اۋىل تىرشىلىگىن قالاي كوركەيتەمىز؟

سوڭعى جىلدارى ەل باسشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن كوڭىل بولۋدە. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوپتەگەن تابيعي رەسۋرس كوزدەرى بار. مۇناي, مەتالل, ۋران, كومىر, تاعى باسقالار. بىراق ۇدەمەلى سيپاتقا يە ونەركاسىپتىك الەۋەتىمىزدىڭ قازىرگى دەڭگەيىمەن ەسەپتەگەندە بۇلاردىڭ بارلىعى تاۋسىلۋعا جاتاتىندىقتان جانە اتالعان ونىمدەرگە حالىقارالىق باعالاردىڭ تۇراقسىز بولا باستاۋىنان حالقىمىزدىڭ بولاشاعى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستىرىلادى. سوڭعى جىلدارى الەمدىك رىنوكتاردا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تۇراقتى وسۋدە. وسى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا قازاقستاننىڭ مول مۇمكىندىگى بار. مەملەكەتىمىزدىڭ يەلىگىندەگى 272 ميلليون گەكتار جەر دۇرىس يگەرە بىلگەن جاعدايدا ۇرپاقتارىمىزدىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋشى نەگىزگى تابيعي رەسۋرس كوزى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ باستى سالاسى – اۋىل شارۋاشىلىعىن زامان تالابىنا ساي وركەندەتۋىمىز قاجەت. 

مىنە, وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل سالاعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جىلما-جىل مول قارجى ءبولىنىپ كەلەدى. ەندىگى مىندەت – وسى قارجىنى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوسۋ مۇمكىندىكتەرى بار قاجەتتى سالالارعا دۇرىس باعىتتاي ءبىلۋ.

وسىنداي مىندەتتى العا قويعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سالاداعى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن ايقىندادى. ناتيجەسىندە جەتى باعىت بويىنشا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتالارىنىڭ جوبالارىن ازىرلەدى. اتالعان جوبالار وسىدان ءبىراز بۇرىن عانا مينيسترلىكتە وتكەن  اگرارلىق ساياسات جونىندەگى  كەڭەستىڭ وتىرىسىندا تالقىلاندى. بۇل, شاماسى, مينيسترلىكتىڭ بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا ازىرلەگەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسىنان كەيىنگى ەكىنشى ۇلكەن قۇجاتى بولسا كەرەك. سونىمەن بۇل جول كارتالارىنىڭ جوبالارىندا قانداي ماسەلەلەر قوزعالعان؟

جول كارتاسى مىناداي باعىتتار بويىنشا ازىرلەنگەن ەكەن: تۇقىم شارۋاشىلىعى, وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرالدارى ءوندىرىسى, اگروحيميا, ازىق ءوندىرىسى (ازىق تەڭگەرىمى), وتارلى قوي شارۋاشىلىعى, كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارىن دامىتۋ جانە  ەگىستىك جەرلەردى يگەرۋ. كارتالاردا وسى اتالعان سالالاردىڭ جاعدايى, ولقىلىقتارى مەن پروبلەمالارى جانە ولاردى جويۋدىڭ جولدارى كورسەتىلىپ, وسىعان ساي بولىنەتىن قارجى كولەمى انىقتالعان.

ماسەلەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىن تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ كارتاسى نەگىزىندە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى پاركتەرىنىڭ جاي-كۇيىمەن قوسا وسىنداي تەحنيكالار جاسايتىن كاسىپورىنداردىڭ الەۋەتىنە تالداۋ جۇرگىزىلىپتى. تالداۋ ناتيجەلەرىندە مىنا ماسەلەلەر انىقتالعان: اۋىل شارۋاشىلىعى  سالاسىندا قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن تراكتورلاردىڭ – 65, كومباينداردىڭ 46 پايىزىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 17 جىلدان اسقان.

ونداي-اق تراكتورلاردىڭ 15 پايىزى قازىردىڭ وزىندە ىستەن شىقسا, 26 پايىزى ەسەپتەن شىعارۋعا جاتادى. كومباينداردىڭ دا جاعدايى وسىنداي.

ەسكى تەحنيكالاردى پايدالانۋ شىعىندى كوبەيتەدى جانە ەگىندى تولىق جيناپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان تۇقىم سەبۋ جانە ەگىن جيناۋ كەزىندە ءداندى جانە مايلى داقىلداردىڭ 14 پايىزى شىعىنعا ۇشىرايدى. بۇل دەگەنىڭىز 200 ميلليارد تەڭگە جەلگە ۇشتى دەگەن ءسوز دەيدى كارتانى ازىرلەگەن ماماندار.

وسى ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن تەحنيكالار جاساۋشى وتاندىق كاسىپورىنداردى قولداۋ شارالارى بەلگىلەندى. سولاردىڭ قاتارىندا وتاندىق تەحنيكا جاساۋشىلارعا ءوز ونىمدەرىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە ارزانداتىپ ساتۋ ءۇشىن سۋبسيديالار بەرۋ, قوسىمشا قۇن سالىعىنان جەڭىلدىكتەر جاساۋ شارالارى بار. ال وتاندىق ءوندىرىستىڭ وزدىگىنەن جۇرەتىن جانە اسپالى, تىركەمەلى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋشىلارعا جەڭىلدىكتى نەسيەلەر ۇسىنىلماق.

كارتانى جاساۋشىلاردىڭ اتاپ كور­سە­تۋىن­شە, مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – اۋىل­شا­رۋا­شىلىق تاۋارلارىن وندىرۋ­شى­لەردىڭ كىرىسىن 20 پايىزعا كوبەيتۋ, ەڭبەك ونىم­دىلىگىن 1,5 ەسەگە, ءوندىرىس كولە­مىن 2 ەسەگە ارتتىرۋ جانە اۋىل­شا­رۋا­شىلىق ماشينالارى پاركىن جاڭارتۋ.  

تۇقىم شارۋاشىلىعى كارتاسى دا جوعا­رى­داعىداي پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ازىرلەنىپتى. بۇل كارتانى جاساۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەگىستىك ونىمدىلىگىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ارتپاي كەلە جا­تۋى­نا اۋىلشارۋاشىلىق داقىل­دارى تۇقىمدارى ساپاسىنىڭ تومەندىگى, تۇقىم ءوسىرۋشى شا­رۋاشىلىقتاردىڭ تەحنيكالارىمەن دۇرىس جاراقتاندىرىلماۋى جانە تۇقىمنىڭ ءتيىمسىز سورت­تارى­نىڭ پايدالانىلۋى اسەر ەتۋدە. سوڭعى 5 جىلدا ورتا ەسەپپەن ەگىس القاپتارىنىڭ 4,6 پايىزىنا عانا ەليتالى تۇقىمدار سەبىلگەن. عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا ەگىس كەزىندە تومەنگى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم پايدالانىلاتىندىقتان استىقتىڭ 20 پايىزى وسپەي جاتىپ-اق شىعىنعا ۇشىرايدى.  ماسەلەن, ەليتالى تۇقىم شارۋا­شى­لىقتارىنداعى پروب­لەمالارعا جۇرگىزىلگەن تالداۋ­لار تۇقىم سەبۋ جانە ەگىن جيناۋ تەحنيكالارىنىڭ جارتىسى­نا جۋىعى, تۇقىم تازالاۋشى تەح­ني­كالاردىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى 10 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى پايدالانىلىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتكەن. سونىڭ ىشىندە تۇ­قىم سەبەتىن تەحنيكالاردىڭ 83 پايىزى, ەگىن جينايتىن تەحني­كالاردىڭ 72 پايىزى, تۇقىم تازالايتىن قۇرالداردىڭ 94 پايىزى جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. 

تۇقىم شارۋاشىلىقتارىندا پايدالانىلاتىن تەحنيكالاردىڭ ەسكىرۋىنەن تۋىندايتىن شى­عىن­دار دا كوپ. ماسەلەن, 1,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ ەلەكتر قۋاتى مەن جانار-جاعارمايى قۇمعا سىڭگەن سۋ سەكىلدى ارتىق جۇمسالۋدا. سون­داي-اق ەسكىرگەن تۇقىم تازالاي­تىن تەحنيكالاردىڭ پايدالا­نى­لۋى تۇقىم داندەرىنە زاقى­مىن تيگىزىپ, مۇنىڭ ارتى ەگىسكە سە­بىل­گەن كەزدە ولاردىڭ دۇرىس ءوسىپ-جەتىلۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ, ساپاسىن تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. 

تۇقىم شارۋاشىلىعىنداعى وسى ولقىلىق­تار­دى جويۋ ءۇشىن جول كارتاسى بويىنشا كەشەندى شارالار ازىرلەندى. سونىڭ ىشىندە تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنا سۋبسيديا بەرۋدىڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ, سۋبسيديانى تەك قانا جوعارى تيىمدىلىك, مول ءونىم بەرەتىن ساپالى سورتتار ءۇشىن بەرۋ كوزدەلىنۋدە. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكا بويىنشا جۇمىس ىستەپ تۇرعان سۋبسيديا بەرۋ سحەماسى دا قايتا قاراستىرىلۋدا. ەگىننىڭ جانە ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ساپاسى 1-ءشى رەپرودۋكتسيادان تومەن ەمەس تۇقىمدار  پايدالانىلماق.  مۇنىڭ ءوزى سورت الماسۋ مەن سورت جاڭارتۋ ۇدەرىسىن كۇشەيتەدى دەپ كۇتىلۋدە. مۇنداي ەليتالى تۇقىم سەبىلەتىن ەگىستىك القاپتارىنىڭ كولەمى كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇلعايتىلماق. ماسەلەن, ەليتالى تۇقىم سەبىلەتىن ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمى 2018 جىلى 6 پايىزدى قۇرايتىن بولسا, 2021 جىلى ول 12 پايىزعا جەتكىزىلمەك. وسى ءۇشىن ەليتالى تۇقىم شارۋاشىلىقتارى مەن تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنىڭ جەلىسى كەڭەيتىلمەك. 

اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى مالداردى تولىققاندى ازىق­تان­دىرۋ مەن ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ – جول كارتالارىنداعى نە­گىزگى باعىتتىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى مال ازىعىنىڭ تاپشىلىعى وتكىر سەزىلۋدە. ماسە­لەن, بۇل جونىندەگى جول كارتاسىندا ەلىمىزدەگى قازىرگى مال مەن قۇس كولەمىن قاجەتتى دەڭگەيدە قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاتقىل مال ازىعىن 68 پايىزعا نەمەسە 33,8 ميلليون تونناعا دەيىن, شىرىندى ازىقتاردى 5 ەسە نەمەسە 6,4 ميلليون تونناعا دەيىن, قۇراماجەمدى 2,5 ەسە نەمەسە 10,8 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان.

مال ازىعى ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن وبلىستاردا اينالىمعا جاڭا جەرلەردى قوسۋ جانە مال ازىعى ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ شارالارى قولعا الىناتىن بولادى. سونداي-اق ءبىر جىلدىق جانە كوپ جىلدىق شوپتەردىڭ 1 گەكتارىنا بەرىلەتىن سۋبسيديانى جالعاستىرۋ, قۇنارى مول جەم-ءشوپ  شىعاراتىن كىشى تسەحتاردى ساتىپ الۋشىلارعا سۋبسيديا بەرۋ, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» اق-تان ىشكى قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن ارپا ساتىپ الۋ شارالارى كوزدەلىنۋدە.

مىنە, وسىنداي شارالاردىڭ نەگىزىندە مال ازىعى ءوندىرىسى جول­عا قويىلىپ, مال شارۋا­شى­لىعىنىڭ ونىمدىلىگى ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. ماسەلەن, بۇل باعىتتاعى كارتانى جاساۋشىلار وسىنداي قولداۋ شارالارىنىڭ ناتي­جە­سىندە مال شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىنىڭ كو­لەمىن 21 پايىزعا, سونىڭ ىشىندە ءسۇتتى مال شا­رۋا­شىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن 19 پايىزعا, مال تۇقىمدارىنىڭ تۇرلەرىن 21 پايىزعا ارت­تىرۋعا بولاتىندىعىن ايتادى. ءسويتىپ مال شا­رۋاشىلىعىنان 255,6 ميلليارد تەڭگەنىڭ  قو­سىمشا ءونىمىن وندىرۋگە بولادى. 

شارۋالاردى دەر كەزىندە تىڭايتقىش­تار­مەن قام­تاماسىز ەتۋ ىسىندە دە پروبلەمالار بار­شىلىق.  ەگىستىك القاپتارعا جىل سايىن 260-290 مىڭ توننا كولەمىندە تىڭايتقىش س­ە­بى­لەدى  ەكەن. بۇل وتە از. نەگىزگى قاجەتتىلىكتىڭ بار بولعانى 10 پايىزىن عانا قۇرايتىن كور­سەت­كىش. اگروحيميالىق زەرتتەۋلەردىڭ نا­تي­جەلەرى بويىنشا  توپىراق قۇرامىندا ازوت جا­نە فوسفوردىڭ ۇلەسى تومەن ەكەندىگى باي­قا­لادى. 

كىشىگىرىم جەر تەلىمدەرى بار كوپتەگەن شارۋالار ءۇشىن تىڭايتقىشتاردى زاۋىتتاردىڭ وزىنەن تىكەلەي الىپ, ولاردى تەمىر جول ارقىلى جەت­كىزۋ ءتيىمسىز بولىپ كەلەدى. سوندىقتان ولار­دىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جاقىن قويمالاردان ساتىپ ال­عان دۇرىس سەكىلدى.  

اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ جەتى باعىت بويىنشا ازىرلەنگەن جول كارتالارىندا مىنە, وسىنداي قوردالانىپ قالعان كوپتەگەن ماسەلەلەر قوزعالعان جانە ولاردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارى مەن قاجەتتى قار­جى كولەمى ايقىندالعان. ەگەر جول كارتالارىنىڭ جوبا­لارى ناقتى شەشىم رەتىندە قا­بىلداناتىن بولسا, مۇنىڭ ءوزى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامى­تۋعا مەملەكەت تاراپىنان جاسالى­ناتىن جاڭا مۇمكىندىك بولا­تىن­دىعى ايقىن.

سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»