ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قولعا الىنا باستادى
مال شارۋاشىلىعى – ەلىمىزدە ەجەلدەن دامىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ ءبىرى. سوناۋ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا بۇل سالا حالقىمىزدىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كوزى بولاتىن. سول تۇستارى اتى اڭىزعا اينالعان قاراوتكەل, قارقارالى, قوياندى ءجارمەڭكەلەرى جۇمىس ىستەدى. بىزبەن كورشىلەس ەلدەردەن ورىس, تاتار ساۋداگەرلەرى سول ءجارمەڭكەلەرگە كەلىپ قاتىسىپ, قازاق بايلارىنان توپتاپ مال ساتىپ اكەتىپ جاتاتىن. وسى ءجايت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مال ەكسپورتىنىڭ ەجەلدەن بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزەڭىندە رەسپۋبليكامىزدا مال شارۋاشىلىعى جاڭا جاعدايدا دامىدى. ويتكەنى, قازاقستان مال جايىلىمدىقتارىنا وتە باي. رەسپۋبليكا ەنشىسىندەگى 270 ميلليون گەكتار جەردىڭ 180 ميلليوننان استامىن وسى مال جايىلىمدارى قۇرايتىن. ول كەزەڭدەردە مال ەتى, ءسۇت جانە ءجۇن ونىمدەرىنە وداق كولەمىندە سۇرانىس زور ەدى. وسىعان بايلانىستى رەسپۋبليكامىزدا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ۇلكەن كوڭىل ءبولىندى.
الدىمەن, مال ءوسىرۋدىڭ ءونىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مال شارۋاشىلىعىنداعى اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ, مال تۇقىمدارىن كوزدەگەن ماقساتقا سايكەس اسىلداندىرۋ ىستەرى جاپپاي سيپات الدى. مال ءوسىرۋ ءوز الدىنا, سونىمەن قاتار, وسى شارۋاشىلىقتان وندىرىلگەن ونىمدەردى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ ارقىلى ونىڭ ساپاسى مەن ساقتالۋىنىڭ نەگىزىندە وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ دا جولعا قويىلدى. مال ونىمدەرىن ۇقساتاتىن كوپتەگەن كومبيناتتار مەن فابريكالار سالىندى. ءسويتىپ, قازاقستانداعى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى باستاپقى وڭدەۋدەن وتكىزىلىپ, ورتالىقتان تۇسكەن تاپسىرىس بويىنشا تۇتىنۋ رىنوكتارىنا جونەلتىلىپ وتىردى. ياعني, ءونىم وتكىزۋ پروبلەماسى بولعان جوق. وسى كەزەڭدە جىلىنا جۇزدەگەن مىڭ توننادان استام ەت, ءجۇن ونىمدەرى وسىلايشا ءوز تۇتىنۋشىلارىن تاباتىن.
قازىرگى جاعداي باسقاشا. مالدىڭ باسىم بولىگىنىڭ جەكە مەنشىكتىڭ قولىنا قاراۋىنا بايلانىستى مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارى بۇرىنعىعا قاراعاندا كوپ السىرەدى. مال سانى دا ازايدى. مال ونىمدەرى ەكسپورتىن جولعا قويۋ ءۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. ەڭ جاقىن كورشىمىز رەسەي جىلىنا 2 ميلليون توننا ەت ەكسپورتتايدى ەكەن. ءازىرگە مۇندا قازاقستاننىڭ ۇلەسى تىم ماردىمسىز. ەگەر ءبىز رەسەي ساتىپ الىپ جاتقان وسى 2 ميلليون توننا ەتتىڭ 500 مىڭداي تونناسىن (وداق كەزىندە ورتالىققا جىبەرىلەتىن ەت مولشەرى وسىنداي بولاتىن) بەرە الساق, ەت ەكسپورتىنان تۇسەتىن پايدا استىق ەكسپورتىنا قاراعاندا ارتىق بولىپ شىعادى.
وسى ماسەلە ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى ءتۇرلى ۇيىمدار مەن عالىمداردى كوپتەن بەرى ويلانتىپ كەلەدى. مال شارۋاشىلىعىنداعى ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا قالاي قول جەتكىزەمىز, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسىن قالايشا جولعا قويۋعا بولادى دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە كوپتەگەن زەرتتەۋ-سارالاۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. سانداعان پىكىرتالاستار دا ۇيىمداستىرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى تابىلعانداي دا بولدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان ءبولىنەتىن قارجى كولەمى 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا ون ەسەدەي ارتقان. بىراق وكىنىشكە وراي, ونىڭ تيىمدىلىگى كورىنبەي وتىر. ماسەلەن, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءار سيىردان ساۋىلاتىن ءسۇت كولەمى 109 ليترعا عانا ۇلعايعان, ياعني 1999 جىلدان بەرى ءار سيىردان ساۋىلاتىن جىلدىق ءسۇتتىڭ ورتاشا مولشەرى 1969 ليتردەن 2078 ليترگە جەتكەن. ال بۇرىنعى گەرمانيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى باتىس گەرمانياعا قوسىلعان تۇستا ولارداعى ءاربىر سيىر جىلىنا 4 مىڭ كيلوداي ءسۇت بەرەتىن. وسى كورسەتكىش 2002 جىلى 7 مىڭ ليترگە جەتسە, قازىر 9 مىڭ ليترگە جۋىقتادى. نەلىكتەن بىزدە بولىنگەن قارجى قۇردىمعا كەتكەن سۋمەن تەڭ؟ ونىڭ قايتارىمى نەگە جوق؟ ماماندار مەن عالىمدار وسىنىڭ سەبەبىن قۋالاي كەلگەندە نەگىزگى ءۇش سەبەپتىڭ باسىن اشىپ وتىر.
ءبىرىنشى سەبەبى, ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىن اسىلداندىرۋداعى سەلەكتسيالىق جۇمىستار ماقساتتى جانە جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلمەي كەلەدى. ونىڭ ورتاق ءبىر جۇيەسى قۇرىلمادى. مۇنداي جۇمىستار جەكە شارۋاشىلىقتار اياسىندا عانا شەكتەلىپ قالىپ وتىردى. ال ولارعا ءبولىنگەن قارجىنىڭ تيىمدىلىگى ءتيىستى باقىلاۋعا الىنبادى. بولىنگەن قارجىنىڭ سۇراۋشىسى بولمادى.
ەكىنشى سەبەبى, مالدى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ ىسىندە جۇيەسىزدىك ورىن الدى. قازاقستاندا, ءار ءوڭىردىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە وراي, اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ قانداي تۇرلەرىن ۇستاۋ قاجەت دەگەن سۇراقتىڭ باسى اشىلمادى. جەرگىلىكتى جەرلەردە تۇقىمدىق اتالىق مالدار جانە ولاردىڭ ۇرىقتارى ورىندى پايدانىلمادى. اركىم ءوز بىلگەن جولىمەن ءجۇردى. مالدىڭ 50 پايىزدان استامى تۋىستىق شاعىلىسۋعا ۇرىنعان.
ءۇشىنشى ماسەلە, ءتيىستى جەم-ءشوپ قورىنىڭ جەتىمسىزدىگىنە بايلانىستى بولدى.
قازىرگى كۇنى قازاقستانداعى ءاربىر مىڭ ادامعا ەسەپتەگەندە 200 باس سيىردان اينالادى ەكەن. ماسەلەن, اقش-تا ءاربىر مىڭ ادامعا – 40, انگليادا – 44, ەۋرووداق ەلدەرىندە 45 سيىردان كەلەدى. بۇل كورسەتكىش نەنى مەڭزەيدى؟ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى مالدىڭ سانىندا ەمەس, ساپاسىندا ەكەندىگىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساۋىن سيىر سانى باتىس ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا كوپ, تەك وكىنىشكە وراي, ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ ءسۇت ونىمدىلىگى جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەلدەردەن 3 ەسە تومەن. سول سەكىلدى بىزدەگى ءاربىر ءىرى قارا مال ءتىرى سالماقپەن 280-300 كيلودان ەتكە تاپسىرىلسا, باتىس ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش بىزدەن الدەقايدا (1,5 ەسە) جوعارى بولىپ وتىر.
قىسقاسىن ايتقاندا, بىزدە مال بار, بىراق ونىڭ تيىمدىلىگى از. مال شارۋاشىلىعىنا شىعارىلعان شىعىن ءوزىن دۇرىس وتەي الماي كەلەدى. وسى جاعدايدى ەسكەرە كەلە ماماندار مەن عالىمدار جوعارىداعى ولقىلىقتاردى جويۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ول – مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا دەپ اتالادى. وسىنى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا مالدىڭ اسىل تۇقىمدىلىق قاسيەتىمەن قاتار ونىڭ ازىقتاندىرىلۋ, كۇتىمگە الىنۋ جاعدايى دا كەشەندى تۇردە قاراستىرىلادى.
مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيانى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا وسى ءىس قولعا الىنعان بولاتىن. بىراق زامان وزگەرىسىنە بايلانىستى اياقسىز قالدى. ونان كەيىن مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى جەكە مەنشىكتىڭ قولىنا كوشۋىنە بايلانىستى ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بولمادى. ءبىر ەسەپتەن بۇعان مال شارۋاشىلىعىنا باعىتتالعان قارجىنىڭ تاپشىلىعى, بىرىڭعاي دۇرىس ساياساتتىڭ سارالانىپ, ىسكە قوسىلماۋى دا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزدى. قازىر ەندى جاعداي ەپتەپ وڭالىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ءمان بەرۋدە. وسى جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى عالىمداردىڭ قولداۋى جانە كومەگىمەن اتالعان ءىستى قايتادان قولعا الۋدا.
مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىرقاتار شارتتار قاتاڭ تۇردە ساقتالۋى قاجەت. ەڭ باستىسى, مالدى ءوز تولىنەن كوبەيتۋدى ءبىر جۇيەگە سالۋ, ياعني مال تۇقىمىن كوزدەگەن ماقساتقا سايكەس اسىلداندىرۋ. انالىق مال باسىن تۇقىمدىق جانە ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنە قاراي سۇرىپتاپ, ولارعا ساپالىق دەڭگەيىنە ساي تۇقىم جاقسارتۋشى اتالىق مالداردى جۇپتاۋ, سونىمەن بىرگە تۋىستىق شاعىلىسۋدىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەۋ. تابىنعا قوسىلاتىن مالدىڭ سانى جانە تۇقىمدىق قاسيەتى, ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرى انىق بولۋى قاجەت. سوندا عانا ءاربىر مالعا بولىنگەن قارجى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ, ءوز تيىمدىلىگىن بەرەتىن بولادى.
مىنە, وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا جۇمىسى ەڭ الدىمەن تاۋارلى ءوندىرىسى قالىپتاسقان شارۋاشىلىقتارداعى مال سانىن قامتيدى. ازىرگە مۇنداي مالدار سانى ەلىمىزدەگى بارلىق مالداردىڭ 20 پايىزى مولشەرىندە. قالعان 80 پايىزى كوبىنەسە ءۇي شارۋاشىلىعى دەڭگەيىندە عانا قالىپتاسىپ وتىرعان جەكە مەنشىكتىڭ قولىندا. مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا جۇمىسى ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر دامۋ ساتىسىنا شىققاندا, ءۇي شارۋاشىلىقتارىن دا قامتيتىن بولادى. وسىعان قول جەتكىزۋدىڭ بىرقاتار تەتىكتەرى قازىردىڭ وزىندە ايقىندالۋ ۇستىندە.
سونىمەن, كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنە ەلىمىزدىڭ بارلىق اسىل تۇقىمدى جانە تاۋارلى مال شارۋاشىلىقتارى قاتىسادى. بۇل مەملەكەت بولەتىن سۋبسيديانى الۋ ءۇشىن ولارعا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن اتالعان شارۋاشىلىقتار مالدى ءوز تولىنەن كوبەيتۋ قاعيدالارىن ساقتاۋ ء(سۇتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا مالداردى تولىق قولدان ۇرىقتاندىرۋ), ولاردىڭ ەسەبىن ءجۇرگىزۋمەن قاتار, وسى ءىستى اتقاراتىن عىلىمي ۇيىمدارمەن سەلەكتسيالىق ۇدەرىستەردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە تىكەلەي بايلانىستا بولۋى, شارۋاشىلىقتاردا اسىل تۇقىمدى (تۇقىم جاقسارتۋشى) اتالىق مالداردى بەكىتۋ مەن الماستىرۋ ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋى, اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق تالداۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىندە مالداردىڭ ۆەتەرينارلىق جانە زووتەحنيكالىق ەسەبىن جۇرگىزۋى سەكىلدى تالاپتار ورىندالۋى ءتيىس.
باستاپقى كەزدە, وسىنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىنبەگەن كەيبىر شارۋاشىلىقتار بۇعان قارسى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ, ءبىزدىڭ عىلىمي يننوۆاتسيالىق ورتالىققا حات جازعان دا بولاتىن. بىراق, ولار بۇل تالاپتاردىڭ الەمدىك تاجىريبەدەن الىنعانىن, وسى ءۇردىستى ءوز جاعدايىمىزعا بەيىمدەپ جاساعاندىعىمىزدى, بۇدان باسقا جولدىڭ جوق ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ بىزبەن ورتاق كەلىسىمگە كەلدى. بىلاي قاراعاندا, ەلىمىزدەگى مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ جۇمىسى ءاربىر جەكە شارۋاشىلىقتىڭ دەڭگەيىندە دامي المايتىندىعى, ولاردىڭ بارىنە ورتاق ءبىر جۇيەنىڭ قاجەتتىگى, مىنە, سونداي جاعدايدا عانا مەملەكەت مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋعا بايلانىستى بىرىڭعاي ساياساتتى بەلگىلەپ, وسى ارقىلى شارۋاشىلىقتارعا ءتيىستى كومەك جاساي الاتىندىعى كەز كەلگەن كوزى اشىق ادامعا بەلگىلى ءجايت قوي. دەمەك, ءبىز ۆەلوسيپەد ويلاپ تاپپاي-اق بۇكىلالەمدىك قاۋىمداستىقتار مويىنداعان وسى شارالاردى باتىل جۇزەگە اسىرۋعا بەل بۋدىق.
اتالعان ءىستى جۇيەلى جولعا قويۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «كازاگرويننوۆاتسيا» اق اياسىندا «مال شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىعى» جشس قۇرىلعان بولاتىن. بۇل ورتالىقتىڭ باستى باعىتى اقپاراتتىق تالداۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ونى عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋدى جولعا قويۋ. ورتالىق قۇرامىنا الماتىداعى مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, الماتىداعى مالدارىگەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بەكىتىلىپ بەرىلدى. سونىمەن, مال شارۋاشىلىعىنداعى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا جۇمىسىن ىلگەرى جىلجىتۋدىڭ نەگىزگى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە عىلىمي بازاسىنىڭ نەگىزى قالىپتاستىرىلىپ, وسى جۇمىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىلتىردان باستاپ قولعا الىندى.
«مال باققانعا بىتەدى» دەگەن بابالارىمىز. ال ءبىر كەزدەگى مال باعۋ مەن قازىرگى باعۋ اراسىنداعى ايىرما وتە زور. قازىرگى زاماننىڭ تالابى دا تالعامى دا بولەك. ءبىز دە وسى كوشكە ىلەسىپ, ونىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرۋىمىز قاجەت. سوندىقتان, بۇگىنگى باستامامىز زامان تالابىنا ساي عىلىمي نەگىزدە مال وسىرۋگە جانە مال شارۋاشىلىعىن ءوركەندەتۋگە اپاراتىندىعىنا سەنىمىمىز زور.
ايبىن تورەحانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى.