىمىزداي, جولى قيىن. مىڭ بۇرالىپ اققان «سۇلۋلىق بۇلاعىنىڭ» سۋىندا كوپىر جوق. اتتاي المايتىن جەرگە ءبىرلى-جارىم تاقتاي قويعان. ول دا سەلكىلدەپ, قيقالاقتاپ تۇر. سارقىرامادان تاراعان سالقىن اۋا, «سۇلۋلىق بۇلاعىنىڭ» بالداي سۋى وزەگىڭدى اشادى. تابيعي تازا اۋا, تابيعي تازا سۋ دەگەنىڭىز وسىنداي-اق بولار. ء«بىر كەم دۇنيە» (ش.مۇرتازا) دەمەكشى, وسى ءبىر قۇندىلىقتى پايداعا اسىرا الماي وتىرعانىمىز جانعا باتادى.
وتكەن جىلى قىتاي مەملەكەتىنىڭ گۋانچجوۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى بايۋنشان تاۋىنداعى اقسۋ سارقىراماسىن كوزبەن كورىپ ەدىك. سول سارقىرامانىڭ ۇشار باسىنا شىققانعا دەيىن 9999 باسپالداق سالىپ قويعان. ۇيدەي تاستاردى ۇرىپ جاتقان سارقىرامانى بويلاي سالعان باسپالداقتار بىردە اعاشتان, بىردە تاستان قۇرالىپتى. جاعاسىنداعى ءبىر تال وسىمدىككە, تابيعي جاراتىلىسقا زيان كەلتىرىلمەگەن. باسپالداقتاردىڭ ەكى جاعىنا ۇستاپ شىعاتىن ۇزىنىنان جالعاستىرعان اعاشتاردى دا ادەمى ويلاستىرعان. قىلاياعى قوقىس تاستايتىن جاشىكتىڭ ءوزىن تابيعاتپەن ۇشتاستىرىپتى. 9999 باسپالداقتى باسىپ توبەسىنە شىققان ادام ۇلتىن شىن سۇيگەن بولىپ ەسەپتەلەدى ەكەن. سودان با جاس-كارى ءبىرى ورگە ورمەلەسە ەكىنشىسى ماقساتىم ورىندالدى دەپ تومەندەپ كەلە جاتادى.
شىركىن, تۇرگەننىڭ دە سارقىرامالارىن قولعا الساق, ەل يگىلىگىنە جاراتساق, ۇتىلماس ەدىك. بۇعان ارى تازا, جانى پاك, ۇلتىم دەگەن ءبىر ازامات ۇيىتقى بولسا, جۇرتتى جۇمىلدىرسا, جەر بەتىندەگى بايلىق قازىناعا قارجى قۇياتىنى ءسوزسىز. قازاقتىڭ قاراشا ءۇيىنىڭ ورنىنا قالا ماڭدارىنداعى كوتتەدجدەردەي كەلىستى دە ادەمى بولماسا دا شارالى ءتورت كەرەگە جەتىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, قىزمەت كورسەتۋدى وڭالتىپ, قارابايىردان قۇتقارىپ, كۇنىمدىكتى ەمەس, ومىرلىكتى ناسيحاتتاپ, بۇل ازات ەلدىڭ تىرلىگىنە, تىرشىلىگىنە, كەلەشەگىنە قاجەت دەسەك, ويعا العان ورىندالادى. سول وڭىردەگى جۇرتشىلىقتىڭ دا ءال-اۋقاتى ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ءيا, وسىعان اكىم-قارالار سەرگەكتىك تانىتسا, جۇمىستىڭ ىلگەرى باساتىنىنا سەنىمىمىز مول. از ۋاقىت جالعا الىپ, اقشا تاپقاندارمەن شەكتەلىپ قالۋ شەكەنى قىزدىرمايدى. قىزدىرعاندى قويىپ تابيعاتتى لاستاپ, وزەن بويىن, تاۋ ءىشىن وشاقتىڭ ك ۇلىنە, قوقىسقا تولتىرىپ تاستاۋىمىز كادىك. سوندىقتان ەل بولىپ تۇرگەن شاتقالىنداعى سارقىرامالاردى ءتيىمدى قولدانساق ەكەن دەيمىز. ەگەر بۇل سارقىرامالاردى ساقتاي الماساق, ءبىر كەزدەرى «ەسىك» كولىنىڭ كۇيىن كەشپەسىنە كىم كەپىل بولا الادى. مۇنداي تابيعات كەرەمەتىن, ياعني تەگىن بايلىقتى يگىلىككە ىركىلىسسىز جاراتساق, قانە. باردى ۇقساتۋ دەگەنىڭىز وسى بولار.
سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»