اۋليە تۇنەپ, نار شوككەن اتاقتى ماڭعىستاۋ. اڭىزدار ولكەسى اتانعان وندا تورىش اتتى اڭعار بار. بۇل ءۇستىرت قاراتاۋىنىڭ باتىسىنداعى التىنقازعان ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭايى. 1992 جىلى قىركۇيەكتە ءبىز مىنە, وسى جەرگە جازۋشى ءابىش اعا كەكىلباەۆتىڭ باستاۋىمەن جولىمىز تۇسكەن ەدى. سوندا قۇرامىندا ادەبيەت, مادەنيەت جانە عىلىم وكىلدەرى بار 40 شاقتى ادامنان تۇراتىن توپ كەرەمەت ءبىر كورىنىسكە تاڭعالعانبىز. ول اتشاپتىرىم القاپتاعى سانسىز دومالاق تاستاردىڭ الدىمىزدا ۇلكەندى-كىشىلى بولىپ شاشىراپ جاتقاندىعى-تىن. «بۇل نە عاجايىپ؟ ومىردە وسىنداي دا ەرەكشە كورىنىستەر كەزدەسەدى ەكەن-اۋ!..», دەگەنبىز ىشتەي.
ءىسساپاردان جوعارىداعىداي تاڭدانىسپەن قايتقان ءبىز سودان باستاپ تورىش اڭعارىن اۋىق-اۋىق ەسكە سالىپ قوياتىنبىز. ءسويتىپ ءجۇرىپ ونداعى شار كەيىپتەس دومالاق تاستار تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەردە ايتىلعان بولجامدارعا دەن قويۋدى ادەتكە اينالدىرعانبىز. ارادا 20 جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە ءبىر كەزدە ءوزىمىز كورگەن, ءفوتوتىلشى ارىپتەسىمىز بەرسىنبەك سارسەنوۆ ەرەكشە قۇشتارلىقپەن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, وبەكتيۆكە ىلىنگەن ءساتتى كادرلاردى «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە جاريالاعان سول جەر تەلەارنالار مەن ينتەرنەت سايتتارىنداعى سەنساتسيالىق تاقىرىپقا اينالادى دەپ كىم ويلاعان؟! مۇنى ماسەلەن تورىش اڭعارى تۋرالى وسى سوڭعى ءبىر-ەكى جىلداعى «روسسيا 24» اقپاراتتىق تەلەارناسىنىڭ باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلىپ كەلە جاتقان جارناما مەن «ەكسپرەسس ك» گازەتىندەگى تانىمدىق حابارلاردان, سونداي-اق «Kazakh TV»-داعى تەلەەكسپەديتسيا ماتەريالدارىنان انىق بايقاۋعا بولادى.
سوندا بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ ايتاتىنى, كوز جەتكىزگىسى كەلەتىنى ءبىر-اق نارسە. ول مۇنداعى شار سەكىلدى, ديامەترلەرى 1-دەن 3 مەترگە دەيىن جەتەتىن, بيىكتىگى 1,5-2 مەتر ارالىعىنداعى دومالاق تاستاردىڭ قالاي, نەدەن پايدا بولعاندىعىن ءبىلۋ. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا تابيعاتتىڭ مۇنداي جۇمباق تۋىندىسى جالعىز ماڭعىستاۋدا ەمەس, كوستا ريكا مەن كولا تۇبەگى جانە فرانتس يوسيف ارالدارىندا دا بار ەكەن. ولار تۋرالى ينتەرنەتتەگى شاش-ەتەكتەن كەلەتىن دەرەكتەردى قايتالاپ ايتىپ, ۇزىنسونار اڭگىمەگە بارماي, ءوزىمىزدىڭ تورىشقا كەلسەك, قازىر بۇعان قاتىستى مىناداي بولجامدار بوي كورسەتۋدە. العاشقىسى عارىش الەمىمەن شۇعىلداناتىن عىلىم وكىلدەرىنىڭ پايىمى. ولار ەستە جوق ەسكى زاماندا ءبىزدىڭ وسى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ايماق اسپانىندا مەتەوريت جارىلعانىن ايتادى. سودان ونداعى قاتتى ءدۇمپۋ ارقىلى جەرگە ءارتۇرلى جاعدايدا كەلىپ تۇسكەن ونىڭ قالدىقتارى وسىندا ۋاقىتشا قالىپتاسقان وزگەشە تەمپەراتۋرا, وتپەلى كليمات ارقىلى مۇندا شار تەكتەس قۇرىلىم تۇزگەن دەيدى. ەكىنشى ۇعىم گەولوگتارعا تيەسىلى. بۇلاردىڭ كوزقاراسى بويىنشا ءبىر كەزدەرى ماڭعىستاۋداعى جەر قىرتىسىنىڭ تەكتونيكالىق وزگەرىستەرىنەن تورىش الابىندا كۇشتى ەلەكتر زاريادتارى پايدا بولعان. وسى قۇبىلىستىڭ قۇيىن سەكىلدى اينالمالى اعىنى توڭىرەكتەگى قۇم, توپىراقتى سۋىرىپ, ءوڭىردى عالامات وزگەرىسكە تۇسىرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇنداعى جەر قىرتىسىنىڭ ۇستىڭگى قاباتى شار فورمالى ۇلكەندى-كىشىلى سانسىز دومالاق تاستارعا اينالعان. ەندى ءۇشىنشى بولجامعا كەلەيىك. ونى ايتۋشىلار – بيولوگتار مەن گەوگرافتار. ولار وسىدان ميلليون جىل شاماسى بۇرىن ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ايماقتا مۇحيت بولىپ, كاسپي مەن ارال تەڭىزى ءبىر-بىرىمەن تۇتاسىپ جاتقان دەيدى. كەيىن بۇل اكۆاتورياداعى جويقىن سۋلار تارتىلا باستايدى. ولارداعى بالىق, ۇلۋ, باقا-شايان سەكىلدى جاندىكتەر مەن قامىس, جالبىز, بالدىر سياقتى شوپتەردىڭ شىرىندىلەرى جيەكتەگى قۇم, توپىراقپەن ارالاسقان كۇيى تەڭىز تابانىنا شوگەدى. ءسويتىپ بۇل قوسپالار تارتىلىپ بارا جاتقان سۋ ايدىنىنىڭ جەراستى سيفونى بار يىرىمىنە تۇسكەندە شىركوبەلەك اينالىپ, دومالاق-دومالاق ساز بالشىقتار كەيپىنە ەنگەن. كەيىن ۋاقىت ءوتىپ, جەر قۇرعاعاندا وسى شوگىندىلەردەگى ىلعال بۋ بوپ ۇشىپ, الاپتاعى كەسەكتەر كۇن, جەل كۇشىمەن شار فورمالى تاسقا اينالعان.
وسىنىڭ ءبارى كونكرەتسيا دەگەن ۇعىمعا كەلىپ سايادى ەكەن. ول – عىلىم تىلىنە اينالعان لاتىن ءسوزى. ماعىناسى ء«وزارا ارالاسىپ قوسىلعان قۇرىلىم», «قويۋلانىپ, ۇيىعان ءتۇزىلىم» دەگەندى بىلدىرەتىن بۇدان ونىڭ وزەگى نەشە ءتۇرى مينەرالدىق زاتتاردان قۇرالىپ, ال سىرتقى قاباتتارى قۇم مەن توپىراق قوسپالارى بار شوگىندىلەردەن تۇراتىن نارسە دەگەن جالپى ۇعىمدى بىلدىرەتىنىن اڭعارۋ ونشا قيىن ەمەس. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز ءىسساپار بارىسىندا تورىش اڭعارىنداعى عاجايىپتاردىڭ سىنعان, ءبولىنىپ تۇسكەن كەسەكتەرى مەن سىرتقى قاباتتارىنداعى جارىقشاقتاردان ۇلۋ مەن مولليۋسكا قابىرشاقتارىنىڭ, بالىق سۇيەكتەرىنىڭ قالدىقتارىن كورىپ قالعانىمىز ەدى. دەمەك, بۇل تازا تابيعات تۋىندىسى دەگەن ءسوز. جانە ول كەيبىر ءباسپاسوز بەتتەرىندە ايتىلىپ جۇرگەن «باسقا عالامشاردان كەلگەن بوگدە جانداردىڭ ءىسى» نەمەسە «قادىم عاسىرداعى اتلانتتاردىڭ قولتاڭباسى» دا ەمەس. بۇل ۋاقىت, زامان قۇبىلىستارى اسەرىنەن پايدا بولعان دۇنيە. بۇعان دالەل – اعىلشىن عالىمى التيدور مونتگومەريدىڭ پىكىرى. ول وسىنداي تاستاردىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن ەشقانداي تىرشىلىك بەلگىسى سەزىلمەگەن, سوندىقتان وركەنيەت اتاۋلىدان مۇلدەم تىس قالعان فرانتس يوسيف ارالدارىنان تابىلعانىن ايتادى. سويتەدى دە وسى مىسالى ارقىلى مۇنداي شار تەكتەس عاجايىپتاردىڭ ادام بالاسى اتاۋلىنىڭ قاتىسۋىنسىز, تەك تابيعي ورتادا ءتۇرلى جاعدايمەن وزدەرى جاسالىپ, ومىرگە كەلگەن دۇنيە دەيدى.
جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى