* * *
جەتىستىكتەر – جاڭا ىستەردىڭ باستاماسى
دەربەستىك الىپ, ءدۇيىم جۇرتپەن مويىندالعان تاۋەلسىز قازاقستانىمىز 20 جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءورشىل دە ونەگەلى جولىنا كوز تاستاپ, جەتكەن جەتىستىكتەرىنىڭ, تولايىم تابىستارىنىڭ قورىتىندىلارىن شىعارىپ, بولاشاقتىڭ باعدارىن ساراپتاپ وتىر. ارينە, تۇتاستاي ەلىمىزدىڭ قۋاتتىلىعىن ەسەلەۋدە جەكەلەگەن ءوڭىرلەردىڭ قوسار ۇلەسى قوماقتى ەكەنى ەش داۋ تۋدىرماسا كەرەك. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ وڭىردە كەيىنگى كەزەڭدەردە ءجۇزەگە اسقان يگى ءوزگەرىستەر مەن جاڭاشىلدىقتار, بولاشاققا بەلگىلەنگەن جوسپارلار تۋرالى وي بولىسەدى. – دانا حالقىمىز ايتقانداي, «وتكەندى ساراپتاۋ – بولاشاققا باعدار». ءبۇگىنگى بەلەستى باعامداۋ ءۇشىن ارتتا قالعان كەزەڭدەرگە كوز تىگۋ, سالىستىرىپ-ساراپتاۋ – قاشاندا زاڭدى قۇبىلىس. تاۋەلسىز قازاقستان از عانا ۋاقىت ىشىندە, ناقتىراق ايتساق, جيىرما جىلدىڭ دەرەسىندە تولايىم تابىستارعا قول جەتكىزدى. كۇنى كەشە ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە العاشقى قالىپتاسۋ كەزەڭىنە بەت بۇرعان الىپ وتانىمىز بۇگىندە تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن, تورتكۇل دۇنيەمەن تەرەزەسى تەڭ, ابىرويلى دا ايبارلى, قۋاتتى ەلگە اينالدى. تاريحتان ءمالىم, مۇنداي دەڭگەيگە يەك ارتۋ ءۇشىن قايسىبىر ەلدەر تۇتاستاي عاسىرلاردى جۇمسايدى. كەڭەستىك جۇيە ىدىراعان تۇستا قازاقستاننىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلگەنىن بىلەمىز. وندىرىستەر تىعىرىققا تىرەلىپ, جۇمىسىن توقتاتۋعا, جابىلۋعا ءماجبۇر بولدى. حالىق ايلار بويى ەڭبەكاقىلارىن الا المادى, سونىڭ سالدارىنان كوممۋنالدىق قىزمەت ءتولەمدەرى قيىندىق كوردى, ەلەكتر قۋاتىن اعىتىپ تاستاۋ جيىلەپ كەتتى. سول ءبىر الماعايىپ تۇستا تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قانا ەلىمىزدىڭ وتپەلى قيىنشىلىقتار مەن اۋىرتپالىقتاردى, دەربەس تۇردە قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن ءساتتى ەڭسەرىپ, از ۋاقىتتا الەمدەگى جەتەكشى ەلدەرمەن يىق تىرەستىرەر, ەكونوميكاسى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالارىنا سەنگەنى انىق. وسىناۋ قيىن دا كۇردەلى, اسا جاۋاپتى كەزەڭدەگى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن مەملەكەت باسشىسى ءوز موينىنا الدى. ارينە, سول كەزدەرى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالارعا سەنىمسىزدىكپەن قاراپ, تۇپكى ماقساتتارىن تۇسىنبەۋشىلىككە سالىنىپ, قازاقستاندى توقىراۋعا قاراي كەرى يتەرمەلەگەن جاندار دا از كەزدەسپەدى. الايدا, ەلباسىمىز تەك قانا العا قادام باسىپ, ەلدى جانە تۇرعىنداردى جارقىن ءارى جايلى بولاشاققا قاراي نىق سەنىممەن باستاي ءبىلدى. سونىڭ ايقىن جەڭىسى مەن جەمىسىنە بۇگىنگى كۇنى بارشامىز كوز تىگىپ, زور ماقتانىشپەن كۋا بولۋدامىز. 1995-1999 جىلدارى جۇرگىزىلگەن ونەركاسىپتىك رەفورمالار ەكسپورتتىق ونىمدەر ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ەسەلەۋگە جانە مۇنداي ونىمدەردىڭ باسقا دا تۇرلەرىن تۇراقتى جاساۋعا كەڭ جول اشتى, ەلىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە, ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى. 2000 جىلدان باستاپ ەكسپورتتىق باعىت بويىنشا ناقتى سەكتوردىڭ بارلىق سالالارىندا ءوندىرىس كولەمى ايتىرلىقتاي ەسەلەندى. 2002-2010 جىلدارى نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيالار كولەمى 9,3 ەسەگە ءوستى. وبلىسىمىزدىڭ رەسپۋبليكالىق ينۆەستيتسيا كولەمىندەگى ۇلەس سالماعى ءبىر جارىم ەسەگە ارتتى. ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى 5,8 ەسە ۇلعايدى. تەك وسى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىنىڭ وزىندە ول 717,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا ايماعىمىزدا 863 ونەركاسىپ كاسىپورىندارى قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە. ونىڭ 15-ءى جۇيەقۇراۋشى. 2001 جىلمەن سالىستىرعاندا ونەركاسىپتىڭ ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ مەن تاراتۋ, گاز بەن سۋ ء(وسۋ كولەمى 7,8 ەسە), وڭدەۋ (6,6 ەسە), مەتاللۋرگيا (6,7 ەسە), تاۋ-كەن ءوندىرىسى ونەركاسىبى (4 ەسە) سالالارىنداعى ءوندىرىس كولەمى ايتارلىقتاي ارتتى. 2001 جىلدان باستاپ ناقتى كورىنىستەگى كومىر ءوندىرۋدىڭ كولەمى 33,7%-عا, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 67,4%-عا, فەرروقورىتپا – 49,9%-عا, مۇناي وڭدەۋ 2,2 ەسەگە ۇلعايتىلدى. تاعى ءبىر ايتاتىن ءجايت, وبلىس تۇرعىندارى اراسىنان «بۇرىن پاۆلوداردا تراكتور زاۋىتى جانە حيمكومبينات, قۇرىلىس يندۋسترياسى كاسىپورىندارى بولعان ەدى, بۇگىندە ولار جوق» دەگەن پىكىرلەر ەستىلىپ قالادى. بۇل مۇلدە قاتە تۇسىنىك. ايتىڭىزشى, قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋالارى شەتەلدىك, جوعارى وندىرىستىك قۋاتتىلىققا يە شەتەلدىك تەحنيكالاردى ساتىپ الىپ جاتقاندا, بۇرىنعىنىڭ ابدەن ەسكىرگەن ءارى وزىندىك قۇنى جوعارى تراكتورى كىمگە قاجەت؟ بۇگىندە شارۋاشىلىق يەگەرلەرى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە كەتكەن تەحنيكالار تۋرالى ەستىگىسى دە كەلمەسى انىق. ارينە, تراكتور زاۋىتى قازىر جوق. بىراق ونىڭ بازاسىندا جوعارى قۋاتتىلىققا يە مەتالل قورىتاتىن, ءتۇرلى ديامەتردەگى قۇبىرلار مەن باسقا دا اسا قاجەتتى ونىمدەر دايىندايتىن «كاستينگ» جشس جانە «KSP Steel» جشس كاسىپورىندارى شوعىرلانعان. ەندى ەكولوگيالىق تۇرعىدان اسا قاۋىپتى تەحنولوگياسى بولعان بۇرىنعى حيميا زاۋىتىن الايىق. بۇگىندە ونىڭ ورنىنا «كاۋستيك» اق قۇرىلدى. بۇل كاسىپورىن ءدال بۇرىنعىداي حلور, كاۋستيكالىق سودا جانە تاعى دا باسقا ونىمدەردى شىعارادى. بىراق مۇنداعى ونىمدەر مەمبراندىق ادىسپەن, ەشقانداي زياندىلىعى جوق نەگىزدە جاسالادى. ايتا كەتەيىن, بۇل ازىرگە باستاماسى عانا. تاياۋ ارادا كاسىپورىن اۋماعىندا اسا ءىرى كولەمدە كاپيتال تارتۋ, سونداي-اق قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك وندىرىستەردى قاتىستىرۋ ارقىلى ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرىلاتىن بولادى. – باقىتجان ءابدىر ۇلى, قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, ءسوز جوق, ەل ەكونوميكاسىن تىڭ بەتبۇرىستارعا جەتەلەپ, دامۋعا جاڭاشا سيپات بەرىپ وتىر. جوعارىدا ايتىلىپ وتكەندەي, پاۆلودار وبلىسى مۇنداي تىڭ جوبالاردى ءجۇزەگە اسىرۋ جاعىنان رەسپۋبليكادا كوشباسشىلار قاتارىندا تۇر. الداعى تاۋەلسىزدىك تويىن ءوندىرىستىڭ وسى باعىتى قانداي جەتىستىكتەرمەن قارسى الماقشى؟ – بۇل مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسپەس بۇرىن ءبىز تۇتاستاي وبلىستىڭ جانە ونىڭ ءاربىر اۋدانىنىڭ وزىندىك جاعدايلارىن ءجىتى ساراپتاپ الدىق. مۇنداي ۇستانىم بىزگە جەكەلەگەن اۋداندا نەمەسە قالادا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ العا تارتار تىرەگى بولار جوبانى ايقىنداۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا وڭىرىمىزدە 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز, ال ونى ومىرشەڭ ەتۋگە 915 ملرد. تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان. ەل پرەزيدەنتى الدىمىزعا قويعان باستى مىندەتتەر وبلىسىمىزدا ناتيجەلى ورىندالۋدا. باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلا باستاعاننان بەرى وڭىردە جالپى سوماسى 158 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 42 جوبا ىسكە قوسىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 43 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. مۇنىڭ ءبارى تۇعىرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تويى قارساڭىنداعى اسا زور تارتۋ. ايتا كەتەيىن, بىرقاتار تىڭ ءھام جاڭاشىل جوبالار ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. ولار – «قازاقستاننىڭ ەلەكتروليز زاۋىتى» اق, تۋرا تىگىستى بولات قۇبىرلارىن دايىنداۋ كاسىپورنى, پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىندا ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان سۋتەگى ءوندىرۋ بويىنشا قوندىرعىنى ورناتۋ, مەتيل-ترەت-بۋتيل ەفيرىن جانە پوليپروپيلەن ءوندىرۋ زاۋىتى, «قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى» اتالاتىن قۋاتتىلىعى 500 كيلوۆاتت جوعارى قۋاتتى ەلەكتر تاراتۋدىڭ ايماقارالىق جەلىسىن ىسكە قوسۋ جانە تاعى باسقالار. وسىنىڭ بارلىعى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ايماقتاعى يندۋستريالاندىرۋ قارقىنىنا قانشالىقتى ءمان بەرەتىنىن ايعاقتايدى. بولە-جارا ايتا كەتەر تاعى ءبىر ماسەلە – مەملەكەتتىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى اياسىندا وبلىسىمىزدا جالپى ينۆەستيتسيالىق كولەمى 1 تريلليون 202 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 168 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە 14 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. نازار اۋدارارلىق تاعى ءبىر ماسەلەنى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ءسوز جوق, ءبىزدىڭ وبلىس پرەزيدەنتتىك باعدارلامانى ويداعىداي ورىنداۋدا. دەگەنمەن, بۇل باعىتتاعى جۇمىس اۋقىمىن ودان ءارى كەڭەيتە وتىرىپ, ايماققا تەك يندۋستريالى دەگەن عانا ەمەس, سونداي-اق, يننوۆاتسيالىق دەگەن مارتەبەنى الۋدى كوزدەيمىز. دەمەك, عىلىمي نەگىزگە باعىتتالعان كاسىپورىنداردى قۇراتىن بولامىز. ەلباسىمىز يننوۆاتسيا, نانوتەحنولوگيا جانە باسقا دا سەرپىندى باعىتتار بويىنشا ناقتى مىندەتتەر قويدى. سوندىقتان دا ءبىز اتالمىش جاڭاشىلدىقتاردى وبلىسىمىزدا ەنگىزۋگە بارىنشا كۇش سالۋدامىز. – پاۆلودار ءوڭىرى ەلىمىزدەگى يندۋستريالى ولكە رەتىندە قابىلدانادى. ال اگرارلىق سەكتوردا بولە-جارا ايتار ىلگەرىندى وزگەرىستەر بار ما؟ – اگرارلىق سەكتور ەكونوميكا سالاسىندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ونەركاسىپتى سانالاتىن ءبىزدىڭ وبلىستا دا وسى سالاعا باسا ءمان بەرىلەدى. وڭىرىمىزدە 4 مىڭعا جۋىق اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ارەكەت ەتەدى. ەگىن شارۋاشىلىعىندا ءبىزدىڭ وبلىس بيداي, كۇنباعىس جانە قاراقۇمىق داقىلدارىن ءوندىرۋ بويىنشا قولايلى سانالادى. ءبىز اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن تەك ءوزىمىزدى عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي, سونىمەن قاتار, سىرتقا ەكسپورتتايمىز. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ قارقىنى مەن ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءوسىمى دە كوڭىل كونشىتەرلىكتەي. وبلىستا اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال, جىلقى, قوي مەن شوشقا ءوسىرۋ باعىتىندا 43 سۋبەكتى جۇمىس ىستەيدى. مالدىڭ ساپالىق سۇرپىن جاقسارتۋ بويىنشا اسىل تۇقىمدى ساراپتايتىن ەكى ديستريبيۋتورلىق ورتالىق قىزمەت ەتەدى. مال شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس رەسەيدىڭ بىزبەن كورشىلەس وڭىرلەرىندە اسا جوعارى. ەگەر ساندىق مالىمەتتەرگە دەن قوياتىن بولساق, وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى تاۋەلسىزدىك العان جىلدارمەن سالىستىرعاندا 2010 جىلى 75,8 ەسە, 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,7 ەسە ءوستى. 2011 جىلى وڭدەۋمەن شۇعىلداناتىن نىسانداردىڭ سانى 416 بىرلىككە ارتتى. بۇل – 1991 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا ءتورت ەسە جوعارى كورسەتكىش. وسى كەزەڭ ارالىعىندا وڭدەۋدىڭ جانە دايىنداۋدىڭ 158 نىسانى ىسكە قوسىلدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى اگروونەركاسىپ كەشەنى جوبالارىنىڭ ۇلەسى ءتورتىنشى بولىكتى قۇرايدى – 168 جوبانىڭ 42-ءسى. مۇنى الداعى ۋاقىتتا ارتتىرۋ قاجەت. 2011 جىلى ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 62%-عا ارتتى. اگروونەركاسىپ كەشەنىنە سالىنعان قارجىنى مەن ءوزىن-ءوزى تولىقتاي اقتايتىن ينۆەستيتسيالار دەپ قاراستىرامىن. تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا 11 ميلليارد 800 ميلليون تەڭگە قارجى باعىتتالدى, سونىڭ ىشىندە 3 ميلليارد تەڭگەگە جۋىعىن سۋبسيديالار قۇرايدى. اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى ەگىستىگىنىڭ جالپى اۋماعى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا بەس ەسەگە ۇلعايدى. ءناتيجەسىندە ءبىز استىق, مايلى داقىلدار, كوكونىس, كارتوپ ونىمدەرىنىڭ جوعارى شىعىمدارىنا قول جەتكىزدىك. قىسقاسى, بىزدە اگرارلىق سەكتوردىڭ الەۋەتى اسا جوعارى. بىراق ءبىز ونى تولىقتاي پايدالانا الماۋدامىز. بۇل – ءوز الدىنا ۇلكەن ماسەلە. سۋارمالى جەر القاپتارىن قايتا جاڭعىرتۋ باعىتى مەملەكەتتىك قولداۋدى قاجەتسىنۋدە. – قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ جولىن ساراپتاي وتىرىپ, پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتقا نەگىزدەلگەن ۇتىمدى ساياساتىنا نازار اۋدارماي كەتە المايتىنىمىز ايان... – ءسوز جوق, ناق سولاي. مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ بارلىق كەزەڭەرىندە مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسى ايرىقشا باسىمدىققا يە بولدى. ارتتا قالعان جيىرما جىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇمسالاتىن قارجى كولەمى ون ەسەگە ءوستى. مەملەكەتتىك «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ءارى ۋاقتىلى قابىلدانعان قۇجات بولعانىن از سوزبەن باعالاۋ وڭاي ەمەس. تەك ءبىزدىڭ وبلىستىڭ وزىندە سوڭعى ۋاقىتتا 140 ورىندىق ەكى بالالار اۋىلى, 530 ورىندىق ءۇش بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. مىسالى, «جابايى نارىق» جىلدارىندا بارلىق بالاباقشالاردى تۇبەگەيلى جەكە مەنشىككە ساتۋ ەتەك العانى بەلگىلى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ جاعدايى قيىندادى. ال مەملەكەتتىك «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ قانشالىقتى ۇتىمدى ءارى ۋاقتىلى بولعانىن تومەندەگىدەي دەرەكتەردەن انىق اڭعارا الامىز. بالالار باقشاسىنىڭ سانى 2,5 ەسە ارتتى, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن جانە تاربيەمەن قامتۋ 17,7%-دان 79,4%-عا دەيىن ءوستى, جىل سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 85%-عا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 2001 جىلدان بەرى وبلىستا 8,1 مىڭ ورىندى قامتيتىن 22 جاڭا مەكتەپ اشىلدى. 2015 جىلعا دەيىن پاۆلودار وبلىسىندا بەس مىڭ ورىندى قامتيتىن بەس جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسىن سالۋ كوزدەلگەن. سوڭعى ون جىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا وبلىستىق دياگنوستيكالىق ورتالىق, ءۇش اۋرۋحانا, تۋبەركۋلەزگە قارسى ءۇش اۋداندىق اۋرۋحانا, ءتورت ەمحانا سالىندى. 2010 جىلى پاۆلوداردا وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر پايدالانۋعا بەرىلدى. اسا وزىق مەديتسينالىق قوندىرعىلار پاۆلودارلىق كارديوحيرۋرگتارعا, ونكولوگتارعا, باسقا دا دارىگەر ماماندارعا ناۋقاستاردى ەمدەۋدە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جول اشتى. ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ باستاعان ەل باسشىلىعىنىڭ تۇرعىندار قاجەتتىلىكتەرىنە وراي قولعا العان مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ الەۋمەتتىك باعىتى قازاقستاندىقتارعا رەسپۋبليكامىزدىڭ قالىپتاسۋىنىڭ اسا قيىن دا كۇردەلى جىلدارىندا توزىمدىلىك پەن تاباندىلىق تانىتۋىنا مۇمكىندىك بەردى دەپ بىلەمىن. بۇل – قازاقستان قوعامىن بىرىكتىرگەن ءارى لايىقتى جوعارى باعاعا يە جالپىۇلتتىق يدەيا. جاڭا ونەركاسىپتىك نىساندار اشساق – جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى, بيىلعى جىلى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن جاڭارتۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى – بۇل دا ادامدار تۇرمىسىنىڭ جايلىلىعىن ارتتىراتىن قادام بولىپ تابىلادى. 1998 جىلدان بەرى ايماقتىڭ قۇرىلىس سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا ناتيجەلى بولدى. تەك 2000 جىلدىڭ وزىندە 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا قۇرىلىسقا سالىنعان كاپيتال كولەمى 1,8 ەسەگە ءوسىپ, 12,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. سوڭعى ون جىلدا وبلىس ناعىز قۇرىلىس الاڭىنا اينالدى. بۇرىننان بەرى وزەكتى بولىپ, قوردالانىپ كەلگەن ماسەلەگە تاياۋدا مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قارجى ءبولىندى – ءبىزدىڭ وبلىس 400 ميلليون تەڭگە الدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە پاۆلوداردا 40 تۇرعىن ءۇيدى جوندەۋ جوسپارلانعان. ولاردىڭ 13-ىندە جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. جىل باسىنان بەرى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرىنەن جالپى سوماسى ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتالدى. 33 مىڭ شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. بيىلعى جىلدان باستاپ وبلىستا پاتەرلەردى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسى ارقىلى سالۋ قولعا الىندى. وسى جۇيە بويىنشا بوي كوتەرگەن العاشقى ۇيلەردى پاۆلودار قالاسىندا جىل سوڭىنا دەيىن تاپسىرۋ كوزدەلۋدە. الداعى جىلى سالاعا 3,5 ميلليارد تەڭگە جۇمساۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ءناتيجەسىندە 38 مىڭ شارشى مەتر كرەديتتىك تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇدان وزگە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق-تا, اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىندا, «ەەك» اق-تا جانە باسقا دا كاسىپورىنداردا جولعا قويىلعان. «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستىڭ قالالارى مەن اۋداندارىندا 41,5 مىڭ شارشى مەتر جالدامالى تۇرعىن ۇيلەر قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانىپ, ول جۇمىستار باستالىپ كەتتى. بيىل «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە سۋمەن جابدىقتاۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 735 ميلليون تەڭگە باعىتتالدى. ناتيجەسىندە قازىر سۋمەن جابدىقتاۋ بويىنشا 12 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا, سونداي-اق, بەلوۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارى قولعا الىنعان. ءبىزدىڭ ەڭ باستى باسىمدىقتارىمىزدىڭ ءبىرى – تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ. ەڭبەك رىنوگىنداعى بەلسەندى ءىس-شارالار جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىكتەر تۋعىزدى. بۇگىندە بىزدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزىلدى. جىل باسىنان بەرى 7,5 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى, سونىڭ ىشىندە ءۇش مىڭى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى. بۇعان كاسىپكەرلىك سەكتورىن دامىتۋ جان-جاقتى ءمۇمكىندىكتەر بەردى. بۇگىندە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە سانالىپ وتىر. بيىلعى جىلى وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 2 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى قاراستىرىلعان. 2006-2010 جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ونىمدەرىنىڭ كولەمى ەكى ەسە ارتتى. – باقىتجان ءابدىر ۇلى, ءسىزدىڭ وبلىس باسشىلىعىنا كەلگەنىڭىزگە ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت بولعان ەكەن. قازىرگە دەيىن نەندەي ىستەر تىندىرىلىپ, العى كۇندەرگە نەندەي مىندەتتەر بەلگىلەنىپ وتىر؟ – ەكونوميكادا نەگىزگى سالماق ونەركاسىپتىك سەكتورعا ارتىلا بەرەدى. تاۋ-كەن ءوندىرىسىن, مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپتى, ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ودان ءارى جالعاسادى. بولاشاقتا 2015 جىلعا دەيىن ايماقتى دامىتۋعا وڭتايلى جاعدايلار تۋدىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا باسىمدىققا يە باعىتتاردى دامىتۋ قولعا الىناتىن بولادى. اتاپ ايتار بولسام, ول – ەكونوميكانى جانە الەۋمەتتىك سالانى, اگروونەركاسىپ كەشەنىن جاڭارتۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, ومىرشەڭ ەتۋ. وسى باعىتتاردىڭ بىرقاتارىنىڭ شەڭبەرىندە ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمدىق مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋ, تۋريستىك الەۋەتىن كەڭەيتۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى. – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا وبلىستىڭ قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىن قالاي قورىتار ەدىڭىز؟ – بۇل ساۋالعا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ: «ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىمىز – جاڭا ىستەردىڭ باستاماسى» دەگەن سوزىمەن جاۋاپ بەرەر ەدىم. بارشا قازاقستاندىقتار اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتقان مەرەيلى تويعا ءبىزدىڭ دە وبلىس لايىقتى كورسەتكىشتەرمەن جەتتى. بۇل – بۇگىندە قادىرمەندى ارداگەرلەرىمىزدىڭ جانە ولاردىڭ ءىزىن, ءىسىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ ۇجىمدىق ەڭبەگى.* * *
تاۋەلسىزدىك بەلەستەرى
ۇلتتىق ونەردىڭ شامشىراعى ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالى دراما تەاترى اشىلۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاريحي وقيعا بولدى. العاش رەت شىمىلدىعى م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان» قويىلىمىمەن اشىلدى. ءدال وسى سپەكتاكل كەيىننەن شەتەلدىك ساحنالاردا دا ىستىق ىقىلاسقا بولەندى. ۇلتتىق تەاتردىڭ تابىسقا جەتۋىنە قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى ەرسايىن تاپەنوۆ باستاعان ونەر مايتالماندارى ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇگىندە ۇجىمنىڭ پەسالىق قويىلىمدارى كوپ. ونەر يەلەرى مىسىر, تۇركيا ەلدەرىندە, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى جانە ءنوۆوسىبىر قالالارىندا تابىستى ونەر كورسەتتى. ايتا كەتەرلىگى, بىلتىر تەاتر ءوزىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. كۇمبەزى كوك تىرەگەن ءماشھۇر ءجۇسىپ مەشىتى وبلىس حالقى 2001 جىلى ۇلكەن قۋانىشقا بولەندى. ءويتكەنى, سول جىلى كۇزدە وبلىس ورتالىعى پاۆلودار قالاسىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ اتىنداعى وبلىستىق ورتالىقتا جاڭا مەشىت اشىلدى. سەگىز قىرلى 4 مۇناراسى بار جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بيىكتىگى 63 مەتردەن تۇرادى. مەشىتتە قۇران وقۋدى ۇيرەتەتىن ءدارىس جانە دەمالىس, ءسۇندەتكە وتىرعىزۋ بولمەلەرى, 400 ورىندىق اسحانا جانە ونىڭ قوسالقى بولمەلەرى ورنالاسقان. سونىمەن قاتار, ايەلدەر ءبولىمى دە بار. مەشىتتە ءدىني ۋاعىزدار ايتىلىپ, يماندىلىققا تاربيەلەۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. كونە اۋەندەر مۋزەيى «شافەر ءۇيى» – قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر كۇيتاباقتار مۇراجايى. مادەني وشاق بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى, كومپوزيتور ناۋم شافەردىڭ بىرەگەي كوللەكتسياسى نەگىزىندە قۇرىلعان. مۋزەيدىڭ ەرەكشەلىگى مەن بىرەگەيلىگى – ونىڭ ن.شافەردىڭ ءوز ەڭبەگىمەن قۇرىلعاندىعىندا. ول كۇيتاباقتاردى جيناۋمەن 15 جاسىنان باستاپ اينالىسقان. جيناقتا 25 مىڭ كۇيتاباق, 1500 ءبوبيندى ماگنيتافون جازبالارى مەن اۋديوكاسسەتالار بار. مۋزەيدە سونىمەن قاتار, كۇيتاباقتار تۋرالى جازىلعان 64 مىڭ كونە گازەت-جۋرنالدار جاريالانىمدارى مەن 20 مىڭ كىتاپتان قۇرالعان باي كىتاپحانا بار. ماقتانىشقا اينالعان مۇز سارايى پاۆلودار قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنان ورىن تەپكەن «استانا» مۇز سارايى – قازاقستانداعى بەلدى سپورت كەشەنىنىڭ ءبىرى. 2003 جىلدىڭ 16 قازانىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سالتاناتتى تۇردە تۇساۋىن كەستى. زاماناۋي سپورت زالىندا سپورتتىڭ كەز كەلگەن تۇرىمەن كاسىبي تۇردە اينالىسۋعا بولادى. مۇز سارايىنىڭ تريبۋنالارىنا ءۇش مىڭداي ادام سىيادى. بۇل جەردە مانەرلەپ سىرعاناۋدان, شايبالى حوككەيدەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جارىستار ۇيىمداستىرىلادى. نەگىزىنەن جاستار مەن مەكتەپ وقۋشىلارى كەلەدى. سپورتشىلاردىڭ تابىستارى دا بارشىلىق.________________________
بۇگىنگى وبلىس كەلبەتى
كومىر قازعان ءباھادۇر «بوگاتىر كومىر» جشس الەمدە ەڭ وزىق تەحنولوگيالى ءوندىرىس ورنىنا اينالادى. بۇعان پرەزيدەنتتىڭ يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى وڭ ىقپال جاساۋدا. بىلتىر «بوگاتىر» كەنىشىندە كولىك قوزعالىسىنىڭ جولدارى قايتادان قالپىنا كەلتىرىلدى. كەلەشەكتە اتالمىش كەنىشتە كومىر ءوندىرىسىن جىلىنا 40 ملن. تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. بۇرىن تەمىر جول ارقىلى شىعارىلعان ءونىم ەندى ەلەكترلى جانە ديزەلدى سۇيرەۋىش تەحنيكالاردىڭ كومەگىمەن وندىرىلەدى. 2017 جىلعا دەيىن كاسىپورىن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ودان ءارى كوتەرۋگە بەيىل. قازىردە مۇندا 7 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. ءتىل ۇيىرگەن «كرەندەل» پاۆلودار وبلىسىندا «كرەندەل» كاسىپورنى پىسىرەتىن ءتاتتى تاعامداردى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ايتا كەتەلىك, فيرما تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن جىلدارى قۇرىلىپ, بۇگىندە بىرگە جاساسىپ, نىعايىپ كەلەدى. العاشقىدا ءۇي جاعدايىندا بال تاتيتىن توقاشتار ءپىسىرۋدى قولعا العان «كرەندەل» شاعىن كاسىپكەرلىك نىسانى نەبارى ءۇش جىلدان سوڭ كونديتەرلىك تسەحقا اينالدى. كەلە-كەلە كومپانيا ءوندىرىس اۋقىمىن كەڭەيتتى. «كرەندەلدىڭ» كونديتەرلىك ونىمدەرى شىعىس, باتىس, وڭتۇستىك قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىندا ءوز تۇتىنۋشىلارىن تابۋدا. قازىردە استانا قالاسىنا جىبەرۋ جونىندە جۇمىستار جاسالۋدا. «كرەندەل» سەكىلدى كاسىپكەرلىكتىڭ جىل وتكەن سايىن ورىستەي ءتۇسۋى – مەملەكەتتىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋىنىڭ ناتيجەسى. مۇندا ەلەكتر قۋاتى وندىرىلەدى بۇگىندە ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە قوسۋ ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى شارت. «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق اقسۋ ەلەكتر ستانساسىندا تاياۋدا عانا 2-ءشى ەنەرگوبلوك جاڭادان سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. وعان 250 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا جۇمسالدى. ستانسانىڭ ءوندىرىس قۋاتى بۇرىنعىدان 325 مەگاۆاتقا ارتتى. ەندىگى كەزەكتە 6-شى ەنەرگوبلوكتى جاڭارتۋ ءىسى تۇر. 2019 جىلعا دەيىن ستانسانىڭ بارلىق 8 بلوگى جاڭارتىلادى دەپ جوسپارلانعان. جالپى, وبلىستىڭ ەلەكتر ءوندىرۋشى ستانسالارى ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ شەكتىك تاريف جۇيەسىن ەنگىزۋى ءوز پايداسىن بەرۋدە. «ەەك» ەلدەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 17 پايىزىن وندىرەدى. بۇگىندە مۇندا 6830 ادام جۇمىس ىستەيدى. سۇرانىسقا يە ءونىم «گوفروتارا زاۋىتى» جشس 2006 جىلى قۇرىلعان. مۇندا ءۇش قاباتتى گوفروكارتون ونىمدەرى مەن قۇس فابريكالارىنا قاجەتتى جۇمىرتقا سالاتىن قوراپتار شىعارىلادى. گوفروكارتوننون جاسالاتىن قاعاز قوراپتارعا ءارتۇرلى ازىقتىق تاۋارلاردى ورايدى, باسقا دا ءۇي شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى زاتتاردى سالۋعا بولادى. كومپانيا ونىمدەرىن نەگىزىنەن قازاقستاندىق ءوندىرۋشىلەرگە جەتكىزەدى. وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە ءوندىرىستى ۇلعايتۋعا كىرىسكەن كاسىپورىن تايۆان, گەرمانيا, قىتاي ەلدەرىنەن اۆتوماتتى جەلىلەر, قوندىرعىلار ساتىپ العان. ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە 211 ميلليون تەڭگە قاراجات جۇمسالدى. جاڭا قۇرال-جابدىقتار ءوندىرىستى بىردەن ەكى جارىم ەسەگە ارتتىردى. زاۋىتتىڭ قۋاتى بۇگىندە ايىنا 2 ميلليون شارشى مەتر ءونىم شىعارۋعا جەتىپ وتىر.* * *
قازاق جەرىندەگى «قاناتتى» مەتالل
بارلىق شيكىزات ءتۇرى تابىلاتىن قازاق جەرىندە دايىن اليۋميني ءوندىرىسىن قۇرۋ بۇعان دەيىن بۇيىرماعان باقىت ەدى. شۇكىر, ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جەلبىرەگەن تۇستا بۇل اسقاق ارمانعا دا قول جەتتى. الەمدە تەڭدەسى جوق, باستان-اياق جوعارى تەحنولوگياعا قۇرىلعان ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى نەبارى 27 ايدا قولدانىسقا تاپسىرىلدى. بۇل رەتتە ۇكىمەتتىڭ قولداۋى مىقتى بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن ەڭ ءىرى جوبانىڭ ءبىرى بولاتىن. ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ العاشقى ءونىم شىعاراتىن كەشەنى 2007 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا جۇمىسىن باستادى. زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەگى 2010 جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا سالتاناتتى تۇردە ىسكە قوسىلدى. ەل تاريحىندا ەلەۋلى بولىپ قالا بەرەتىن ەكى وقيعاعا دا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ كەلىپ قاتىستى. جالپى مۇنداي ءىرى زاۋىت سالۋعا ون-جيىرما جىل ۋاقىت قاجەت. الايدا ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ ءاربىر كەزەگى نەبارى ەكى جارىم جىل ىشىندە سالىندى. بۇل وسىندا جۇمىس ىستەگەن قۇرىلىسشىلاردىڭ, مەتاللۋرگتەردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ۇلگىسى, – دەگەن ەدى زاۋىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا پرەزيدەنت. ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ ءونىمى بۇگىندە الەمدىك رىنوكتا سۇرانىسى ۇلكەن ساپالى تاۋار بولىپ سانالادى. جالپى, الەمدە ەڭ ساپالى اليۋميني ا-9 ماركالى بولىپ تابىلسا, بۇگىندە قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىندا ا-8,5 ماركالى ءونىم شىعارىلادى. ادەتتە, جاڭا سالىنعان وندىرىستەر تومەن ماركالى ونىمدەر شىعارۋدان باستايدى, بىرتىندەپ قۇرال-جابدىقتارىن سىنايدى. ال ءبىز بولساق بىردەن ساپالى ءونىم شىعارۋعا كىرىستىك, دەيدى زاۋىت پرەزيدەنتى الماز يبراگيموۆ. ءونىم حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس دەپ تانىلىپ, 2009 جىلى لوندون مەتالدار بيرجاسىندا تىركەلدى. مۇنىڭ ءبارى – زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيانىڭ جەمىسى. بۇگىندە ەلەكتروليز زاۋىتىندا ەكى مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ ىشىندە نەگىزگى اليۋميني وندىرىسىمەن نەبارى 600-دەن استام مامان عانا اينالىسادى, ال قالعانى قوسالقى جۇمىستاردا. مۇنىڭ سەبەبى ءوندىرىستىڭ باستان-اياق اۆتوماتتاندىرىلعانىمەن تۇسىندىرىلەدى. ءاربىر ەلەكتروليزدەردە گاز تازالايتىن نورۆەگيالىق «Alstom» فيرماسىنىڭ ەلەكتر سۇزگىلەرى جۇمىس ىستەۋدە. ناتيجەلىلىگى 99,7 پايىز بولاتىن بۇل جاڭا تەحنولوگيا بۇكىل الەمدە قولدانىلادى. زاۋىتتا تەك ءوندىرىس قازاندارىن عانا قىتايلار جابدىقتادى, سەبەبى ولاردىڭ اليۋميني شىعارۋدا تاجىريبەلەرى مول. ال قالعاندارى باسقا دا شەتەلدەردەن اكەلىنگەن قۇرالدار. قازىر ءبىز انود زاۋىتىن سالىپ جاتىرمىز. وندا فرانتسۋزدىق تەحنولوگيا قولدانىلادى. ازىرگە اليۋميني وندىرۋگە قاجەت شيكىزات – انودتى قىتايدان تاسىمالداۋعا ءماجبۇرمىز, بىراق ول كوپ كەشىكپەي وزىمىزدە شىعارىلاتىن بولادى, دەيدى وندىرىستە قازاقستاندىق تاۋارلار ۇلەسىن كوبەيتۋ جونىندە اڭگىمە قوزعاعان ا.يبراگيموۆ. ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ سالىنۋى رەسپۋبليكامىزدا مەتاللۋرگيا كلاستەرىنە جول اشىپ وتىر. بۇعان دەيىن سازبالشىق (اليۋميني توتىعى) وندىرۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن ەلىمىز ەندى تىڭ ءوندىرىستى تولىق يگەرۋگە كوشتى. الداعى ۋاقىتتا اليۋميني قۇيماسىنان دايىن ونىمدەر شىعارۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا. تاياۋدا پاۆلودار جەرىندە وتكەن «قازاقستان-ءسىبىر-2011» حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسقان رەسەيدىڭ شەكارالاس جاتقان ومبى, توم, ءنوۆوسىبىر, كەمەروۆ وبلىستارى, التاي ولكەسىنىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارى ءبىزدىڭ ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ تەحنولوگياسىنا تاڭداي قاعىستى.* * *
باياناۋىل – ۇلىلار مەكەنى
وبلىس ورتالىعىنان وڭتۇستىككە قاراي 200 شاقىرىم جەردە ورىن تەپكەن باياناۋىل ولكەسى قازاقتىڭ تالاي جىر-شەجىرەلەرىنە ارقاۋ بولعان كورىكتى دە كيەلى ولكە. ءار زاماندا باياناۋلا ەلى قول باستار باتىرىنان, ءسوز باستار بيىنەن, قاسيەت دارىعان اۋليەلەرىنەن, سۋىرىپ سالما اقىنى مەن جىرشىسىنان ارىلماعان جەر. اتا-بابا داستۇرىندە تاربيەلەنگەن عۇلاما عالىمدار, ادەبيەتشىلەر, ونەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى ەلىنە ەرەن ەڭبەك ەتتى. بايان جەرىنىڭ سۇلۋلىعى تۋرالى اڭگىمە ءبىر بولەك. بۇل جەردە سان مىڭداعان جىلدار بۇرىن قالىپتاسقان ابىزدىق ءداستۇر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ونىڭ ايشىقتى دالەلى وسى جەردەن شىققان ۇلى تۇلعالار. كيەلى ولكەدەن 18 اكادەميك, 8 گەنەرال شىققان. ابىز دەگەندە «جەتى حاندى جەبەلەگەن» كومەي اۋليە بۇقار جىراۋ (1683-1780) ەسكە تۇسەدى. ودان كەيىن ارقالى اقىنداردىڭ ءبىرى – كوتەش رايىمبەك ۇلى (1750-1832). كوتەش اقىن مۇراسىنىڭ ىشىندە ابىلايعا ايتاتىن ءسوزى جۇرتقا تانىمال, سونىمەن بىرگە سۇيىندىك-ءتورتۋىلدىڭ اتاقتى كوسەمى شوڭ بيگە (1770-1835/1836 قىس ايلارى) قاتىستى ايتىلعان سىندارلى سوزدەرى دە بار. ساقاۋ ماۋكە ۇلى (1798-1875) XIX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا سارىارقاعا ايگىلى بولعان اتاقتى اقىنداردىڭ ءبىرى. تەك ءالى دە زەرتتەۋشىسى, ىزدەۋشىسى از بولعاندىقتان ادەبيەت تانىتقىش ەڭبەكتەرگە ەنبەي ءجۇر. ساقاۋ اقىن قازاقتىڭ ءوز بەتىنشە ەركىن كۇي كەشكەن ءورشىل رۋحتىڭ يەگەرلەرى تورايعىر (1778-1827) سياقتى بي-باتىرلارىن جىرلاعانى بەلگىلى. پاتشالىق رەسەي وتارشىلدىق شەڭگەلىن سالىپ, جانالقىمعا العان ۋاقىتتا قازاقتى «عىلىمنىڭ جاعىپ شىراعىن» ەۋروپالىق ءبىلىم جولىنا مۇسا شورمان ۇلى (1818-1884) باستادى. بۇركىتبايدىڭ مۇستافاسى (شامامەن 1850-1880 جج.) باستاعان ءان دۋمانىن جالعاپبەرلى (1851-1914 جج.), بايتەن سال (حIح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى), جاياۋ مۇسا (1835-1929) جالعاستىردى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى (1858-1931) XX عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى جانە تۋعان حالقىنىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىن وتە جەتىك بىلگەن عۇلاما شەجىرەشى. سونىمەن بىرگە, م.ج.كوپەي ۇلى الەۋمەت تىرشىلىگىنە ارالاسقان قوعام قايراتكەرى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ (1889-1931) — جازۋشى, اقىن, دراماتۋرگ, ۇستاز, قوعام قايراتكەرى, ونەرپاز. جۇسىپبەك توڭكەرىستەن كەيىن قانات جايعان جازبا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە بولدى. جۇمات شانين قازاقتىڭ تۇڭعىش تەاترىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, اسا ءىرى رەجيسسەر, قازاق ۇلتتىق تەاترىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ (1893-1920) — قازاق ادەبيەتىنە ابايدان كەيىن «جاساسىن الاش, جاساسىن!» دەپ ۇرانداپ ەنگەن ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. قوشمۇحامبەت (قوشكە) كەمەڭگەروۆ (1894-1937) – ادەبيەت زەرتتەۋشى, جازۋشى, دراماتۋرگ, تاريحشى. قادىر تايشىقوۆ (1900-1937) — جازۋشى, اۋدارماشى, ءانشى. تەڭىزدىڭ اقبۇيرا تولقىنىنداي تۋلاعان ۇلتتىق تاريحىمىزدى جانداندىرىپ, جادىراتۋ ەرەن تۇلعالاردىڭ, الپاۋىت دانىشپانداردىڭ ارقاسى ەكەنى داۋسىز. وسى ورايدا ارقانىڭ التىن تورىندە تۋعان اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ عىلىمعا سالعان سوقپاعى قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن كەلەشەگى ءۇشىن وراسان زور قۇبىلىسقا اينالدى. الەمدىك دەڭگەيدە ەسىمى جوعارى باعالانعان تاۋ تۇلعا ق.ساتباەۆ ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدا تەرەڭ ءىز قالدىردى. ءوزى نەگىزىن قالاعان گەولوگيا-مينەرولوگيا سالاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, تاۋ-كەن ءىسى, مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ, ەنەرگەتيكا, حيميا عىلىمى, استرونوميا, توپىراقتانۋ, بوتانيكا, زوولوگيا, ەكسپەريمەنتتىك بيولوگيا, فيزيولوگيا, ولكەلىك پاتولوگيا, كلينيكالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك حيرۋرگيا, تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, ءتىل مەن ادەبيەت جانە تاعى دا باسقا عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ ەڭبەك جولىنىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى بولعانىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. ول – اسا كورنەكتى قازاق گەولوگى, قوعام قايراتكەرى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋشى جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, قازاقستاندىق مەتاللوگەنيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. قانەكەڭنىڭ تاعدىرى, عىلىم جولىندا اشقان جاڭالىقتارى وقىرمان قاۋىمعا بەلگىلى. باياناۋلا ولكەسىنەن قانەكەڭنىڭ سوڭىنان ەرىپ قازاق عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالاسقان ازاماتتار از ەمەس. قانەكەڭنەن كەيىن قازاق عىلىم اكادەمياسىنا ءبىراز ۋاقىت (1964-1967 جج.) شاپىق شوكين جەتەكشىلىك جاسادى. قازاقتىڭ حيميا عىلىمدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ابىكەن بەكتۇروۆ (1901-1985 جج.) ۇلان-عايىر ەڭبەك ءسىڭىردى. تاريح, ادەبيەت, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا سالاسىندا امبەبەپ مامان الكەي مارعۇلان (1904-1985 جج.) ەڭبەك جاساپ, قازاق تاريحىنىڭ ەڭ كونە قاتپارلارىن عىلىمي جۇيەگە ءتۇسىردى. الەكەڭە دەيىن قازاق دالاسىنداعى كونە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى تۇسىنىكتەر وتە جۇتاڭ ەدى. قازاقتىڭ ارحەولوگيا عىلىمىن كەمەل اقىشەۆ (1924-2003 جج.) العا باستاسا, ەتنوگرافيا عىلىمىنىڭ ءىرگەتاسىن قالاۋعا حالەل ارعىنباەۆ (1924-1998 جج.) مۇرىندىق بولدى. قازاقستاننىڭ ازاماتتىق تاريحىنىڭ ءىرى مامانى ەرمۇقان بەكماحانوۆ (1915-1966 جج.) بولدى. ول كىسى العاشقى قازاقستان تاريحى وقۋلىعىنىڭ اۆتورى, العاشقى قازاقستان تاريحى كافەدراسىن ۇيىمداستىرۋشى, العاشقى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. بەكماحانوۆتىڭ قازاق تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان كىتابى كەنەسارى قوزعالىسىنا ارنالعان «XIX عاسىردىڭ 20-40 جج. قازاقستان». ادەبيەت سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن بەلگىباي شالاباەۆ قازاق پروزاسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىمەن بەلگىلى. ول كىسى 1948 جانە 1960 جىلدارى شىققان «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» (I توم) اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. «قازاق پروزاسى تاريحى» (1956 ج.), «توڭكەرىسكە دەيىنگى قازاق كەڭەس ادەبيەتى تاريحىنىڭ وچەركى» (1958 ج.), باسقا دا عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازعان. باياننان جوعارىدا اتالعان ازاماتتاردىڭ ءىزىن باسىپ ادەبيەت پەن ونەرگە كەلگەن ديقان ابىلەۆ, زەيتىن اقىشەۆ, زەيىن شاشكين, شاكەن ايمانوۆ, قالمۇقان يساباەۆ, ت.ب. تالانتتى تۇلعالار ءوز حالقىنا قىزمەتىمەن تانىلدى جانە ابىرويعا بولەندى. ساتباەۆ تاعىلىمىنان ءنار العان الىپتار الكەي, شاپىق, كەمەلدەردىڭ ءىزىن باسار جاس وركەننىڭ كيەلى بايان جەرىندە ءوسىپ كەلە جاتقانىنا دا ەش كۇمان جوق. ويتكەنى, بۇل – دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن عۇلامالار مەن دانالاردىڭ مەكەنى! ارينە, باياناۋلا سياقتى قاسيەتتى جەردەن تۇلەپ ۇشقان ونەر ساڭلاقتارى بۇل تىزىممەن تاۋسىلمايدى. بۇل ءالى كۇنگە ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ءداستۇر.* * *
ىلكىمدىلىك – ىلگەرىلەۋ كەپىلى
اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن جاڭا تۇرعىدان دامىتۋدا ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە, اۋىلداعى اعايىننىڭ وي-ءورىسى كەڭەيىپ, ۇلتتىق ەكونوميكانى وركەندەتۋگە سانالى كوزقاراس پايدا بولعانىن ايرىقشا اتاعان ابزال. ەرتىستىڭ پاۆلودار وڭىرىندە اگروكەشەنگە جان ءبىتىرىپ تۇرعان ىرگەلى شارۋاشىلىقتار جەتكىلىكتى. سولاردىڭ ءبىرى – ۋسپەنكا اۋدانىندا ورنالاسقان «گاليتسكوە» جشس. بۇل وبلىس ورتالىعىنان بىرنەشە ءجۇز شاقىرىم قاشىق جاتسا دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسىپ, وزگەلەرگە ۇلگى بولعان ەرەكشە شارۋاشىلىق. سەرىكتەستىكتىڭ قۇرامىنا قوس بىردەي اۋىل كىرەدى – «گاليتسكوە» جانە «نوۆوپوكروۆكا». اتالعان ەلدى مەكەندەرگە جولىڭىز تۇسە قالسا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا ءسۇيسىنىپ قايتاسىز. اسىرەسە, گاليتسكوە اۋىلىن كەلبەتى كەلىسكەن شاعىن قالاشىق دەرسىڭ. اۋىل كوشەلەرى رەتتى ورنالاسىپ, كوشەلەرى قاشاندا تازا, جارقىراپ تۇرادى. ۇيلەردىڭ بارلىعى سوڭعى جىلدارى زامانعا ساي ماتەريالدارمەن جابدىقتالعان, جارقىراپ, كوز تارتادى. سوڭعى ون جىل ىشىندە اۋىلدا جاڭادان 24 پاتەر سالىندى. ونى ايتاسىز اۋىلدا اۋىز سۋ ورتالىقتاندىرىلعان قۇبىرمەن اعىپ, ءار ۇيگە جەتىپ تۇر. ال قىستا تۇرعىندار ۇيگە پەش جاعىپ اۋرەگە تۇسپەيدى. سەبەبى اۋىل ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. اۋىل جاستارىنىڭ بوس ۋاقىتتارىن ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار دا وراسان. وسى يگىلىكتىڭ بارلىعى اتالعان شارۋاشىلىقتىڭ وندىرىستىك الەۋەتىنىڭ اۋقىمدىلىعىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. «گاليتسكوە» جشس ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرىپ, ەگىن ەگەدى, ءسۇت ءوندىرىپ, ەتتەن جارتىلاي فابريكاتتار دايىندايدى. اۋىل ادامدارىنىڭ كۇندەلىكتى ءىشىپ-جەم تاعامدارىنىڭ بارلىعى دەرلىك شارۋاشىلىقتا وندىرىلەدى. قازىرگى كۇنى وندا جەتى جۇزدەن استام جىلقى, ءۇش جارىم مىڭعا جۋىق قارا مال, بەس مىڭنان استام قاز, بەس جۇزدەن استام شوشقا وسىرىلەدى. ءتورت بىردەي مال ءوسىرۋ كەشەنى, ەكى سيىر قوراسى, ءسۇت ساۋاتىن كەشەن, قاز فەرماسى بار. بىلتىر «قازاگروقارجى» اق-تىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جالپى قۇنى 415,8 ميلليون تەڭگە تۇراتىن زامانعا ساي تاۋارلى ءسۇت فەرماسى اشىلدى. وندا 500 باس سيىر ۇستالادى. 2010 جىلى شارۋاشىلىقتا وندىرىلگەن ءونىمدەردىڭ قارجىعا شاققانداعى كولەمى 734,3 ميلليون تەڭگەنى قۇراپتى. بۇل دەگەن بىلدەي ءبىر كاسىپورىننىڭ ءوندىرىس كولەمىمەن شامالاس. شارۋاشىلىقتاعى ۇدايى ءوندىرىستىڭ ارقاسىندا ەت ساپاسىن كوتەرۋگە ءمان بەرىلۋدە. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى مارتەبەسىنە يە سەرىكتەستىكتە وسى كۇنى ەت باعىتىنداعى قازاقتىڭ اق باس سيىرى وسىرىلەدى. كەلەر جىلى ول 700 باسقا جەتىپ, شارۋاشىلىق جىل سايىن وبلىستىڭ باسقا شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا 220 باس قارا مالدان ساتىپ وتىراتىن بولادى. قۇراماجەم شىعاراتىن تسەحتا تاۋلىگىنە 7 توننا مال ازىعى ازىرلەنەدى. بۇدان باسقا ەكى ناۋبايحانا, ءبىر جارتىلاي فابريكاتتار تسەحى ورىن تەپكەن. نان اۋداننىڭ ون ەكى بىردەي ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارىنا تۇراقتى جەتكىزىلىپ, وننان استام الەۋمەتتىك نىساندارعا اپارىلادى. اتالعان وندىرىستىك-شارۋاشىلىق نىسانداردا جالپى سانى 370 ادام تۇراقتى ەڭبەك ەتەدى. شارۋاشىلىق ءوز جۇمىسكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان شارالاردا ەسەپ جوق. وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ اقىسىن ك