بۇگىن – تۇڭعىش قازاق عارىشقا ۇشقان كۇن

قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار وڭعارباي ۇلى اۋباكىروۆ 1946 جىلى 27 شىلدەدە قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانىندا تۋعان. ارماۆير جوعارى اسكەري ۇشقىشتار ۋچيليششەسىن, ماسكەۋ ۇشقىش-سىناقشىلار مەكتەبىن, ماسكەۋ اۆياتسيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن. 1988 جىلى كەڭەس وداعىندا تۇڭعىش رەت اسپاندا جانارماي قۇيدىرۋ ارقىلى سولتۇستىك پوليۋسكە ۇشۋ ساپارىن ەرلىكپەن ورىنداعان. 1989 جىلى 1-ءشى بولىپ اۆياتاسىمالداۋشى كرەيسەردىڭ الاڭقايشىسىنا «ميگ-29ك» رەاكتيۆتى ۇشاعىن شەبەرلىكپەن ءدال قوندىرعان. سونداي-اق ول رەاكتيۆتى ۇشاقتىڭ 50-دەن اسا جاڭا ءتۇرىن سىناقتان وتكىزگەن. 1990 جىلى عارىشكەرلەر قۇرامىنا الىنىپ, 1991 جىلى ءساۋىردىڭ 2-سىندە كەڭەس وداعى عارىشكەرلەر دايارلاۋ ورتالىعىندا عارىشقا ۇشۋ دايىندىعىنا كىرىسىپ, سول جىلى قازاننىڭ 2-سىندە بايقوڭىردان «سويۋزتم-13» كەمەسىمەن ۇشقان. توقتار اۋباكىروۆ عارىشتا  حالىقارالىق ەكيپاج مۇشەلەرىمەن بىرگە قويان-قولتىق ارالاپ, بيوتەحنولوگيا, مەتاللۋرگيا, مەديتسينا سالالارى جانە ارال ايماعى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ارال ۇستىندەگى تۇزدى شاڭ بوراماسىنىڭ پايدا بولۋ پروتسەسى, سول زياندى اەروزولداردىڭ قازاقستان مەن رەسەي ايماقتارىنا تارالۋىنىڭ عارىشتىق سۋرەتتەرى الىندى. سونىمەن قاتار قازاقستان اۋماعىنداعى اتموسفەرانى جانە جەر بەتىن زەرتتەۋ, جۇلدىزدى, اسپاندى استروفيزيكالىق باقىلاۋ جۇمىستارى دا ويداعىداي وتكەن. ول قازاقستانداعى عارىشتىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىن قالاۋعا, وتاندىق قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري دايارلىعىن جەتىلدىرۋگە, اسكەري پارتريوتتىق تاربيە جۇمىستارىن جولعا قويۋعا بەلسەنە ارالاستى.

1992-1993 جىلدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. 1993-1994 جىلدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اەروعارىشتىق اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى, عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى. 1994-1995 جىلدارى  قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى. 1996-2000 جىلدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى, كەڭەسشىسى. 2000-2001 جىلدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى. 2002-2003 جىلدارى - «يسپات-قارمەت» ااق-ىنىڭ كورپوراتيۆتىك ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى. 2004-2007 جىلدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق ءىس, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.

قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 12 شاقىرىلىم دەپۋتاتى, قر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 13 شاقىرىم دەپۋتاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ 3-ءشى شاقىرىلىم دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان.

توقتار اۋباكىروۆ «قۇرمەت بەلگىسى», لەنين, «قازان رەۆوليۋتسياسى», اۆستريانىڭ «التىن كرەست» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق قاھارمانى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇشقىش-عارىشكەرى, كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇشقىش-سىناقشىسى, اۆياتسيا گەنەرال-مايورى, تاۋ شاڭعىسىنان كسرو سپورت شەبەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى. تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى (رەسەي, 1998 جىل), پروفەسسور (1997 جىل),  ۇشقىش-ينجەنەر, ينجەنەر- اەروگيدروديناميك , سىنىقشى-ۇشقىش-عارىشكەر. عىلىمي تەحنيكالىق مازمۇنداعى ەكى كىتاپتىڭ اۆتورى.

قازاق باتىرىنا 2001 جىلى ستامبۋل قالاسىندا «تۇرىكتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى»  اتاعى (تۇركيا), سول جىلى  2001 جىلى «عاسىر ساڭلاعى» (قازاقستان) اتاعى بەرىلدى .  

توقتار اۋباكىروۆ  تۋرالى جازىلعان «تۇڭعىش» (2004 جىل) اتتى عۇمىرنامالىق-ەسسە كىتابى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى–ەلباسىنىڭ استاناداعى كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇر.

تالعات ءسۇيىنباي,

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور.

الماتى