قىتاي استاناسىندا قازاقستان ەلورداسىنىڭ مادەنيەتى كۇندەرى ءوتتى
ۇلى ەلدىڭ ۇلى استاناسى... قىتاي مەملەكەتىنىڭ باس قالاسى بەيجىڭگە قاتىستى بۇل ءسوزدى تولىق سەنىممەن-اق ايتۋعا بولادى. ءبىر قاراعاندا اسىرەلەۋ سياقتى كورىنەتىن مۇنداي كوزقاراستى ونىڭ مىڭداعان جىلدارعا تامىر تارتاتىن تاريحى دا, 20 ميلليوندى قۇرايتىن تۇرعىندارىنىڭ سانى دا, كەرەك دەسەڭىز, جىل ساناپ ەمەس, اي ساناپ دەرلىك قارىشتاپ العا باسىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى دامۋ قارقىنى دا راستايدى. بىرقاتار باتىستىق ساراپشىلار ەندى ءبىر جيىرما جىلدان كەيىن قىتاي دامۋدىڭ بارلىق جاعىنان دا اقش-تى ارتقا تاستايدى دەگەن ءسوزدى تەگىننەن-تەگىن ايتپاسا كەرەك. ول ول ما, وزدەرى تاڭداعان سوتسياليستىك جۇيەگە ادالدىعىنان تانباعان اسپان استى ەلى امەريكاڭدى جيىرما جىلعا جەتكىزبەي-اق شاڭ قاپتىرادى دەۋشىلەر دە جوق ەمەس.
قازىرگى بەيجىڭ قالاسى ورنالاسقان اۋماقتا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى العاشقى مىڭجىلدىقتىڭ وزىندە-اق قالالار بولعان ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى يان پاتشالىعىنىڭ استاناسى تسزي قالاسى بولىپ تابىلادى. ال بىزگە بەلگىلى پەكين دەگەن اتاۋدى يەمدەنگەنگە دەيىن قالا بەيپين, يانتسزين, ءتىپتى حانبالىق دەگەن دە اتاۋلارمەن تانىمال بولعان. پەكين سوزىنە كەلەر بولساق, وسىدان ءتورت ءجۇز جىل بۇرىن فرانتسۋز ميسسيونەرلەرى قالانى پەكين دەپ اتاعان كورىنەدى. بىراق بۇل اتاۋ قىتايشا سويلەۋ مانەرىنە مۇلدە سايكەسپەيدى. سوندىقتان دا حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قالا اتاۋى ناقتى قىتايشا ايتىلۋىنا قاراي بەيىمدەتىلىپ, سودان باستاپ ول قاعيداتتى تۇردە بەيجىڭ دەپ جازىلاتىن بولعان.
وسىنداي اتاعى الەمگە ءماشھۇر قالادا تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەنىنە 20 جىل عانا بولعان جاس قازاقستان مەملەكەتى استاناسىنىڭ مادەنيەتى كۇندەرىنىڭ ءوتۋى, قىتايلار تاراپىنان قازاق ەلىنە قوشەمەت كورسەتىلۋى, ارينە, ماقتانارلىق-اق ءجايت. ءسوز رەتىندە ايتا كەتۋ كەرەك, بەيجىڭ مەن استانا 2006 جىلدان بەرى باۋىرلاس قالالار بولىپ سانالادى. بۇل دا قازاقستاننىڭ قابىرعاسىن ەندى عانا نىعايتا باستاعان ەلورداسى ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.
استانا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ەرمەك وسپانوۆ باستاپ بارعان ەلوردالىق دەلەگاتسيانىڭ الىپ كورشىمىزبەن جاقىن تانىسۋى ۇلى قىتاي قورعانىن ارالاپ كورۋدەن باستالدى. قىتاي تىلىندەگى اتاۋى «ۇزىن قابىرعا» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن بۇل قورعان دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ ساناتىنا جاتادى. ونىڭ ۇزىندىعى قالتارىس-بۇرىلىستارىن قوسا العاندا 8850 شاقىرىمنان اسادى ەكەن. راس, بۇل قاشىقتىقتى 6500 شاقىرىممەن شەكتەيتىندەر دە بار. ال قورعاننىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە دەيىنگى ارالىق 2500 شاقىرىمدى قۇرايدى. العاشقى قابىرعا قۇرىلىسى «حۋننۋ» (عۇندار) دەپ اتالاتىن كوشپەلى حالىقتاردىڭ شابۋىلىنان قورعانۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىىى عاسىردا تسين اۋلەتىنەن شىققان تسين شي-حۋاندي يمپەراتور بيلەپ تۇرعان كەزدە باستالىپتى. سونىمەن بىرگە ول «ورتاداعى يمپەريا» قاراماعىنداعىلاردىڭ جارتىلاي كوشپەلى ءومىر سالتىنا اۋىسىپ, جابايىلارعا قوسىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن قىتاي وركەنيەتىنىڭ شەكاراسىن ناقتى بەلگىلەپ بەرۋ مىندەتىن دە اتقارعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن سول كۇيىندە دەرلىك ساقتالعان, بۇگىندە تۋريستەردىڭ ەڭ كوپ كەلەتىن ورنىنا اينالعان, بەيجىڭ قالاسىنان 65 شاقىرىمداي عانا قاشىقتىقتا ورنالاسقان قابىرعا نەگىزىنەن العاندا 1368-1644 جىلدارى مين اۋلەتى كەزىندە سالىنعان كورىنەدى. جەر اتاۋىنا بايلانىستى بادالين دەپ اتالاتىن قابىرعانىڭ بۇل بولىگى ەرەكشە كۇتىمگە الىنعان. وندا وسىندا كۇن سايىن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن مىڭداعان تۋريستەرگە نەشە ءتۇرلى ءدامحانالار مەن ساۋدا ورىندارى قىزمەت كورسەتەدى. بىرنەشە مىڭداعان جىلدارعا سوزىلاتىن تاريحىندا قابىرعا تالاي-تالاي وقيعالاردى باستان وتكەرگەن. تسين اۋلەتى بيلەگەن ءۇش عاسىرعا جۋىق كەزەڭدە قابىرعا ۋاقىتتىڭ ىقپالىمەن مۇلدە قۇلاۋعا جاقىن قالىپ, ونىڭ تەك بەيجىڭ قالاسىنا جاقىن بادالين دەپ اتالاتىن اۋماعىنا عانا كۇتىم كورسەتىلىپ تۇرىپتى. ويتكەنى ول وزىندىك تۇرعىدا «استانانىڭ قاقپاسى» مىندەتىن اتقارعان. ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار, ەكى جارىم مىڭ شاقىرىمعا سوزىلاتىن قورعاننىڭ ۋاقىت تەزىنە شىداماي ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراعان بولىكتەرى دە از ەمەس كورىنەدى. تەك 1984 جىلى دەن ءسياوپيننىڭ باستاماسىمەن ۇلى قىتاي قورعانىن قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسى باستاۋ الىپ, ول قىتايلىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار, سول سياقتى جەكە ادامدار قارجىلارى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلا باستايدى. قۇرىلىسى بىرنەشە عاسىرلارعا سوزىلعان بۇل قابىرعا تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز نەبىر اڭگىمەلەر دە جەتەرلىك. 1899 جىلى جەل ءسوزدى جاقسى كورەتىن امەريكالىق گازەتتەر قابىرعا ءبىرجولا قۇلاتىلىپ, ونىڭ ورنىنا اۆتوجول سالىنباقشى دەگەن قاۋەسەت تە تاراتقان ەكەن.
وسىنداي عالامات قۇرىلىستى كورۋ ءۇشىن استانادان كەلگەن بىزدەر قورعان بويىمەن ورلەي وتىرىپ, شامامەن ءبىر شاقىرىمداي جەردى ازەر ءجۇرىپ وتتىك. قورعان تاۋدىڭ ءدال جوتاسىنىڭ ءۇستىنە سالىنعاندىقتان بىرەسە جوعارى كوتەرىلىپ, بىرەسە تومەن ءتۇسىپ دەگەندەي, ارقيلى «اسۋلاردان» وتۋگە تۋرا كەلەدى. كەي تۇستارى بيىككە قاراي قيالاي كوتەرىلەتىندىكتەن ەكى اياققا ەداۋىر سالماق ءتۇسىرىپ, ەكى يىندەرىنەن ەنتىگە دەم الىپ, ورتا جولدا تىنىستاپ وتىرعان ادامدار دا كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتكەن اڭىزدارعا سەنسەك, قورعان قۇرىلىسىنا جارتى ميلليونداي ادام قاتىسقان كورىنەدى. ەگەر ول زامانداردا ەل حالقى 20 ميلليونداي عانا بولعانىن ەسكەرسەك, بۇل ناقا از سان ەمەس. تاس كەسەكتەردى قالاۋ بارىسىندا ءسوندىرىلگەن اكتاس قوسپاسى مەن جەلىمگە ۇقساس كۇرىش بوتقاسى پايدالانىلىپتى. جىل سايىن مۇندا « ۇلى قابىرعا» دەپ اتالاتىن جەڭىلاتلەتيكالىق مارافون ۇيىمداستىرىلىپ, وسى شاراعا قاتىسقان سپورتشىلار قاشىقتىقتىڭ ءبىر بولىگىن قورعاننىڭ جوتاسىمەن جۇگىرىپ وتەدى ەكەن.
«قابىرعا» بويىمەن ورمەلەپ وكپەلەرى ۇشقانىنا قاراماستان, تاريحي ورىندى كورىپ تانىم-بىلىمدەرىن تولىقتىرعان استانالىق دەلەگاتسيانىڭ كەلەسى اتباسىن تىرەگەن جەرى – بەيجىڭ قالاسىنداعى «Foton Motors» زاۋىتى بولدى. 1996 جىلى ىرگەتاسى قالانعان بۇل كاسىپورىننىڭ ونسىز دا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قىتاي ەكونوميكاسىن العا باستىرۋدا الاتىن ورنى وراسان زور. شاعىن اۆتوماشينالاردان باستاپ حالىق شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەحنيكالاردىڭ الۋان ءتۇرىن شىعاراتىن زاۋىت ونىمدەرى قازىردىڭ وزىندە-اق حالىقارالىق رىنوكتى جاۋلاپ ۇلگەرىپتى. وعان دالەل رەتىندە 2004 جىلعا قاراستى قىتايدا 5 ميلليوننان استام اۆتوموبيلدەر شىعارىلىپ, ساۋداعا ءتۇسكەنىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر. بۇل ەلدىڭ الەمدەگى اۆتوموبيل شىعارۋشىلار اراسىندا 5-ءىنشى ورىنعا كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن. 40-تان استام ەلدەر مەن وڭىرلەردە ءوز ءونىمدەرىن ساتاتىن زاۋىتتىڭ تاياۋ شىعىستا, ەۋروپادا, افريكادا, ازيا مەن وڭتۇستىك امەريكادا ديلەرلىك جەلىلەرى بار. 1998 جىلدان باستاپ زاۋىتتىڭ «VDA 6.0» اتتى نەمىستىڭ ساپاعا باقىلاۋ جاساۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن «ISO 900» الەمدىك ساپا ستاندارتىنا سايكەس ساپاعا باقىلاۋ جاساۋ جۇيەسىن ەنگىزۋى شىعارىلاتىن تەحنيكانىڭ كەز كەلگەن حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋىنە بەرىك نەگىز قالاپ وتىر. ماسەلەن, «FOTON» اۆتوبۋستارى مەن جۇك ماشينالارى باعاسى, ساپاسى جانە رەنتابەلدىلىگى جاعىنان بۇگىندە ەڭ ءبىر جوعارى دەگەن باعالارعا يە بولۋدا. وسى ماركامەن شىعاتىن جۇك اۆتوماشينالارىن وندا ارنايى جوبالانعان قوندىرعىلار كومەگىمەن فۋرگون, ەۆاكۋاتور, رەفريجەراتور رەتىندە دە پايدالانۋعا بولادى ەكەن. كاسىپورىن ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ەلەكتر قۋاتىمەن قوزعالاتىن اۆتوموبيلدەر شىعارۋدى دا باتىل قولعا الىپتى. ايتقانداي, وسىدان 4-5 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ استانا كوشەلەرىندە دە وسى زاۋىتتان شىققان اۆتوبۋستاردىڭ جۇرگەنىن ەلوردالىقتار ءالى ۇمىتا قويماعان بولسا كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ءسولتۇستىكتىڭ قاتتى ايازىنا شىداس بەرە الماعان ول اۆتوكولىكتەر كوپ ۇزاماي ىستەن شىعىپ قالعان بولاتىن. سويتسەك, كىنا زاۋىتتان ەمەس, تاعى دا وزىمىزدەن بولىپتى. ارادا دەلدالدىق جاساعان پىسىقايلار باعاسىنىڭ ارزاندىعىنا قىزىعىپ, اۆتوماشينالاردىڭ كليماتتىق جاعدايلارعا قانشالىقتى سايكەسەتىندىگىنە مۇلدە «نازار اۋدارماعان». ءدالىرەك ايتقاندا, وڭاي ولجا تابۋدى كوكسەگەندەر ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلە تۇرا قازاقستاننىڭ اۋا رايىنا جارامسىز كولىكتەردى ادەيى الىپ كەلگەن. ءبىر قىزىعى, بۇل جايتتەن زاۋىت وكىلدەرى دە حاباردار بولىپ شىقتى. ال ەندى, كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, وزدەرىندەگى كليماتتىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ جۇمىس ىستەيتىن رەسەيدە «FOTON» ماركالى جۇك كولىكتەرى وسى ەلدە شىعاتىن وسى تەكتەس جۇك كولىكتەرىن الدەقاشان-اق تىقسىرا باستاپتى. قىتايلىق زاۋىت ءونىمىنىڭ قانشالىقتى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانىن ءوزىمىز كەلتىرگەن وسىناۋ ازعانتاي دەرەكتەردەن-اق ايقىن اڭعارا بەرۋگە بولادى.
قالالىق ءماسليحات حاتشىسى ەرمەك وسپانوۆ باستاعان استانالىقتار ساپاردىڭ ەكىنشى كۇنىندە بەيجىڭنىڭ باس جوسپارىمەن تانىسىپ, قالا مەرى گو تسزينلۋنمەن كەزدەسۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ قىتاي ءۇشىن تمد ەلدەرى اراسىندا رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ساۋدا ءارىپتەسى بولىپ تابىلاتىندىعى, ەكى ەلدىڭ دە قالىپتاسقان وسى بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتا تۇسۋگە بارىنشا مۇددەلى ەكەندىگى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. بەيجىڭ قالاسىنىڭ مەرى جاڭا جەتىلىپ كەلە جاتقان استانانىڭ اياق الىسىنا ءوزىنىڭ ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىراتىنىن ايتا كەتۋدى دە ۇمىتقان جوق.
قىتاي استاناسىنىڭ باس جوسپارىن بەينەلەيتىن پاۆيلون ءتورت قاباتتان تۇرادى, قۇرىلىس الاڭى 16 مىڭ شارشى مەتردى قۇراسا, كورمە الاڭى 8 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. وسىنداعى بەينەزالدا قازاقستاننان كەلگەن مەيماندار ءۇشىن قالانىڭ وتكەنىن, بۇگىنىن جانە بولاشاعىن الدىڭا جايىپ سالاتىن فيلم كورسەتىلدى. وندا كەلەشەكتە بوي كوتەرەتىن قۇرىلىستارمەن قاتار, بەيجىڭدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن ولاردى ساقتاۋ جولدارى دا وتە تارتىمدى بەينەلەنگەن. كەڭ ەكراندى ءفيلمدى قاراي وتىرىپ, ءوزىڭدى سول كينودا كورسەتىلگەن قالا كوشەلەرىندە جۇرگەندەي كۇيدە سەزىنەسىڭ. قالانىڭ باس جوسپارى ءۇشىن وزىندىك ءرول اتقاراتىن زالدار پاۆيلوننىڭ ءار قاباتىندا رەت-رەتىمەن ورنالاسقان. ءتىپتى, پاۆيلوندى ارالاۋشىلارعا ارنالعان «دەمالىس ايماعى» دا مۇقيات ەسكەرىلىپتى.
قالاباسىمەن وتكەن ىستىق ىقىلاستى اڭگىمەدەن سوڭ استانالىق دەلەگاتسيا بەيجىڭنىڭ حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى دۋ دەينمەن كەزدەستى. «Beijing Hotel» قوناقۇيىندە وتكەن كەزدەسۋ سوڭى باۋىرلاس قالالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويۋ ءراسىمىمەن اياقتالدى. وسى ورايدا بەيجىڭنىڭ حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ 770 دەپۋتاتتان تۇراتىنىن, ولاردىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق جانە قالانىڭ دامۋىنا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋمەن قاتار, جوعارى لاۋازىمدارعا, ونىڭ ىشىندە سوتتار دا بار, تاعايىنداۋ قۇزىرىنا يە ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ءوز كەزەگىندە استانا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلوردالىقتارعا وسىنداي قۇرمەت كورسەتكەندەرى ءۇشىن قىتايلىق ارىپتەستەرىنە العىسىن جەتكىزىپ, ەجەلدەن تاريحي كورشىلەر بولىپ تابىلاتىن ەلدەردىڭ اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردىڭ الداعى ۋاقىتتاردا دا دامي تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە ول جاڭا بوي تۇزەپ كەلە جاتقان استانا قالاسىندا ەقىۇ ءسامميتىنىڭ, ءVىى قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن حالىقارالىق ماڭىزدى شارالاردىڭ وتكىزىلگەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى.
بەيجىڭ قالاسىنىڭ ورتا تۇسىندا «تىيىم سالىنعان قالا» دەگەن اتاۋىمەن بەلگىلى سارايلار كەشەنى بار. 720 مىڭ شارشى مەتردى الىپ جاتقان بۇل «قالا» الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سارايلار كەشەنى بولىپ تابىلادى ەكەن. ول XV عاسىر مەن XX عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قىتاي يمپەراتورلارىنىڭ باستى سارايلار كەشەنى بولىپ كەلگەن. مين جانە تسين اۋلەتتەرىنىڭ 24 يمپەراتورى ءدال وسى سارايلاردا وتىرىپ ءوز بيلىگىن جۇرگىزگەن. قىتايداعى نىساندار ىشىنەن 1987 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك ادامزات مۇرالارى تىزىمىنە ەڭ العاش ەنگىزىلگەن دە وسى ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش. وسى سارايلار ىشىندە 8707, ال اڭىز بويىنشا 9999 بولمە بار دەپ ەسەپتەلەدى. عيماراتتاردى سالۋعا ميلليون قۇرىلىسشى مەن 100 مىڭ مامان تارتىلىپتى.
«تىيىم سالىنعان قالا» ءوز زامانى تۇرعىسىنان العاندا تاڭعاجايىپ سيپاتتامالارىمەن ەرەكشەلەنگەن. ماسەلەن, وسىناۋ الىپ سارايلار كەشەنىنەن بىردە-ءبىر پەش مۇرجاسىن تابا المايسىز. سوناۋ زامانداردىڭ وزىندە-اق مۇندا جىلۋ جۇيەسى تۇرعىن-جايلاردىڭ ەدەنى استىمەن جۇرگىزىلگەن. ال جىلۋ كوزدەرى, بىزشە ايتقاندا, قازاندىقتار قۇرىلىستان سىرتقارى جەردە ورنالاستىرىلعان. مۇنىڭ ءوزى بىرىنشىدەن, سارايلاردىڭ ءىشىن ءتۇتىن مەن ىستان ساقتاسا, ەكىنشىدەن, ءورت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە وتە قولايلى ءرول اتقارعان. 1987 جىلى جارىققا شىققان «سوڭعى يمپەراتور» دەپ اتالاتىن كينوفيلم وسى جەردە تۇسىرىلگەن كورىنەدى. بۇگىندە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن تۋريستەر تاماشالايتىن بۇل سارايلار اۋماعىنا حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن بىردە-ءبىر شەتەلدىكتىڭ اياعىن اتتاپ باسا الماعانىن دا ايتا كەتۋ ورىندى. وسى «قالانىڭ» ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە جەتۋ ءۇشىن ءبىر شاقىرىمنان استام جول ءجۇرۋىڭ كەرەك. ەگەر قوس قاپتالدا ورنالاسقان ءسان-سالتاناتى كوز تارتاتىن, ۇلتتىق ناقىشتارمەن بەزەندىرىلگەن عيماراتتاردى ارالايتىن بولساڭ, وندا بۇتىندەي ءبىر كۇنىڭدى ارناۋىڭا تۋرا كەلەر ەدى. ويتكەنى, ونىڭ ەنىنىڭ ءوزى 753 مەتردى قۇرايدى. بۇل ايتىلعانداردىڭ شىندىعىنا وسى ءبىر «قالا ىشىندەگى قالامەن» تانىسۋ بارىسىندا ءوزىمىز دە انىق كوز جەتكىزدىك.
استانادان بارعاندار ءۇشىن بەيجىڭ ءسوزىنىڭ قازاقشا ماعىناسىنىڭ «سولتۇستىك استانا» دەگەندى ءبىلدىرۋى دە الدەبىر ۇقساستىقتى سەزدىرىپ, قۇلاققا جىلى ەستىلگەندەي اسەر ەتەرى انىق. سەبەبى ءبىزدىڭ دە ءوز قالامىزدى كەيدە اۋىزەكى تىلدە «سولتۇستىك استانا» دەپ اتاپ جاتاتىنىمىز بار.
دەن ءسياوپيننىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارى باستالعاننان كەيىنگى ۋاقىتتاردا بەيجىڭ قالاسىنىڭ اۋماعى ايتارلىقتاي ۇلعايا تۇسكەن. بىراق بۇل قۇبىلىس دامۋمەن قاتار كوپتەگەن پروبلەمالاردى دا كولدەنەڭ تارتقانعا ۇقسايدى. جول كەپتەلمەلەرىنىڭ كوبەيۋى, اۋانىڭ لاستانۋى, تاريحي قۇرىلىستاردىڭ قيراتىلىپ, ەلدىڭ كەدەي اۋداندارىنان, اسىرەسە سەلولىق جەرلەردەن ميگرانتتاردىڭ اعىلۋى سونىڭ ايعاعى بولىپ سانالادى. وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرە كەلىپ, ۇكىمەت 2005 جىلى قالانىڭ جان-جاققا قاراي كەڭەيە بەرۋىن توقتاتۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى. ەلدىڭ سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىسىندا پايدا بولاتىن قۇمدى داۋىلدار دا جىل سايىن بەيجىڭنىڭ مازاسىن الىپ تۇراتىن كورىنەدى. استانا اۋاسىن لاستانۋدان قورعاۋ ماقساتىندا قالانىڭ شەت ايماقتارىنداعى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنا ءوز وندىرىستەرىن نەعۇرلىم تازا جولعا قويۋ, ويتپەگەن كۇندە بەيجىڭ اۋماعىنان مۇلدە كەتۋ جونىندە تالاپ قويىلعان. وسىنداي بيىك تالاپ ۇدەسىنەن شىعا الماعان كوپتەگەن زاۋىتتار ەل استاناسىنان ءبىرجولا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولىپتى.
دەي تۇرعانمەن, قالانىڭ بۇگىنگى تاڭداعى دامۋ قارقىنى وتە جوعارى. قازىرگى زامانعا لايىقتالىپ سالىنعان كوپ قاباتتى ۇيلەر مەن عيماراتتار بەيجىڭنىڭ كوركىن بۇرىنعىدان دا گورى اشا تۇسۋدە. قۇرىلىستىڭ وسىنشالىق ەكپىندى ءجۇرىپ جاتۋىنىڭ وزگە تۇرماق, ءتىپتى بەيجىڭدىكتەردىڭ ءوزىن تاڭ قالدىرىپ وتىرعان سىڭايى بار. وسىدان ون ەكى جىل بۇرىنعى بەيجىڭدى بۇگىنگى قالامەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى دەگەندى ايتتى بىزگە قىتايلىق اۋدارماشى قىز. بۇرىندارى ۆەلوسيپەدتەرمەن, موپەدتەرمەن جۇرەتىندەردىڭ كوپ بولعاندىعى سونداي, كولىكتىڭ وسى تۇرلەرىنىڭ ءوزى-اق كوشەلەردە كەپتەلمە تۋعىزىپ تۇرعان ەكەن. بۇگىندە ۆەلوسيپەدتەر ازايىپ, ولاردىڭ ورنىن اۆتوماشينالار الماستىرا باستاپتى. كوشە تولعان جاپونيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ, گەرمانيانىڭ جاپ-جاڭا اۆتوموبيلدەرى. بىزدەگى ءتارىزدى ەسكى-قۇسقى ماشينالار كوزگە ونشا شالىنا بەرمەيدى. مۇنى دا ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋدا قانشالىقتى العا كەتكەندىگىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداعان ءجون.
ۇلى حالىقتىڭ – ىستەرى دە ۇلى. وعان ءبىزدىڭ بۇگىنگى بەيجىڭ قالاسىنىڭ جاي-جاپسارىمەن تانىسا ءجۇرىپ-اق كوزىمىز جەتتى. ءجۇردىم-باردىم ىستەلگەن شارۋالاردىڭ تالايىن كورىپ, «اتتەگەنايدان» اۋزىمىز بوسامايتىن ءبىزدى قىتاي حالقىنىڭ جاساعان ءاربىر جۇمىسىن تياناقتىلىقپەن تىندىراتىنى تاڭداندىردى. قالادا تۇرعىزىلعان ءاربىر عيماراتتان ادەمىلىك قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كورگەن ادامىنىڭ مىسىن باساتىنداي سالماقتىلىق پەن سۇستىلىق تا سەزىلەدى. قۇرىلىستاردىڭ 5-10 جىلعا ەمەس, جۇزدەگەن جىلدارعا نەگىزدەلىپ, ۇرپاق يگىلىگىنە جارايتىنداي ەتىپ سالىنعانى بايقالىپ-اق تۇر. كەشەگى كەڭەستىك كەزدە كوسەمدەردىڭ پورترەتتەرىنىڭ جاعالاي ءىلۋلى تۇراتىنىن كورگەن جانە ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەدە سولاي بولۋعا ءتيىستى دەپ تۇسىنەتىن ءبىز سوتسياليزم جولىنداعى ەلدىڭ استاناسىنان بىردە-ءبىر پورترەت كورە المادىق. سويتسەك, مۇندا كوزى ءتىرى كوسەمدەرگە ەسكەرتكىش ورناتۋعا نەمەسە ولاردىڭ سۋرەتتەرىن ىلۋگە تىيىم سالىنادى ەكەن. وسىعان قاراپ-اق كەشەگى ءوزىمىز كورگەن كەڭەس وكىمەتىندە جاراسىمسىز قىلىقتاردىڭ از بولماعانىن اڭعاردىق. ءسوز ورايىندا بەيجىڭنىڭ تيانانمەن دەپ اتالاتىن باستى الاڭىنىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن الاڭ بولىپ سانالاتىنىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. قالانىڭ قاق ورتاسىندا بادالين دەپ اتالاتىن جوعارى شاپشاڭدىقپەن جۇرۋگە ارنالعان اۆتوجول بار. ول جولمەن ءجۇرۋ ءۇشىن 20 يۋان تولەۋىڭ كەرەك, ونىڭ ەسەسىنە باعدارشام دا جوق, كەپتەلىستىڭ نە ەكەنىن دە ءبىلمەيسىڭ. جالپى, مۇندا اۆتوكولىكتەردىڭ كوپتىگىنە قاراماستان جول-كولىك وقيعالارى وتە سيرەك كەزدەسەتىن كورىنەدى. بۇل دا ءاركىمنىڭ ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىنىڭ ناتيجەسى. ەنى ءۇش مەترگە جاقىندايتىن تروتۋارمەن ءجۇرىپ كەلە جاتىپ ونىڭ ءبىر جاق شەتىنە كەدىر-بۇدىر پليتا توسەلگەنىن اڭعاردىق. ءسويتسەك, ول سوقىرلارعا ارنالعان جول ەكەن. جاڭاعى ۇزىنشا پىشىندەگى كەدىر-بۇدىرلار كوشە قيىلىسىنا كەلگەن تۇستا دوڭگەلەك كەدىر-بۇدىرلارعا اۋىسىپ كەتەدى. ول دا زاعيپ كىسىنىڭ سول ارقىلى تابانىمەن-اق ءوزىنىڭ قاي جەردە تۇرعانىن ءبىلىپ وتىرۋى ءۇشىن ارنايى جاسالىپتى. جان-جاعىنداعى كەز كەلگەن نارسەگە كوز سالا تۇرىپ ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە الدىن الا ويلاستىرىلىپ, بەلگىلى ءبىر ماقساتتار ءۇشىن جاسالعانىن بايقايسىڭ. قوعامدىق ورىندارداعى دارەتحانالاردىڭ بارىندە دە مۇگەدەكتەرگە ارنالىپ جابدىقتالعان ارنايى كابينالار بار. ءبىزدى بارىنەن بۇرىن 20 ميلليونداي (رەسمي تۇردە «كوشىپ-قونۋشى حالىق» دەگەن اتاۋ العان 10 ميلليون ادامدى قوسقاندا قالادا 30 ميلليون حالىق بار دەپ ەسەپتەلەدى) حالىق تۇراتىن قالادا ءتۇننىڭ كەز كەلگەن مەزگىلىندە الاڭسىز جۇرە بەرۋگە بولادى دەگەن ءسوز قايران قالدىردى. وسىنى ەستىگەن ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز شىداماي كەتىپ ءبىز بولساق قاراڭعى ءتۇستى دەگەنشە سىرتقا شىعۋعا قورقامىز دەگەن رەنىشتەرىن دە ايتىپ سالدى. ونىڭ سىرى بۇل ەلدە ءتارتىپ بۇزعاندارعا قاتاڭ جازا قولدانىلاتىنىندا بولسا كەرەك. راسىندا دا, ءتارتىپ ورناماعان, زاڭ جۇمىس ىستەمەگەن جەردە قانداي دا ءبىر جەتىستىككە قول جەتكىزەمىن دەۋ بەكەرشىلىك. اركىم زاڭدى قۇرمەتتەپ, تارتىپكە باعىنعان جاعدايدا عانا قولعا العان ىستەن بەلگىلى ءبىر ناتيجە شىعاتىنىنا سەنىم ارتۋعا بولادى. اسىرەسە, ميللياردتان استام تۇرعىنى بار قىتاي ءۇشىن تەمىردەي ءتارتىپ وتە قاجەت. ءار نارسەنىڭ ءمانىسىن ارىدەن ويلايتىن قىتاي حالقى ءسىرا, وسىنى دۇرىس تۇسىنگەن-اۋ دەگەن وي كەلەدى. قالانىڭ ۇلكەندىگىنە قاراماستان اۆتوبۋستاردا ءجۇرۋ جولاقىسى دا قالتا كوتەرەرلىكتەي – بارار جەرىڭنىڭ قاشىقتىعىنا قاراي بىزشە العاندا 25 تەڭگە مەن 50 تەڭگەنىڭ اراسى. ايلىق ورتاشا تابىستارى 700 دوللاردى قۇرايتىن بەيجىڭدىكتەر ءۇشىن بۇل اقىنىڭ قىمبات بولىپ ەسەپتەلمەسى انىق. ءتىپتى ەكى بولىكتەن تۇراتىن, سىرتقى بەينەسى دە جاراسىمدى كورىنەتىن قوقىس سالعىشتارىنىڭ ءوزى قالدىقتاردى قاتتى-جۇمساعىنا قاراي بولە وتىرىپ تاستاۋعا ارنالعان. ۇلكەن-ۇلكەن قوناقۇيلەردىڭ الدىنا اۆتوكولىكپەن جاقىن كەلۋىڭ ءۇشىن اۆتوماتتى تۇردە اشىلىپ-جابىلىپ تۇراتىن شلاگباۋمنان ءوتۋىڭ كەرەك. سويتسە, ول كەلىپ-كەتىپ جاتقان اۆتوماشينالاردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ تۇرادى ەكەن. ءبىز ءۇشىن «ۇساق-تۇيەك» نارسە بولىپ كورىنەتىن بۇل سياقتى ەرەكشەلىكتەر بەيجىڭ قالاسىندا وتە كوپ. ءماسەلەن, بۇل ەلدە قاراڭعى تۇسە ۇشاقتاردىڭ ۇشپايتىنىن, بەيجىڭ اۋەجايىنىڭ تۇنگە قاراي مۇلدە دەرلىك جابىلاتىنىن دا وسىندا كەلگەندە بىلدىك. ونىڭ ءوزى قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قابىلدانعان شارا كورىنەدى. قىرعىزستاننىڭ «بىشكەك ەير» اۋە كومپانياسىنىڭ شىڭعىس ايتماتوۆ ەسىمى بەرىلگەن «ا-320» ۇشاعىمەن تۇندە ۇشىپ كەلىپ بەيجىڭ اۋەجايىنا قونىپ, ارادا ءۇش كۇن وتكەندە ءدال سول ۇشاقپەن تاعى دا تۇندەلەتىپ استاناعا قاراي بەت تۇزەگەن ءبىز عانا قىتاي ەلى اسپانىنىڭ تۇنگى تىنىشتىعىن بۇزعانداي بولدىق.
قىتاي استاناسىندا ەلدە رەسمي تۇردە تانىلعان 56 ۇلتتىڭ ءبارىنىڭ دە وكىلدەرى تۇرادى. تۇرعىنداردىڭ 95 پايىزىن ەتنوستىق قىتايلار سانالاتىن حاندار قۇرايدى. ءبىزدى وسىنداي باي تاريحى بار ەلدە 5 مىڭ قازاقستاندىقتىڭ ءبىلىم الىپ جاتقانى قۋانتتى. مەن «قۋانتتى» دەگەن ءسوزدى ءانشەيىن ايتا سالىپ وتىرعان جوقپىن. مالايزيانىڭ بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىسى ماحاتحير موحامماد ايتقانداي, ۋاقىتتارىنىڭ كوبى ەرەۋىلدەۋمەن وتەتىن, مورالدىق جاعىنان العاندا تۇسىنىكسىزدەۋ جولدى تاڭداعان باتىستان گورى, ەجەلگى مادەنيەتى, باي تاريحى بار, سالت-داستۇرلەرىنە بەرىك شىعىسقا قاراي بەتبۇرىس جاساعان, قازاقستاننىڭ بولاشاعى بولىپ تابىلاتىن جاستارىمىزدى قىتاي سياقتى ەلدە وقىتقان دۇرىس-اۋ دەگەن ويعا قالدىق. وسىندا بولعان 2-3 كۇندە اۋدارماشى رەتىندە بىزگە كومەك كورسەتىپ, قاسىمىزدان تابىلعان دينا, ءاليا ەسىمدى قازاق قىزدارىنىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارى مەن ءبىلىم دەڭگەيلەرى دە مەنىڭ وسى ويىمدى راستاي ءتۇستى.
بەيجىڭدەگى استانا قالاسىنىڭ مادەنيەتى كۇندەرى بەيجىڭ گراند تەاترىنىڭ كونتسەرت زالىندا قويىلعان قازاقستان ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىمەن قورىتىندىلاندى. نۇرجامال ۇسەنباەۆا, ايمان مۇساقوجاەۆا, تالعات مۇساباەۆ, روزا رىمباەۆا, ەدىل قۇسايىنوۆ, ءجاميلا سەركەباەۆا سياقتى تالانتتى ارتىستەرىمىزدىڭ, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر ايتقالي جايىموۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن استانا قالاسى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ قازاق حالىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ونەر كەشى شىنىمەن-اق كورەرمەندەر كوزايىمى بولا الدى. وسى تەاتردىڭ ەكىنشى قاباتىندا ۇيىمداستىرىلعان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا جانە جاڭا ەلوردا – استانا قالاسىنىڭ تابىستارىنا ارنالعان كورمە دە جينالعان قاۋىمدى ريزا ەتە ءبىلدى.
سەيفوللا شايىنعازى.
استانا – بەيجىڭ – استانا.
اسپان استى ەلىنىڭ استاناسىنان العان اسەرلەر تۋرالى اڭگىمەنى وسىمەن ءتامامداۋعا دا بولار ەدى. بىراق... وسى ەلگە كەلگەن بىرقاتار اعايىندارىمىزدىڭ, دالىرەك ايتقاندا, ارتىستەرىمىزدىڭ (ال ولاردىڭ جالپى سانى 165 ادام بولدى) ساحنادا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كوشەدە نەمەسە قوعامدىق ورىنداردا ءجۇرگەندە دە وزدەرىن ءارتىس رەتىندە سەزىنەتىندىگى كوڭىلگە ازداپ كولەڭكە ءتۇسىردى. ۇيدەگى داعدىسىمەن «اششى سۋدى» ءسىمىرىپ العان بىرقاتار قانداستارىمىز وزدەرىنىڭ سىرت ەلدە جۇرگەندەرىن, ولاردىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىنا, وزدەرىن-وزدەرى ۇستاۋىنا قاراپ قازاق دەگەن حالىققا, جالپى قازاقستانعا باعا بەرەتىنىن «ۇمىتىپ» كەتەتىن ءتارىزدى. كەيبىر كەلەڭسىز كورىنىستەر ۇشاق ىشىندە دە ورىن الىپ, وندايلاردى تارتىپكە شاقىرۋعا تىرىسقان ستيۋاردەسسالاردىڭ ابدەن ىعىر بولعانىن دا ەستىپ-بىلدىك. وسىندايلاردى كورگەن كەزدە بالكىم شەتەلدەرگە شىعاتىن ادامداردى جيناپ الىپ, سىرتتا جۇرگەندە ولاردىڭ وزدەرىن قالاي ۇستاۋلارى كەرەكتىگى جونىندە اقىل-كەڭەستەر بەرىپ, تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزسە قالاي بولار ەدى دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەدى. ال ونداي ەسكەرتۋلەردەن ناتيجە شىعارمايتىندار, تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان تالانت بولسا دا, ەندى قايتىپ شەتەلدەرگە جىبەرىلمەيتىندەي شارا قابىلدانسا. مۇنىڭ ءوزى, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقتىڭ, ودان قالدى, بۇكىل قازاقستاننىڭ ابىروي-بەدەلى ءۇشىن پايدالى بولار ەدى.