العاشقى قازاق مۇنايشىلارى جانە اعايىندى نوبەلدەر

ادامزات بالاسى, قازاقتار مۇ­نايمەن قاشاننان تا­نىس, قالاي پايدالانا باستادى؟ تاريحي دەرەكتەرگە نازار اۋ­دارساق تاياۋ شىعىس ەلدەرى تۇرعىندارى وسى­دان 6000 جىلداي بۇرىن مۇنايدى قارۋ-جاراق جاساۋعا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن (بيتۋم, اسفالت) دايىنداۋعا پايدالانا باستاعان. كەيىن ب.د.د. 347 جىلدارى قىتاي بامبۋك اعاشتارىن پاي­دا­لانىپ جەر استىنان مۇناي وندىرەدى. ال كاسپي تەڭىزىندەگى, ونىڭ ءتو­ڭى­رەگىندەگى مۇناي تۋرالى مالىمەتتەر جازبا دەرەكتەرگە V عاسىر­لاردا ەنگەن. ولاي بولسا جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار­دىڭ ونى كونە زامان­نان-اق مۇمكىندىگىنە قاراي پايدالانعانى بەلگىلى بولادى. 1927 جىلى قا­زاق­ستان مۇناي كاسىپشى­لى­گىندە ەڭبەك ەتكەن, قازاق جاستارىنا ارنالعان ال­عاش­قى «مۇناي» اتتى وقۋ­لى­عىندا س.شاريپوۆ: «ورال-جەم اي­ماعىنداعى مۇناي 40-50 جىلدان بەرى ىزدەلگەن. ودان ار­عى جەردە دە, سونداعى تۇر­عىن قازاقتار مۇنايدىڭ بار ەكەندىگىن بىلگەن, كەرەگىنشە پايدالانعان. قۇدىق قازىپ, نە بولماسا جەردىڭ نە سۋدىڭ ۇستىنە شىعىپ جاتقان مۇ­نايدى الىپ جۇمساعان. ول مۇنايمەن قازاق كاسىپ قىلماعان. تۇيەنىڭ قوتىرىنا, ادام­نىڭ ءىشى اۋىرعاندا, بولماسا قوتىر بولعاندا ەم قىلىپ, سوندايعا عانا جۇمساعان. ونىڭ وتىن ورنىنا جاراي­تى­نىن بىلمەگەن, جاعىپ پايدا­لان­باعان. سول قا­زاق­تار مۇنايدىڭ اتىن «مۇ­ناي» دەپ قويعان», – دەپ انىقتاعان-دى. مۇرا­عات قورلارىنان تا­بىل­عان قۇجاتتا «ورال وب­لى­سىنداعى ەڭ العاشقى بەلگىلى بولعان مۇ­نايلى مەكەن ماتەن قوجا ماي بولاتىن. ول ويىل وزەنىنە جاقىن, ءبۇي­­رەك, تايسويعان قۇم­دارى­نىڭ ورتاسىندا, كال­مىكوۆسك ستانتسياسى­نان 100 شاقىرىم جەردە. مەكەن ءحىح عاسىر با­سىندا ءومىر سۇرگەن مول­دا ماتەن اتىمەن اتالعان. ماتەن مول­دا وسى كە­زەڭدە قازاق­تار­عا مۇناي­دىڭ ەمدىك قاسيەت­تەرىن پايدالانۋدى ءۇي­رەتكەن» (قروما 916 ق., 1 ت., 91-ءىس 8-پ.; مۇق­تار ءا.ق. قازاق مۇنا­يىنىڭ تاري­حى.  – ال­ماتى: ءول­كە, 2006. – 25ب.). حIح عا­سىر­دا ءومىر سۇرگەن مۇرات موڭكە ۇلى: ەدىلدىڭ بويى قاندى قيان جايىقتىڭ بويى شاڭدى قيان ماڭقىستاۋدىڭ بويى مايلى قيان, – دەپ جىر­لاعان ەكەن. ولاي بولسا قازاقتار دا مۇ­ناي­مەن ەرتەدەن تانىس. سايىن دالاداعى مىڭ­عىر­عان ءتورت ت ۇلىك مالىنا سەنگەن اتا-بابامىز دەگەنمەن مۇنايدى يگەرىپ, كاسىپ قىلۋعا اسىقپادى... قازاق مۇنايىنىڭ اتى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا-اق ىسكەر كاسىپكەرلەرگە بەلگىلى بولدى. كوپ ۇزاماي جايىق-جەم اۋدانىنا رەسەيدىڭ زەرتتەۋشى عالىمدارى كەلە باستادى. وعان بەلگىلى دارەجەدە مۇناي سالاسىنداعى جا­ڭا­لىقتار: 1849 جىلى كانادالىق گەولوگ ابراحام گەسنەردىڭ كەروسيندى وندىرىسكە ەنگىزۋى, 1859 جىلى اقش-تا مۇناي ءوندىرىلىپ, العاشقى سكۆاجينالاردىڭ بۇرعىلانۋى وڭ ىقپال ەتتى. ءبىر سوزبەن ناق وسى 1859 جىل دۇنيە جۇزىندە مۇناي­دىڭ وندىرىسكە اينالعان جىلى رەتىندە قابىل­دان­عان. مۇنىڭ ءوزى كاسپي ايماعىن ەكپىندى زەرت­تەۋگە اسەرىن تيگىزدى. زەرتتەۋشىلەر ن.سە­ۆەر­تسەۆ, ي.بوريسوۆ 1857 جىلى, پ.س. پال­­لاس 1863 جىلى, د.كيرپيچنيكوۆ 1874 جىلى, نوۆاكوۆسكي 1886 جىلى قازاق دالاسىندا بولىپ, ماتەنقوجا, دوسسور, ەسكەنە, قاراشۇنگىل جانە باسقا مەكەندەردە مۇنايدىڭ بارلىعىن انىق­تا­عانىمەن, تابيعات جاعدايىنىڭ قيىندىعىن العا تارتىپ, مۇنايدى يگەرۋگە بولاتىندىعىنا كۇمان كەلتىرگەن (قروما 1479 ق., 2 ت., 711-ءىس, 14-15 پپ.). 1890 جىلى تۇركىستانعا تەمىر جول سالۋ ءما­سە­لەسى كۇن تارتىبىنە شىققان كەزەڭدە جايىق-جەم ارالىعىن قايتا زەرتتەۋ باستالدى. سودان 1892 جىلى رەسەي-ورال تەمىر جولى نيكي­تين­نىڭ باسشىلىعىمەن جەر قىرتىسىنا بارلاۋ جۇرگىزىپ, ونى دوسسور, ەسكەنە, قاراشۇنگىلدە قولمەن 7-9 مەترگە دەيىن قازىپ تەكسەرگەن. وسى جىلى سول-يلەتسك ادۆوكاتى يۋ. لەبەدەۆ پاتشا ۇكىمەتىنەن العاش رەت قۇنقۇلاق سور مەكەنىن ارنايى زەرتتەۋگە رۇقسات العان. مۇنداي رۇقسات 1892 جىلى دوسسورعا, 1894 جىلى قارا­شۇ­نگىلگە دە بەرىلدى. يۋ.لەبەدەۆ 1893 جىلى ءوز رۇقساتىن ن.ن.لەمان, دوپپەلماەر جانە گرۋم-گرجي­ماي­لوعا ساتتى. ال ولار ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ قۇقى­عىن الا وتىرىپ,1898 جىلى «لەمان جانە ك» كومپانياسىن قۇردى. ءCوي­تىپ, قازاق جەرىن زەرتتەيتىن العاشقى مۇناي مەكەمەسى دۇنيەگە كەلدى. ن.ن. لەمان قۇرعان كوم­پانيا­عا بەلگىلى كەن ورىن­دارىنىڭ كوپشىلىگى كون­تسەس­سياعا بەرىلدى. سول كەزەڭدە وعان ورال وب­لى­سى­نىڭ گۋرەۆ, كال­مىكوۆو ۋەزدەرىنىڭ بو­لى­سىن­داعى كەن ورىن­دارى قارادى. وسى جىلى گۋرەۆ قالاسىندا كومپانيانىڭ سەنىمدى وكىلى باسقا­را­تىن ار­نا­يى مەكەمە اشىلدى. زەرتتەۋشى ل. بەردى­عوجين­نىڭ ەسەبىنشە 1898 جىلى مۇنايدى ىزدەستىرۋ بارى­سىن­داعى ءتۇرلى جۇمىستارعا 59 قازاق تار­تىل­عان ەكەن. ولار مۇناي ەكسپەديتسيالارىنا جول باستاۋشى, كەرۋەن جۇمىسشىسى, اتشى, جۇك تيەۋشى, كۇزەتشى, قارا جۇمىسشى رەتىندە تىركەلگەن. 1898 جىلى جىلويدا, مۇنايلىدا, قارا­شۇن­گىلدە, ەمبىدە, تاعى باس­قا كاسىپشى­لىك­تەردە بالىم­بەكوۆ قوشقار, قۇداي­بەر­گەنوۆ ەسجان, شاۋدىروۆ شاپ­قىن, بالاسوۆ شولپان, اداسوۆ كوپەسىن, ساندىقوۆ مۇحاممەد, قۇم­قاروۆ ىزتىلەۋ, ەسماعامبەتوۆ رىسجان, جۇ­مىروۆ تىنىس, باينازاروۆ مۇحاررام, زەينۋللين سەيفوللا, عۇبايدۋللين ءنا­رەن, بيعاليەۆ ەرىم, حامزين مۇرتازا, قوجامبەتوۆ مەڭ­دى­­باي, جايمانوۆ ىعىلمان, قۇتتىباەۆ شوقتى, تاي­لاقوۆ بال, مىرزابەكوۆ ومار­باي, قۇت­تى­باەۆ, قۇرمانوۆ سا­تى­باي, يلاباەۆ ەلەۋ, اينازاروۆ مىرجىق, وسەرباەۆ ايتىلەۋ, وتەباەۆ مىر­زا­عالي, ءمام­بەتوۆ ىعجان, ناۋرىزالي يسا­تاي, سەكسەنباەۆ باسارباي, بايداليەۆ يگىلىك, ءبالىم­بەكوۆ شا­پاق, قۇلجان بۇعىزلان, كوزىروۆ جاڭ­قا­باي, شول­پانوۆ تولەسپاي, چاادۋروۆ وتەپ, بايىم­بەتوۆ قۇربان, جۇباتوۆ بەك­باي, نىسانوۆ ايما­عان, سارتىمباي ءتو­لەشوۆ, ءىزباسار كۇش­باي, مىرجىق اينازاروۆ, جۇماعۇل ءابىلبا­ساروۆ, ىزتولەۋ كۇمىسباەۆ, ءابىلباساروۆ قاش­قىنباي, قا­بىل قاراجانوۆ, قۇلجانوۆ ءال­جان, باي­ما­عام­بەتوۆ تىلەۋلى, جاندىباەۆ ەلىكەي, جان­دى­باەۆ ءدۇيسالى, جۇ­قيەۆ كەسىكباي, مۇ­قانبەتوۆ قوتىر­باي, قۇلجانوۆ نۇ­رىم, شىر­داباەۆ ءبايدىلدا, ساتى­بالديەۆ سۇيەۋ, احمادۋللين عيلمان, ىسماعۇلوۆ مۇقان, نى­سالى كوسكەنديەۆ, وتەپ شا­عىروۆ, سارسەنباەۆ بازارباي, اعىل­مان جىعىل­عانوۆ ەسەپ­تە تۇردى (بەر­­دىعوجين ل.قازاقستان مۇ­ناي-گاز ءوندىرىسى سالاسى مامان كادرلارى. – قىزىلوردا, 2007. 46-ب.). 1899 جىلعى تامىز ايى­نىڭ ەكىنشى جار­تى­سىندا قا­زاقستانعا جاڭا ەكسپەديتسيا اتتاندى. ونىڭ قۇرامىندا بەلگىلى اعار­تۋ­شى ن.گ. چەر­نىشەۆسكيدىڭ بالا­سى مي­حايل, اسكەري ينجەنەر ۆ.ك.فەلدت, ينجەنەر س.ۆ.ترۋ­بەتس­كوي بول­دى. ولار 24 قىر­كۇيەكتە يندەر كولىنىڭ جاعا­لاۋى­نا جاقىنداپ, باي موڭكەدەن ءوتىپ, گرۋم-گرجي­ماي­لو باسقارا­تىن ەمبى-زاكاسپي بىرلەستىگى ورنا­لاس­قان قوش­قار كولگە كەلىپ توقتاعان. م.ن. چەر­نىشەۆ­سكي ءوز كۇندەلىگىندە مۇناي ىزدەۋ 8 جىل بويىنا جۇرگى­زىلگەنىمەن ناتيجە بەرمەدى دەي وتىرا, ازىرشە مۇنايعا ەڭ باي جەر قاراشۇنگىل دەپ جازادى. سول ساتتە ول جەردە 6 سكۆاجينا, 60 جۇ­مىس­شى ەڭبەك ەتكەن. 1899 جى­لى 18 قارا­شا­دا قاراشۇن­گىلدە 40 مەتردەن ال­عاش­قى مۇناي فون­تانى ات­قى­لادى. ءسوي­تىپ, ءتاۋ­لىگىنە 12-25 تون­­نا مۇناي الى­نا باستا­دى. ن.ن. لەمان قا­راۋىن­دا ەڭبەك ەتكەن 89 ادام­نىڭ 40-ى قازاق بولاتىن. وسىندا نەگىزىنەن قارا جۇمىسشىلار لەگىن قۇراعان قانداستارىمىز ارا­سىندا كوككوز بەگيموۆ, وتەباي بايماعان­بەتوۆ سول ايدا 5 سومنىڭ ۇستىندە ەڭبەك اقى تاپقان (قروما 680-ق., 4-ءىس, 3-4-پ.). قازاقتاردىڭ مۇناي سالاسىنا تارتىلۋى تۋ­را­لى 1929 جىلى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتى­نا ين­جەنەر-گەولوگ ماماندىعىنا تۇسكەن نارەن يماشەۆ 1935 جىلى ءوز قولىمەن تول­تىر­عان ءومىر­بايا­نىن­دا قازان توڭكەرىسىنە دەيىن-اق ءۇش اعاسى­نىڭ مارتوك, يتاسساي, جوسىداعى مۇناي ىزدەۋ جۇمىس­تارىنا قاتىسقاندىعىن جازسا (قروما 5-ق.,19-ت., 597-ءىس, 125-پ.), 1931 جىلى باكۋ مۇناي ينستي­تۋ­تى­نا تۇسكەن سافي وتەباەۆ ەستەلىگىندە 1916 جى­لى مۇناي جۇمىس­شىلارى­مەن العاش رەت دوسسوردا ەڭبەك ەتەتىن اعالارى عۇسمان, قالي ارقىلى تانىس­قان­دى­عىن العا تار­تا­دى. ال تۇركىمەن-اداي بولى­سىن­داعى ءتاڭىر­بەر­گەن اۋى­لى­نىڭ قازاعى تىلەۋلى بيماعامبەتوۆ 1912 جىلى دوسسور-راكۋشا مۇ­ناي قۇبىرىنا باقىلاۋشى بولىپ كەلىسىم شارت­قا وتىرعان ەكەن. ولاي بولسا, قازاقتار ءۇشىن مۇ­نايدى ونەر­كاسىپ­تىك يگەرۋ, ونىڭ بارلىق سالا­لارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋ كۇن تارتىبىنە ۋا­قىت تالابىمەن شىقتى دەپ ايتا الامىز. بىردەن مول بايلىققا كەنەلە الماعان ن.ن. لە­­مان 1907 جىلى «قازاق دالاسى 300 جىل وتسە دە ەكىنشى باكۋ بولا المايدى» دەگەن قورى­تىن­دىعا كەلىپ, پاتشا ۇكىمەتىنەن ءوز بيلىگىندەگى كەن ورىندارىن ساتۋعا نەمەسە قوسىمشا كاپيتال تارتۋ ءۇشىن شەتەلدىكتەرمەن ارالاس قوعام­دار قۇرۋعا رۇقسات سۇرادى. ول الدىمەن اعىل­شىن, كەيىن شۆەيتساريا سينديكاتتارىمەن كەلىس­سوز جۇرگىزدى. ونى رەسەيدىڭ قارجى ءمينيسترى س.يۋ.ۆيتتە قولداپ: «رەسەي قارجىلاي كومەكتى سۋداعى قانتتاي قاجەت ەتەدى», دەپ جار سالدى. 1908 جىلى ن.ن.لەمان ي.ي.ستاحەەۆپەن وداقتا­سىپ, «ەمبى-كاسپي» قوعامىن قۇرعانى­مەن دىتتەگەنىنە جەتە المادى. 1909 جىلى 2 مامىردا گۋرەۆ-ەمبى تۇزدى كولدەرىن باقى­لاپ وتىراتىن ماماننىڭ حابارىنا سەنسەك, گۋرەۆ ۋەزىندە ي.ي.ستاحەەۆ قانا مۇناي ىزدەستىرۋمەن شۇعىل­دان­عان ەكەن. ونىڭ قاراماعىندا ەسكەنەدە 69, دوسسوردا 31 ادام ەڭبەك ەتكەن. باقىلاۋشى جۇمىسشىلار جاع­دايىنىڭ ەرەكشە اۋىرلىعىن اتاپ وتەدى (قروما 678-ق., 1-ت., 2-ءىس, 62-63-پ). 1909 جىلعى جاعدايدى سارالاعان ن.ن.لە­مان شەتەلدىك ازاماتتارعا مۇناي ىزدەستىرۋگە بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. مۇ­نايلى اۋ­دانعا ءبىر­دەن اعىلشىندار نازار اۋداردى. ولار جايىق-ەم­بى ارا­لىعىنا ينجەنەر-گەو­لوگ­تا­رىن جىبەرىپ, ن.ن.لە­­­مان­نان كون­تسەسسيالىق قۇ­قىق­تى ساتىپ الدى. 1910 جى­لى 22 جەل­توق­ساندا ن.ن.لە­مان ۇلى­بريتانيا ازاماتتارى ەد­ۆارد يۋم-شۆەدەر, وتتو ليستپەن بىرلەسىپ, جا­يىق-كاسپي مۇناي قوعامىن (ۋكنو) قۇرىپ, گۋرەۆ قا­لا­سىندا ارنايى كەڭسە اش­تى. قو­عام­عا ورال وبلى­سى­نىڭ 9 بولى­سىنداعى مۇ­ناي ىزدەستىرۋ جۇمىستارى 1912 جىلدىڭ 12 قاراشا­سىنا دەيىن بەرىلدى. قو­عام­نىڭ نەگىزگى كاپي­تا­لى 3.500.000 سومعا جەتتى (قروما 681-ق., 1-ت.,13-ءىس, 15-17-پ). ال ي.ي. ستاحەەۆ بولسا ءوز جۇ­مىس­تا­رىن توقتاتىپ, قىزمەت­كەر­لەرىن ءماس­كەۋ, قازان قا­لا­لارىنا جىبەرۋگە بۇي­رىققا قول قويىپ, كوپ مۇ­ناي­دىڭ جوقتىعىنا سەنە باستادى. جۇمىستارىن جالعاس­تى­رىپ جاتقان ورال-كاسپي قوعامىندا 1911 جى­لى 23 ساۋىردە ەسكەنەدە 32, دوسسوردا 67, ماقاتتا 31 جۇمىسشى تىركەلگەن. مىنە, وسى ادامدار قازاق مۇنايى­نىڭ بەتبۇرىستى وقيعاسىنا كۋا بولدى. 1911 جىلى 29 ساۋىردە دوس­­سوردا باستالعان مۇ­ناي فونتانىنىڭ حابارى الىسقا تارادى. فونتان 30 ساعات بويى اتقىلاپ ارتى ورتكە ۇلاستى. دوسسور مۇنايدى قاراشۇن­گىل­دەن بىرنەشە ەسە كوپ بەرە باستادى. مۇندا وسى جىلى جۇمىسقا اتاقتى قا­زاق مۇنايشىلارىنىڭ ءبىرى سابىر زورباەۆ (1893-1970) ورنالاستى. كەيىن ول وسى دوسسور, ماقات, ەسكەنە مۇناي ءوندىرۋ كاسىپشى­لىك­تەرىندە جۇمىس­شىدان ديرەكتورعا, باسقارما ديرەك­تورى­نىڭ ورىنباسارىنا دەيىنگى ەڭبەك جول­دارى­نان ءوتتى. دوسسور كەن ورنى اشىلعاننان كەيىن قازاق مۇنايىنا اتاقتى نوبەل ۇرپاق­تارى كەلدى. ولاردىڭ رەسەي يمپەريا­سىن­داعى تاريحى 1837 جىلى ەممانۋيل نوبەلدىڭ ستوكگولمنەن سانكت-پەتەر­بۋرگكە كەلۋىمەن باستالادى. كاسى­بىن تەڭىز جارىلعىشتارىن جاساۋدان باستاعان ول كەيىن قارۋ-جاراق شىعارۋعا كوشتى. 1851 جىلى «نوبەل جانە بالالارى» فيرماسى سول جارىل­عىشتىڭ پاتەنتىن رەسەيگە ساتىلعان قارا­جات­تان قۇرادى. ونىڭ بالاسى ليۋدۆيگ 1862 جى­­لى قازاندا مەحانيكالىق زاۋىت اشىپ, ءون­دىرىس پەن عىلىمدى قاتار ۇشتاستىردى. ول باۋىرى روبەرتتى 1873 جىلى كاۆكازعا جىبەرىپ, كاسپي جاعالاۋىنداعى مۇنايدى بارلاپ, باكۋدەن كىشكەنە جەر, شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىن ساتىپ الادى. سودان 1879 جىلى «اعايىن­دى نوبەل­دەر­دىڭ مۇناي ءوندىرىسى سەرىكتەس­تىگى­نىڭ» قۇرىل­تاي­شىلارى قاتارىنا ەندى. سەرىكتەستىك اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالعاندا ولارعا كومەك­كە ىنىلەرى اتاقتى الفرەد كەلدى. جا­رىل­عىش زاتتار جاساۋمەن اتاعى شىققان الفرەد 1867 جىلى ديناميت جاساپ, ونى قۇرى­لىس­قا قول­دانۋ­دى ەنگىزدى. 1878 جىلى قوعامعا قۇرىلتاي­شى بولىپ, مۇناي قۇبىرى ارقىلى ۇزدىكسىز مۇناي تاسىمالداۋ ءتا­سىلىن تاۋىپ, 1880 جىلى باكۋدەن قارا تەڭىز پورت­­تارىنا قۇبىر ءجۇر­گىزۋدى ۇسىندى. ول 1896 جىلى 10 جەلتوق­سان­دا قايتىس بولارىندا ارتى­نا ءوزى جيعان-تەر­گەنىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن ادام بالا­سى­نىڭ پايدا­سى ءۇشىن عىلىمعا باعىت­تاۋدى كەيىنگى ۇرپاعىنا وسيەتتەگەن. ونىڭ وسيە­تىن شۆەد كورولى قابىل­داماي, كۇشىن جويۋعا ارە­كەت جاساعانى­مەن, نەمەرە ءىنىسى ەممانۋيل وسيەت­تى بۇزباي 1897 جىلى ونىڭ بار جيناعان 2 ملن. فۋنت-ستەرلينگىن نوبەل قورىنا اۋداردى. قور نوبەل سىيلى­عى­نىڭ قارجىلىق نەگىزىنە اي­نال­دى. كەيىن اكەسى ليۋدۆيگ قايتىس بولعان سوڭ نوبەلدەر قۇرعان كومپانيا باسشىلىعىنا ەم­مانۋيل وتىردى. ول كەيىن ورىس ازامات­تى­عىن قابىلداپ, مۇناي وندىرىسىنە شىنداپ دەن قويدى. جايىق-جەم ارالىعىنداعى جاڭالىق­تاردان حاباردار ە.ل. نوبەل 1911 جىلى الدىمەن «اعا­يىن­دى نوبەلدەردىڭ» كەڭسە­سىن گۋرەۆ قا­لا­سىندا اشتى. مۇنداعى ءوز­گە­رىس­تەردى سەزگەن سوڭ وسى جىلى سانكت-پەتەر­بۋرگتە ورال ءوڭىرىن­دە, كاۆكازدا مۇناي ىزدەستىرۋ ءۇشىن جانە تابىل­عان مۇنايدى ساتۋ ماق­ساتىندا «ەمبى» اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇر­دى. قوعام ۇكىمەتتىك شەشىممەن 1912 جىلى 10 ساۋىردە بەكىتىلدى. ونىڭ قۇرىل­تاي­شى­لارى ە.ل.نوبەل, ستات كەڭەسشىسى ت.ۆ. بە­لو­زەرسكي جانە ي.ي.ستاحەەۆ ەدى. گۋرەۆ قالا­سىندا قوعامنىڭ كەڭسەسى اشىلدى (قروما 681-ق., 1-ت., 13-ءىس). 1912 جىلى 12 مامىردا سانكت-پەتەربۋرگتە قوعام اكتسيونەرلەرىنىڭ ال­عاش­قى جينالىسى بولىپ, ءوز جۇمىسىن باستادى. مىنە, وسى كۇندى نوبەلدەردىڭ زاڭدى تۇردە قازاقستان مۇنايىنا كەلۋى دەۋىمىزگە ابدەن بو­لادى. نوبەلدەر قاراجاتى «اعايىندى نو­بەل­دەر سەرىكتەستىگى» مەن «ەمبى» قوعامىندا شوعىر­لاندى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى دەربەس اكتسيونەرلىك سەرىكتەستىك رەتىندە تىركەلسە, ەكىنشىسى ورىس سەرىكتەستىگىنە مۇشە بولدى. 1914 جىلى جايىق-جەم اۋدا­نىن­دا نوبەلدەرمەن قاتار «كولحيدا», «ەمبى-كاسپي» قوعامدارى مۇناي ىزدەۋ, ءوندىرۋ­مەن شۇعىل­دان­دى. قوعامدار ىشىنەن 1912-1914 جىلدار ارا­لىعىندا وسى وڭىردە وندىرىلگەن 14.101.169 پۇت مۇنايدىڭ 37%-ى نوبەلدەرگە, ال 63%-ى «جايىق-كاسپي» قوعامىنا تيەسىلى ەدى. بۇل باسەكەلەستىك كەيىن دە جالعاستى. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ەڭ كوپ مۇناي ءوندىرىل­گەن 1914 جىلى (272,2 مىڭ ت.) نوبەلدەر ءوز ۇلە­سىن 39,4 %-عا جەتكىزدى. نوبەلدەر ءوز جۇمى­سىن­دا ۇنەمى بارلاۋ جانە بۇرعىلاپ مۇناي ىزدەستىرۋ ىستەرىنە نازار اۋداردى. سونىڭ اسەرى­مەن ولاردىڭ يگەرگەن سكۆاجينالاردىڭ سا­نى 43-كە جەتتى. ءسويتىپ, نوبەلدەر قازاقستان­داعى مۇنايلى كەن ورىن­دارىن يگەرۋدەگى ەكىنشى ءىرى كومپانيا دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ياعني نوبەل­دەردىڭ اقىل-ويى مەن ىسكەرلىگىنىڭ تاريحتا قال­دىر­­عان ءىزى بۇگىنگى نوبەل سىيلىعى ەكەنىن مو­يىنداساق, ادامزات ءۇشىن جۇمسالىپ جاتقان مول قاراجاتقا 1912 جىلدان كەيىن قازاق مۇ­نايى دا ءوز ۇلەسىن قوستى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. سونىمەن بىرگە نوبەلدەر ءجا­نە وزگە دە شەتەلدىك كومپانيالار قارا­جاتى مەن تاجىريبەسى مۇ­نايلى قازاقستان­دى سول زاماندا الەمدىك نارىققا شىعارىپ قانا قويماي, وندىرىسكە ءوز ۋاقىتىنداعى الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيانى ەنگىزىپ, قازاقتاردان مۇ­نايشى مامانداردى دايىنداۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزدى. الدا ىجدا­عات­تى ەڭبەك پەن وقىپ-ۇيرەنۋ, تالماس تالاپ پەن قاجىرلى ۇمتىلىستار جاتتى. مۇحتار ابىلسەيىت, م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ورال.