«وت اۋىز, وراق ءتىلدى» قالامگەر جۇماتاي سابىرجان ۇلى بار جوعى 55 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» 2002 جىلعى 19 قاراشاداعى سانىندا بىلاي جازىپتى: «قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ بىرەگەي ءبىتىمدى, وزگەشە تاعدىرلى تۇلعاسى جۇماتايدىڭ ولمەس رۋحى قازاق ساتيراسىنىڭ ساربازدارى ساڭقىلداعان قيا شەپتەن, وقىرماندارىنىڭ جالقىن جۇرەگىنەن ەشقاشان اجىراماق ەمەس. ونىڭ ءار ءسوزىن قاشاپ, ءمىنسىز ءمۇسىن كۇيىنە جەتكىزگەن ماعىناسى تەرەڭ سويلەمدەرى ءار كەۋدەنىڭ كۇمبىر قوڭىراۋىن قاعا بەرەدى. سوڭىنا قالدىرىپ كەتكەن ءۇش كىتابى عۇمىرلى بولىپ قالا بەرەتىنىنە قالامگەردىڭ كوزى تىرىسىندە-اق اركىمنىڭ كوڭىلى سەنىپ ۇلگەرگەن. ۋىتتى اجۋامەن ءورىلىپ, تاسقا قاشالعانداي جۇرەك تاڭبالارى ۋاقىت دەمىمەن كەلەر كۇندەرگە قىزمەت ەتپەك. ونىڭ اسىرەسە انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن بەل شەشىپ كۇرەسكەن تاباندى جىگەرى, بۇلجىماس كوزقاراسى, ءمارت مىنەزى ارقايسىمىزدىڭ جادىمىزدان وشپەسى انىق». جۇماتاي سابىرجان ۇلى بيىل 70-كە تولار ەدى. قالامگەر تۋرالى جازىلعان ەستەلىكتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ەسى-دەرتى – ەلدىڭ جايى
قازاق جىرىنىڭ ءتۇبىن قازساڭ ەكى مىڭ جىلدىققا ساپار شەگىپ كەتەسىڭ. ول وسى دۇنيەدەي كارى, ءھام وسى دۇنيەدەي ءوندىر جاس قالپىندا تۇر. قازاق جۋرناليستيكاسى – قازاق كوسەمسوزىنىڭ قولىنا قامشى ۇستاپ, اتقا مىنگەنىنە از عانا ۋاقىت, ساناۋلى جىلدار ءوتتى. XIX عاسىردىڭ اياعىندا تۋىپ, XX عاسىردىڭ باسىندا قالىپتاسا باستاعان ۇلتتىق سىنشىل ويىمىزدىڭ ەسكى پاراقتارىن اقتارار بولساق, قولعا سارعايا باستاعان «دالا ءۋالاياتى», «قازاق» گازەتتەرىمەن «ايقاپ» جۋرنالدارىنىڭ تىگىندىلەرى ىلىگەدى. ءبىر اياعى كوردە, ءبىر اياعى جەردە قالىڭ ۇيقى قۇشاعىندا جاتقان سايىن ساحاراعا «ويان, قازاق!» دەپ ايقاي سالعان: الاش ارىستارى – احمەت بايتۇرسىن, ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جاقىپ اقپايلاردان باستاۋ الاتىن ۇلتتىق جۋرناليستيكامىز كەيىننەن مۇحتار اۋەزوۆ, ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, قادىر تايشىقوۆتارمەن قايتا تۇرلەنىپ, بەرتىندە: باۋبەك بۇلقىشەۆ, كامال سمايىل, شەرحان مۇرتازا, نۇرماحان ورازبەك, سەيداحمەت بەردىقۇل, مارات قابانبايلارمەن سونىعا بەت الىپ, سونارعا ءىز سالىپ ەدى. سول ۇلتتىق جۋرناليستيكامىزدىڭ اساۋ تولقىنىنىڭ جۋان ورتاسىندا تۇرعان تالانتتى دا قاناتتى ءبىر وكىلى – جۇماتاي سابىرجان ۇلى.
بىزدە «بالاعىندا ءبيتى بار», قولىنا قالام ۇستاعان قازاق بالاسىنىڭ كوپشىلىگى قازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, قارا تانىپ الادى دا, ءوز ماماندىعىن ءوزى مىسە تۇتپاي, اقىن بولىپ, ايدى اسپانعا شىعارۋعا, جازۋشى بولىپ, جاھانعا جار سالۋعا قۇمار-اق. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ, ۇي الماي جاتقانىمىزدىڭ ءبىر بەلگىسى سىقىلدى. نانباساڭىز, تۇرمىس-سالتى بىزدەن گورى ءجون-ءتۇزۋ, وي-ءورىسى بىزدەن گورى وزىقتاۋ باتىسقا قاراڭىز. بۇل ەلدەردە ۇلتتىق جۋرناليستيكا – مەملەكەتتىك كوسەم وي – ء«تورتىنشى بيلىك» ساپىندا تۇر. تاڭىرىمەن تايتالاسامىن دەپ, جۇماقتان قۋىلعان ادام اتا-ھاۋا انا ۇمبەتىنە ءبىر تامشى ءداندى جەردەن ار-ۇياتىمەن تەرىپ جەپ, كورگەندى ەل, كوشەلى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن نە كەرەكتىگىن كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتان كەيىن كوزگە شۇقىپ كورسەتەتىن ءار ەلدىڭ ءوز كوسەمويى – كوسەگەسىن كوگەرتەر جۋرناليستيكاسى بولۋى كەرەك-ءتى.
جۇماتاي سابىرجان ۇلى جۋرناليستيكانىڭ وزگەشە ءبىتىم-بولمىسىن وزگە ارىپتەستەرىنەن گورى ەرتەرەك اڭعارعان ەكەن. «باسىن اشىپ الاتىن ءبىر جاي, مەن ساتيريك ەمەسپىن», – دەيدى ول. – وسىلاي دەپ تالاي ايتتىم جىگىتتەرگە. «سكرومنيچات» ەتىپ وتىر دەپ جۇرە تىڭدايدى. ءبىر قىزىعى ... «سوندا كىمسىڭ؟» دەپ ەشقايسىسى سۇرامايدى. سونسوڭ, وزىمە-ءوزىم سۇراق قويىپ, جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. مەن – شاماسى جەتكەنشە شيراتىپ جازۋدى جانى سۇيەتىن, ءومىر قۇبىلىستارىنا سىن كوزبەن قاراۋعا داعدىلانعان, مىنەزدى... جورنالەسپىن». وسىدان ارتىق تا, كەم دە باعا بويىما جۇقپاس, ءسىرا. قازىر بەرىلگەنمەن, كەيىن الىنىپ تاستالادى...» («وكپەلەسەڭ, ءوزىڭ ءبىل», 4-بەت).
ادەمى ءسوز! مۇنى ول ادەبيەتتى مەنسىنبەي, كوسەمسوزدىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرعان جوق. بۇل – ءوزىمىزدىڭ اسان قايعى, ابايدان باستاپ, وزگەنىڭ گومەر, شەكسپير, گەتە, پۋشكيندەرىن قۇرانداي قۇمارتىپ وقىپ, قۇدايداي ءپىر تۇتقان اۋىزدان عانا شىعاتىن لەبىز!
اۋداندىق گازەتتەن باستاپ, رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا دەيىن قالام سىلتەگەن جۇماتاي سابىرجان ۇلى بۇكىل عۇمىرىن باسپاسوزگە بەرە سالعان قالامگەر دەسە بولادى. كورگەنى كوپ, كوڭىلگە تۇيگەنى دە سوعان جەتەقابىل. ەسى-دەرتى ەلدىڭ قامى. قاي تۋىندىسىن وقىساڭ دا الاش ءۇشىن شىرىلداپ, ادام ءۇشىن اتتان سالاتىن, «نامىستان ولگەن كىسىنىڭ نەمەرەسى» الدىڭنان شىعادى. ءتىلى – ۋداي. قازاقتى بودان قىلعان توتاليتارلىق قوعام, «باسىندا مي جوق, وزىندە وي جوق, كۇلكىشىل كەردەڭ نادان», «كوپ ايتسا – بولدى, جۇرت ايتسا كوندى, ادەتى جامان ادام» (اباي) ونى ابدەن اشىندىرعان. كۇيدىرگەن. ورتەگەن... ءتىلىنىڭ اششى, مىنەزىنىڭ قۇيىن بولاتىنى سودان.
«وكپەلەسەڭ, ءوزىڭ ءبىل» – بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ بولمىس تىرشىلىگىنىڭ شىنايى كورىنىسى. «جامانعا ايتساڭ بىلەدى, قامشىمەن تارتساڭ تىلەدى» دەگەن – اتالى ءسوز! ەل بولىپ, بەسىگىمىزدى تۇزەيمىز دەسەك, بىزگە ۇيالا ءبىلۋ كەرەك, قىزارا ءبىلۋ كەرەك. ەڭ اۋەلى سول ەلگە ۇلگى كورسەتىپ, اقىل ايتاتىن قالامگەر قاۋىم ءوزىنىڭ بۇگىنگى «يت ءمىنىپ, يرەك قامشىلاعان» تىرلىگىنەن ۇيالعانى ءجون بولادى. جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ بۇل كىتابىن ۋنيۆەرسيتەت-اكادەميالاردىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقۋلىق رەتىندە وقىتۋ كەرەك! قازىر قازاق باسپاسوزىندە كەۋدەسى اياققاپتاي بولىپ, ۇلتىنىڭ ءسوزىن جەر استى قىلىپ, ءوزىنىڭ پەندەلىك پيعىلىن قوعامدىق پىكىرگە تىقپالايتىن, قارنى جەر سىزعان «قالامگەرلەر» قاپتاپ بارادى.جازعان سىزعاندارىنىڭ سىرتى – «ۇلتتىق», ءىشى – پەندەۋي, ەلدى ءىرىتىپ, جەردى شۋلاتىپ جۇرەدى.
باتىس ەلدەرىندە ءبىز سىقىلدى قولدان جۋرناليست دايىنداۋ ءۇردىسى دەگەن جوق. كىم, مەيلى ول ەكونوميست, مەيلى فيلوسوف, تەاتر سىنشىسى ما, جوق, الدە مادەنيەتتانۋشى ما, كىم بولسا, ول بولسىن, ورتاعا سالار وردالى ويى, اتالى ءسوزى بولسا, سول كىسى جۋرناليست بولىپ, ءتورتىنشى بيلىكتى قولعا الۋعا حاقىلى. بىزدە ازىرشە مۇنداي تىرلىك جوق, ءھام ونىڭ تاياۋ ارالىقتا بولا قالار قاراسى دا كورىنبەيدى. سوندىقتان, ەڭ قۇرىعاندا تاۋەلسىزدىككە ءتاۋ ەتكەن تۇستا بۇرىنعى قالىپتاسقان قاساڭ قاعيدالاردى بەلدەن باسىپ, قازاق باسپاسوزىندە سونى بەلەسكە شىققان جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ قالام سىلتەسىنە قاراپ, ويلانعانىمىز ءلازىم. سوندا «سىرەسكەن سوتسياليستىك ستيل, ورمانداي ورىسشا ورالىم, توڭ تانىمعا تولى قوبىراعان قوعا گازەتتەردەن» (214-بەت) قۇتىلىپ, قولىنا ءتورتىنشى بيلىكتى ۇستاعان باسپاسوزبەن ۇزەڭگى قاعىسۋعا بولادى.
جۋرناليستيكا – ۇلتتىڭ وي-ءوز شەبەرى, ول بەسىكتىڭ ويۋ-ورنەگىنەن باستاپ, بەيىتتىڭ كۇمبەزىنە دەيىن كوز سالۋعا ءتيىس. ۇلتتىڭ كوسەمسوزى ۇلتتىڭ ۋىزىن قانىپ ءىشىپ, الەمدىك رۋحانياتتىڭ قازانىندا قايناپ شىقسا, توبىر – حالىققا اينالىپ, تۇلعا بوساعادا وتىرماي, تورگە شىعادى. جۇماتاي سابىرجان ۇلى پۋشكيننىڭ پوەزياسى مەن تولستويدىڭ روماندارى رەسەيدى قانداي بيىككە كوتەرىپ شىقسا, بەلينسكي مەن گەرتسەننىڭ سىنشىل ويى دا سول ەلدى سوعان جەتەقابىل شىڭعا الىپ شىققانىن سۇڭعىلالىقپەن سەزىنگەن.
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى