ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى! ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون» دەۋىندە تەرەڭ ءمان جاتىر. قازاق ءتىلىن زامان تالابىنا ساي ساپالى وقىتۋدا قانداي قادامدار جاساپ, قانداي وزىق تاجىريبەنى نەگىزگە الىپ جاتىرمىز دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە از-كەم ءسوز قوزعاۋدى ءجون كوردىك.
ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ولشەمدەرى قاتارىندا ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ باسىم تۇرۋى ماڭىزدى. ەلباسى «2025 جىلعا قاراي قازاق ءتىلى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا ۇستەمدىك قۇرا باستايدى, بارلىق جەردەگى قارىم-قاتىناستىڭ تىلىنە اينالادى. جانە بۇل, ءسوزسىز, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ وتە ماڭىزدى جەتىستىگى بولادى» («قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنان) دەگەن بولاتىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرىندا قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز الەم نازارىنا ىلىگىپ, ەلىمىزدى ايگىلەدى. ايتسە دە مەملەكەتتىك تىلگە كەلگەندە, كەۋدەمىزدى كەرە ماقتان تۇتارلىق دەڭگەيگە جەتە الماي جۇرگەنىمىزدى مويىنداماسقا شارا جوق. ءتىلدىڭ قامىن دەر كەزىندە دىتتەگەن مالايزيا, ەستونيا سىندى ەلدەردە اتالمىش ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەلى قاشان.
حالىقارالىق تىلدەر ساناتىنداعى ورىس ءتىلىنىڭ مەرەيى دە ەلىمىزدە ەرەسەن. ال تاريحي ورنى, مەملەكەتتىك مارتەبەسى تۇرعىسىنان ەلىمىزدە وسى ەكى تىلدەن بيىك تۇرۋى ءتيىس قازاق ءتىلىن الدەندىرۋ, ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعانىن جوققا شىعارا الماسپىز. تاياۋدا «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا قوستانايعا كەلگەن قالامگەرلەردىڭ ءبىرى جاپونيادان ۇلگى الۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتى.
ءبىر كەزدەرى ارتتا قالىپ قويعان ەل 1960 جىلدارى الەمدەگى ەكونوميكالىق كوشباسشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. الماتىعا كەلگەن ءبىر جاپون پروفەسسورىنان تابىس سىرى نەدە ەكەنىن سۇراعاندا, ول: ء«بىزدىڭ تابىسقا جەتۋىمىزدىڭ فورمۋلاسى مىناۋ: جاپون ءتىلى, ءداستۇرى, ءدىلى, ءدىنى جانە باتىس تەحنولوگياسى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. بۇل – ۇلتتىق كودىنا ادال, بەرىك حالىقتىڭ ۇتىلمايتىندىعىنىڭ ايقىن ءبىر ايعاعى.
كوپ ۇلتتى قوعامدا ورتاق ءتىلدى ۇيرەنۋ تەز ارادا جۇزەگە اسا قويۋى نەعايبىل.
مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءتول ءتىلىنىڭ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ امالدارىن ايقىنداپ, ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەيتىن ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەسسيالارىندا ايتقان كەيبىر سوزدەرىنە جۇگىنەيىك. ايتالىق, سوناۋ 2008 جىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اسسامبلەيانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ قاجەتتىلىگىن ۇدايى قۇلاققا قۇيىپ, بەلسەندى ناسيحاتتاۋى تيىستىگىن قاداپ ايتسا, 2010 جىلى قحا-نىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا تەك مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن جانە ءبارى ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنەتىن كۇندى ارماندايتىنىن جەتكىزدى.
وسىناۋ اسىل ارمانعا بارشا حالىق جۇمىلا ۇمتىلسا عوي دەيسىڭ. ال 2012 جىلى اسسامبلەيانىڭ ءحىح سەسسياسىندا «مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە الدىمەن ءوز قانداستارىمىز مول ۇلەس قوسۋى كەرەك. ەلىمىزدەگى ون ميلليوننان استام قازاق تۇگەل انا تىلىندە سويلەسە, بايلىقتىڭ ۇلكەنى وسى بولار ەدى.
قازاق ءتىلى بارشانى بىرىكتىرەتىن, جاستاردى جاقىنداستىراتىن تاتۋلىق تىلىنە اينالۋعا ءتيىس!» دەدى. وسى ورايدا ورىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىن جەتىك بىلگەنىمەن, انا تىلىنەن مارقۇم قالعان قانات تاسىبەكوۆتىڭ تاجىريبە ونەگەسى ەرىكسىز ەسكە ورالادى. ەلۋ جاسىندا ءتىل ۇيرەنۋگە شىن نيەتىمەن دەن قويعان نامىستى ازامات ماقساتىنا جەتىپ قانا قويماي, انا تىلىنەن ادا بولىپ جۇرگەن قانداستارىنا ارناپ «سيتۋاتيۆنىي كازاحسكي» كىتابىن دا جازىپ شىققانى كوپشىلىككە ءمالىم. مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق تىلىنە اينالاتىنىن ايتىپ, «قازاق حالقى قاشاندا ينتەگراتور بولعان, ول بولاشاقتا دا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا توپتاستىرۋشى دىڭگەك بولىپ قالا بەرەدى» دەي كەلىپ, جۇزدەن استام ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن قازاق ەلىندە ءتىل ۇيرەنۋ ىسىندە دە ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بىرلىكتىڭ, بىراۋىزدىلىق بولۋىنىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارتىپ كەلەدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى ء«تىلدارىن» ادىستەمەلىك ورتالىعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ارناپ قازاق ءتىلىن جەدەل ۇيرەنۋ ادىستەمەسىن ازىرلەگەن بولاتىن. اتالمىش ورتالىق قولعا العان جاڭا وقۋ-ادىستەمەلىك باعدارلاماعا الەمنىڭ 30 ءتىلىن مەڭگەرگەن, بىرنەشە تىلدە سينحروندى اۋدارما جاساي الاتىن رەسەيدىڭ بەلگىلى لينگۆيسى دميتري پەتروۆتىڭ تاجىريبەسى نەگىزگە الىنىپتى. سونداي-اق ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ءتىل وقىتۋ باعىتىندا چەحيا عالىمدارى مەن ادىسكەرلەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋدى دە كوزدەپ وتىرعان كورىنەدى.
د.پەتروۆپەن كوپتەگەن قازاقستاندىقتار رەسەيلىك «پوليگلوت» باعدارلاماسى ارقىلى تانىس. قحا-نىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن كەلگەن ايگىلى ادىسكەر قازاق ءتىلىن جەدەلدەتە وقىتۋ ادىستەمەسىنە ءوز ۇلەسىن قوستى دەۋگە بولادى. ايتالىق, ونىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن 24 ساعاتتىق كۋرس ىشىندە جاپونيا ەلشىسىنىڭ كەڭەسشىسى كەنيتيرو ساسامە قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ العانىن گازەتتەن وقىدىق. الەمگە ايگىلى ادىسكەر-عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر ادامنىڭ تىلدىك قورىنىڭ پايدالانىلاتىن لەكسيكاسىنىڭ 90%-ى 300-350 سوزدەن اسپايدى. كەز كەلگەن ءتىلدىڭ گرامماتيكاسى دا قاراپايىم. سوندىقتان ەكى اپتا ىشىندە ءتىلدىڭ بىرنەشە نەگىزگى گرامماتيكالىق ەرەجەلەرى مەن قۇرىلىمدارىن جىلدام ەستە ساقتاپ جانە 300-350 ءسوزدى ەركىن جاتتاپ الۋعا بولادى.
زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, العاشقى 4 كۇندە ەستە ساقتالماعان اقپاراتتىڭ 75%-ى ۇمىتىلىپ قالادى ەكەن. ول ءۇشىن ۇدايى قايتالاپ, جاتتىعىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سودان سوڭ مۇنى ءارى قاراي دامىتىپ, لەكسيكانى ۇدايى مولايتا بەرۋگە بولادى.
وسى ورايدا ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ادىسكەر ءتىل ۇيرەتۋشىلەردىڭ كورەگەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون. سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ وزىندە ۇلى اعارتۋشىمىز ى.التىنسارين ەكىنشى ءتىل رەتىندە ۇيرەتىلەتىن ورىس ءتىلىن وقىتۋدا وسىعان ۇقساس ادىستەمەنى قولدانعان ەكەن. «قازاقتارعا ورىس ءتىلىن وقىتۋدىڭ باستاۋىش قۇرالىندا» تۇزگەن ورىسشا-قازاقشا سوزدىككە ول تاقىرىپتار بويىنشا وقۋشىلار ومىرىنە ەتەنە جاقىن, ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەردى عانا ىرىكتەپ ەنگىزگەن. ورىس ءتىلى گرامماتيكاسىنان دا قازاق بالالارىنا ءتىل ۇيرەنۋگە قاجەتتى مالىمەتتەر سۇرىپتالىپ الىنعان.
بەرتىندەگى ارىپتەستەرىمىز اراسىنان د.پەتروۆتىڭ ادىستەمەسىنە جاقىن تاسىلمەن قازاق ءتىلىن تابىستى وقىتۋعا قول جەتكىزگەن ساناۋلى مۇعالىمدەر قاتارىندا گۇلجيھان ايداراليەۆانى اتار ەدىم. ونىڭ 16 تاقىرىپ بويىنشا نەگىزىنەن تىرەك سىزبالار ارقىلى قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ادىستەمەسىن پايدالانىپ, رۋدنىي قالاسى مەن وبلىستىڭ كەيبىر مەكتەپتەرىنىڭ قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنان باستاپ ناتيجەلى جۇمىس ىستەدى. سونداي-اق ورىس ءتىلدى ءدارىسحانالاردا قازاق ءتىلىن وقىتۋدا شەت ءتىلى ادىستەمەسى ەلەمەنتتەرىن ۇتىمدى پايدالاناتىن ساۋلە بورىباەۆا, ءسانيا اقمۇحامەدوۆا سىندى ارىپتەستەرىمنىڭ ساباقتارىنا قاتىسقانىمدا, وتە ريزا بولىپ, ءوزىم دە, وزگەلەر دە ۇيرەنەر تۇستارىنا نازار اۋدارعان ەدىم. الايدا, كوپشىلىگىمىز سويلەۋگە ۇيرەتۋگە ءمان بەرمەي, باعدارلامانىڭ ورىندالۋىن عانا كۇيتتەپ, وقۋشىلاردىڭ جاتتاندى, ماردىمسىز جاۋاپتارىن جوعارى باعالاۋمەن شەكتەلىپ كەلگەنىمىز جاسىرىن ەمەس.
سونىمەن جوعارىدا ءسوز ەتكەن ادىستەمەگە قايتا ورالساق, ول 15 گرامماتيكالىق كونسترۋكتسيا مەن كەستە تۇرىندەگى لەكسيكالىق ماتەريالداردان تۇراتىن كورىنەدى. نەگىزگى تاقىرىپتار بويىنشا ءجيى قولدانىلاتىن 300 ءسوز جانە اينالىمداعى 150 ءسوز قامتىلىپتى. ايتا كەتەرلىگى, ادىستەمە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ العاشقى قادامى رەتىندە قارالىپ وتىر. كەلەسى ەكى قادامدا سالالىق باعىت پەن ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە ۇيرەتۋ جوسپارلانعان. بۇل ادىستەمەنىڭ ەرەكشەلىگى – گرامماتيكالىق قۇرىلىمداردىڭ جۇيەلىلىگى, بەينەلىلىگى, مالىمەتتەردىڭ ينتەراكتيۆتى ادىسپەن بەرىلۋى, ءجيى قولدانىلاتىن لەكسيكالىق ماتەريالداردىڭ تاڭداپ الىنۋى جانە تىلدىك كەدەرگىنى تەز جەڭۋگە باعىتتالعان پسيحولينگۆيستيكالىق ترەنينگتەر.
اتالمىش ادىستەمە جەڭىلدىگىنىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى قامتىلاتىن سوزدىك قوردىڭ شەكتەۋلى سانى ەكەنى ءسوز بولعاندا, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆتىڭ قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى تۋرالى ايتقانى تىلگە ورالادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر ەلدەردە (مىسالى, اعىلشىنداردا, فيندەردە) ءوز حالقىنىڭ ءتىلىن وزدەرىنە جانە باسقا ۇلتتارعا 4-6 اي ىشىندە ۇيرەتەتىن ءتيىمدى ادىستەمەلەر بار. سوندىقتان شەتەلدىك وزىق ادىستەمەلەر نەگىزىندە قازاق ءتىلىن جەدەل مەڭگەرۋدىڭ ادىستەمەسى جاسالماقشى. قازاق ءتىلىن ءتيىمدى ۇيرەتەتىن ادىستەمەگە سايكەس, جالپى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدار ءۇشىن «قازاق ءتىلىنىڭ جيىلىك سوزدىگى» ازىرلەنىپتى.
وسى وقۋ جىلىنان باستاپ ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اتسالىسۋىمەن ازىرلەنگەن تىڭ ادىستەمە ەلىمىزدىڭ 150-گە جۋىق مەكتەبىندە سىناقتان وتپەكشى. سونداي-اق وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى ساعاتتارىن كوبەيتۋ قاجەتتىگى زور. ءيا, بۇعان دەيىن دە ورىستىلدىلەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ امالدارى جاسالدى, الايدا ناتيجەسى بولا قويمادى. بۇل جولعى تالپىنىس وزگەرەك, سالماقتىراق كورىنەدى.
شەتەلدىڭ وزىق ادىستەمەسىنە سۇيەنۋ كەرەكتىگىن ەلباسى ن.نازارباەۆ 2004 جىلى پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ ءىىى سەزىندە ايتقانى ەسىمدە. مەملەكەت باسشىسى 2011 جىلعى جولداۋىندا ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى قازاقستاندىقتار سانىن 80 %-عا جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95%-دى قۇراۋى ءتيىس. ەندى ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100%-ى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى», دەگەن-ءدى.
ۋاقىت شاپشاڭ سىرعىپ ءوتىپ جاتقانىمەن, وزگە ۇلتتارعا قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىن جاڭعىرتۋعا اسىقپادىق. ەندى-ەندى قولعا الىپ, كىرىسكەن بولىپ جاتىرمىز. كەلەشەكتە جۇزەگە اساتىن ءبىر ءتيپتى مەكتەپتەر شاكىرتتەردى ءۇش تىلدە وقىتۋدى قولعا الىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرمەكشى.
شەتەلدىڭ وزىق ادىستەمەسىنە سۇيەنۋ قاجەت دەگەندە, ءتىل ۇيرەتۋدىڭ وزىندىك ءتيىمدى تاجىريبەسىمەن الەم نازارىنا ىلىككەن رەسەيلىك فيلولوگ الەكساندر دراگۋنكيندى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ول اعىلشىن جانە قىتاي ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ وزىق ادىستەمەلەرىن زەرتتەگەن عالىم رەتىندە بەلگىلى. ونىڭ وقۋلىقتارى بۇگىندە الەمنىڭ 28 مەملەكەتىندە قولدانىلادى. «كەز كەلگەن ءتىلدى جۇيەلەندىرە الامىن» دەيتىن ا.دراگۋنكين اعىلشىن ءتىلىنىڭ جاڭا گرامماتيكاسىن ويلاپ تاپقانىن ماقتان تۇتادى. اتالمىش ادىسكەردىڭ اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ كىتابى 1998 جىلى جارىق كورگەن.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن جازىلعان اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ كىتاپتارى مەن ءوز كىتابىنىڭ ايىرماسى جەر مەن كوكتەي. بۇگىنگى تاڭدا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ نارىعىنداعى كىتاپتاردىڭ بارلىعى دراگۋنكين جاساعان ادىستەمە نەگىزىندە جازىلعان. اتاقتى ادىسكەر عالىمنىڭ سوزىنە سەنسەك, ادىستەمەسى امبەباپ, كەز كەلگەن ءتىلدى وقىتا بەرۋگە بولادى.
وسىناۋ ءتىل ۇيرەتۋ دارابوزى ايگىلى ارىپتەسى ءارى جەرلەسى پەتروۆتىڭ وقۋلىعىن ءالسىز دەپ سانايدى. ايتسە دە ءبىر نارسە انىق: ءورىستىلدى وتانداستارىمىزدىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىنە ەكەۋىنىڭ دە امبەباپ تاجىريبەسى ۇلگى بولارىنا ءسوز جوق. تەك سونى نەگىزگە الا وتىرىپ, وتاندىق ءتىل ماماندارى وڭتايلى ادىستەمە جاساسا, ال قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرى ءپاندى وقىتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنىپ, شەبەرلىك تانىتسا ەكەن دەيسىڭ.
ديپلومىمدا «ۇلتتىق مەكتەپتەگى ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى» دەپ جازىلعانىمەن, ورىس ءتىلدى ءدارىسحانالاردا قازاق ءتىلىن وقىتىپ جۇرگەنىمە دە وتىز جىلداي ۋاقىت بولىپتى. مۇنى ايتۋداعى سەبەپ, ءورىستىلدى ورتادا ءتىل ۇيرەتۋ ماسەلەلەرىمەن ەتەنە تانىستىعىمدى ءبىلدىرۋ. بۇل تۇرعىداعى جازبالارىم مەرزىمدى باسىلىمداردا جارىق كوردى. تاياۋدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن يتاليالىق قانداسىمىز ايگەرىم بولاتقىزىنىڭ جەتى ءتىلدى مەڭگەرگەنىنە سۇيسىندىك. ۇيرەنەتىن ءتىلدى جانىنا جاقىن ساناپ, بار ىنتا-ىقىلاسىمەن قولعا السا, ماقساتقا جەتۋگە بولاتىنىنا دەرەك تە, دايەك تە جەتىپ ارتىلادى. ولاي بولسا, ەلباسى مىندەتتەگەن ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ الىنبايتىن قامال ەمەستىگىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ماڭگىلىك ەل اتانۋعا باعدار ۇستاعان تۇستا رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءبىر ۇشى الدىمەن مەملەكەتتىك تىلگە باسىمدىق بەرۋدە, سوعان قول جەتكىزۋدە ەكەنىن سەزىنىپ, سول جولدا باتىل ارەكەت جاساعانىمىز ءلازىم.
پيالاش سۇيىنكينا,
قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
قوستاناي