التايدىڭ بيىك تاۋلارى مەن شىڭدارىن قار باسىپ قالىپتى. الايدا تابيعات-انا ەرەكشە جايدارىلىق تانىتىپ, شۋاعىن بارىنشا توگىپ, مەرەيلەنە قالعان. ادەتتە ءور التايدىڭ تورىندە, بۇل ۋاقىتتا كۇن سالقىنداپ, قار ارالاس جاڭبىر جاۋىپ, ارتىنشا كارى قۇداڭ قىستىڭ جاقىنداپ قالاتىنىن سەزدىرەتىن. كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ اۋا رايىنىڭ وڭ قاباق تانىتقانىن ءتيىمدى پايدالانىپ جاتقاندارىن تىلگە تيەك ەتتى.
– اۋدان بويىنشا بيىل 17 مىڭ گەكتارعا ءداندى داقىلدار ەگىپ, گەكتارىنان 13 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ, بارلىعى 20 مىڭ توننا استىقتى قامباعا قۇيىپ الدىق. كۇنباعىس بيىل 23 مىڭ گەكتارعا سەبىلگەن. ونى ورۋ بىرەر كۇندە اياقتالىپ قالادى. مەملەكەتتىك رەسۋرستارعا استىق تاپسىرۋ جوسپارى دا ورىندالاتىن ءتۇرى بار. 185 مىڭ توننا ءشوپ, ءتورت مىڭ توننا پىشەندەمە, 7 مىڭ توننا سۇرلەم ازىرلەدىك. بۇل ازىق وڭىردەگى 45 مىڭداي ءىرى قاراعا, ءجۇز مىڭعا تارتا قوي-ەشكىگە, 24 مىڭ جىلقى, التى مىڭعا تاياۋ مارالعا تولىق جەتپەك. سوڭعى كەزدەرى اۋدانداعى مال باسىن اسىلداندىرۋعا نازار اۋدارۋدامىز. قازىر 7 مارال, ءۇش ارا شارۋاشىلىعى, جىلقى جانە قوي شارۋاشىلىقتارىندا مالدى اسىلداندىرۋ ءجۇزەگە استى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ توعىز ايىندا اۋداندا 1229 جۇمىس ورنى اشىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 20 پايىز ارتىق, – دەپ اۋدان اكىمى ءبىراز جايلاردان حاباردار ەتە كەتتى.
«جاس كەلسە – ىسكە» دەگەندەي, بۇدان بۇرىندارى مينيسترلىكتە, وبلىستىق باسقارمادا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان, اۋدان اكىمى قىزمەتىندە ءبىر جارىم جىل قىزمەت اتقارىپ, ءوزىنىڭ تىندىرىمدى ىستەرىمەن كوزگە تۇسكەن ارمان ءىلياس ۇلىنىڭ ءسوزىنەن اڭعارعانىمىز, شالعايدا جاتقان ءور التايدىڭ تورىندەگى اۋىلدارعا جاڭالىق ەنە باستاعان سىڭايلى. وعان مىسالدار جەتكىلىكتى.
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى رينات قۇرمانباەۆپەن بىرگە اۋدان ورتالىعى ۇلكەن نارىنداعى ىستەلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستىق. ورتالىق الاڭدا جاقىندا تاۋەلسىزدىك الاڭى ىسكە قوسىلىپتى. كۇن نۇرىمەن شاعىلىسقان بايتەرەك الىستان مەنمۇندالايدى. «ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە وسىنداي مونۋمەنت ورناتتىق. جاقىندا بۇل تاۋەلسىزدىك سيمۆولىن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ سالتاناتتى جاعدايدا تۇساۋىن كەسپەك. باسقا دا الەۋمەتتىك عيماراتتاردى ارالاپ كورەدى» دەدى اكىمنىڭ ورىنباسارى رينات قۇرمانباەۆ. "نارىن" مەكەمەسى اۋدان ورتالىعىندا 250 ورىندىق بالاباقشانىڭ قۇرىلىسىن باستاپتى. ول امانشىلىق بولسا, كەلەر جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك. اۋداندا مادەنيەت وشاقتارىنىڭ سانى 40, ونىڭ ىشىندە 24 كلۋب جانە 16 كىتاپحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. وتكەن جىلى «جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا بارلىق, بەلقاراعاي, اققاينار, جاڭا حايرۋزوۆكا, كىشى نارىن اۋىلدارىنىڭ كلۋبتارىنا دا قارجى ءبولىنىپ, مادەنيەت ۇيلەرى جاڭارىپ سالا بەرگەن. ول ول ما, اۋدان ورتالىعىندا قۇنى 1600 مىڭ تەڭگەگە جازعى بي الاڭى پايدالانۋعا بەرىلىپتى, "مادەني مۇرا" باعدارلاماسىنا ساي اۋداندا ۇلى وتان سوعىسى بوزداقتارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر مەن مەموريالدىق تاقتالاردىڭ سانى وتىزعا جەتكەن. كاتونقاراعاي اۋىلىنداعى ازامات سوعىسى مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ ەسكەرتكىشى دە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. ال «ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 جارقىن ءىس" اكتسياسى جايلى اڭگىمە بولەك.
جيىرما جىلدىققا – 20 جارقىن ءىس
– ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اركىمنىڭ ەسىندە قالاتىنداي ءماندى دە, ءساندى وتسە نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە, – دەيدى اۋدان اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ, – ءبىز مەرەيلى مەرەكەگە ەرتە باستان ازىرلەندىك, ارنايى باعدارلاما قابىلداندى. شالعايداعى اۋىلداردا مادەني ماقساتتاعى عيماراتتاردى جوندەۋ, ءتۇرلى شارالاردى وتكىزۋگە تۇرعىندار بەلسەندىلىكپەن قاتىسۋدا. ونىڭ ۇستىنە, اۋداننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بەرەل قورىمىندا وتكەن حالىقارالىق "التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى" كورمەسىندە جەتىستىكتەرىمىزدى ناسيحاتتادىق. وسكەمەندە وتكەن بال فەستيۆالى, «كۇز تارتۋى – 2011» جارمەڭكەسىندە, وبلىستىڭ استانا قالاسىنداعى مادەني كۇندەرىنە بەلسەندىلىكپەن قاتىسىپ, تاۋەلسىزدىككە جەتكەن 20 جىلداعى تابىستاردى پاش ەتتىك.
نوۆوپولياكوۆكا اۋىلدىق وكرۋگىندە مەرەكە قۇرمەتىنە 48 ميلليون تەڭگەگە كلۋبقا كۇردەلى جوندەۋ ءجۇرگىزىلىپ, بەسۇي اۋىلىندا مال سويۋ الاڭى ىسكە قوسىلىپتى. ال نوۆوحايرۋزوۆكا اۋىلدىق وكرۋگى دە ولاردان قالىسپاي, 20 ميلليون تەڭگەگە مادەنيەت ءۇيىن جارقىراتىپ, سپورتتىق قۇرال-جابدىقتار ساتىپ العان.
جيەنبولدىڭ ونەگەسى
نوۆوبەرەزوۆكا اۋىلىندا جاسى جەتپىستەن اسىپ كەتسە دا شارۋا قوجالىعىنا جەتەكشىلىك جاساپ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپ, نارىقتىڭ ءوتپەلى كەزىندە ساتىپ العان ەكى بىردەي عيماراتتى تەگىن قايتارىپ بەرگەن جيەنبول ستارشيناەۆ دەگەن ەلگە سىيلى ازامات بار. بەكەت اۋىلىنا كەلگەنىمىزدە, قىرماندا كۇنباعىس تازالاپ جاتقان بىرنەشە جىگىتتى كەزدەستىردىك. ولار جاڭا عانا جيەنبول اعانىڭ كەڭسە جاققا كەتكەنىن ايتتى.
اۋىلدىق وكرۋگتىڭ كەڭسەسىنە كەلدىك. اۋىل اكىمى قابدىعالي جەكسەنباەۆ ءىسساپاردا ءجۇر ەكەن. گۇلنار نۇرسالقانوۆا دەگەن باس مامان بيىل ەگىننەن جاقسى ءونىم العاندارىن ايتا كەلىپ, «نايمان» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى جيەنبول ستارشيناەۆتىڭ اتىنا جىلى لەبىز ءبىلدىردى.
– جيەنبول اعامىز ەرلىككە پارا-پار جاقسى ىسىمەن ابىرويعا ءبولەنىپ وتىر. بۇرىنعى كەڭسە عيماراتى مەن تاعى ءبىر قويمانى ءبىر تيىن سۇراماستان بىزگە قايتارىپ بەردى. قازىر ول جەردە 30 ورىندىق تاماشا بالاباقشا اشىلدى. ءوز جۇمىسشىلارىنا كولىك, تەحنيكا سىيلاعان اتىمتاي جومارتتىعى جايلى قالاي ايتپاسقا؟ مىنە, اعانىڭ ءوزى دە كەلدى, – دەپ بىزگە سالەم بەرگەن ۇزىن بويلى, مىعىم دەنەلى كىسىنى تانىستىردى.
جاكەڭ قاريا دەۋگە كەلمەيدى, ءابجىل جىگىتتەرشە ەركىن قيمىلدايدى, ءسوزى دە شيراق, اعىنان جارىلدى.
– تاۋەلسىزدىكتى اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان. ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ءوزىمشە ءبىر سىي جاسايىن دەپ ەكى ۇلكەن عيماراتتى تەگىن قايتارىپ بەردىم. قازىر بالاباقشا دايىن, اۋىلدىڭ 50 وتباسى بالالارىن ءتاربيەلەۋگە اكەلمەك. ءوزىم بولسام ينجەنەر-مەحانيك, باس اگرونوم, پارتكوم حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعام, 1996 جىلى 11,5 ميلليون تەڭگە قارىزبەن شارۋا قوجالىعىن قۇردىم. سەمەيدەن "ەدىلباي" تۇقىمدى ءبىر مىڭ قوي اكەلىپ, ءوسىردىم, ەگىن سالامىن. كۇنباعىس داقىلىن جيناۋدى اياقتاپ قالدىق. تەحنيكام جەتكىلىكتى. جۇمىسشىلارعا ەكى ۋاقىت تەگىن تاماق بەرەمىز. وزات جۇمىسشىلار ۆ.وگنەۆ, ءا. قورىقباسوۆ دەگەن ازاماتتارعا ادال ەڭبەگى ءۇشىن «مازدا» جانە «اۋدي» كولىكتەرىن سىيعا تارتتىم. جۇمىسشىلاردىڭ وتىنى مەن كومىرىن, ءشوبىن جەتكىزىپ بەرۋدى ۇمىتپايمىز, – دەپ جيەنبول اعامىز ءبىراز جايدىڭ باسىن قايىردى.
«جيىرما جىلدىققا – 20 جارقىن ءىس» شاراسى اۋداننىڭ باسقا دا ەلدى مەكەندەرىندە قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلەن, بەلقاراعاي اۋىلدىق وكرۋگىندە «ەكى دوس» جشس فۋتبول الاڭىن سالىپ بەرسە, ق.احمەتوۆ دەگەن ىسكەر ازامات جاڭاتىلەك دەگەن جەردەن دەمالىس كەشەنىن اشپاق. سولونوۆكا, سولداتوۆ, كاتونقاراعاي اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە بالالار ساياباعى, جولداردى ءجوندەۋ, باسقا دا يگىلىكتى شارالار اتقارىلىپ جاتىر. ال اقسۋ اۋىلدىق وكرۋگى كوپتەن بەرى ايتىلسا دا قولعا الىنباعان. جازابا اۋىلىنىڭ كوپىرىن جوندەۋدى قولعا الىپتى. ونى "نارىن" مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى اتقارۋدا. بالالار الاڭى دا پايدالانۋعا بەرىلمەك. مارالدى اۋىلىندا پانتىمەن ەمدەۋ شيپاجايىن سالۋ, ورەلدەگى ەسكى مەكتەپ عيماراتىن جوندەۋ, تويحانا اشۋ, ارشاتىدا بيۋدجەتتىك قاراجاتتان تىس كوپىردى سالىپ ءبىتىرۋ, اقمارال اۋىلىنداعى دەمالۋشىلارعا ارنالعان 70 ورىندىق اسحانا قۇرىلىسى دا جوسپارلانعان.
ۇلكەن نارىن اۋىلىنداعى شاڭعى بازاسىن كوردىك. تابيعاتى تاماشا ولكەدە ءتۋريزمدى دامىتۋ ەرەكشە قولعان الىنىپ جاتىر. تاۋ ەتەگىندە شاڭعىمەن جاتتىعۋ, تۋريستىك باعىتتار بويىنشا ساياحاتقا شىعۋ, باسقا دا يگىلىكتى ىستەر ءتاۋەلسىزدىككە ەرەكشە تارتۋ بولىپ, تۇرعىنداردىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىن نىعايتا تۇسكەن.
فرانتسيانى تاڭعالدىرىپ قايتتى
«ەڭبەك دەگەن شاعىن اۋىل بار. بۇل اۋىلدا گۇلنار قوجامجاروۆا دەگەن اتاعى كوپكە ءمالىم قولونەرشى تۇرادى. سول گۇلنار قارىنداسىمىز جاقىندا فرانتسيادان ولجالى قايتىپتى. الايدا ءبىز كەلگەن كەزدە قولونەرشى جۇمىس بابىمەن زىريان قالاسىنا جول تارتىپتى. گۇلناردىڭ قىزى مەرەكە بەلەنحانقىزى اناسىنىڭ جولىن قۋىپ, كيىزدەن سىرماق باسۋ, كىلەم توقۋ, بايپاق, الاشا, باسقا دا ۇلتتىق كيىمدەردى تىگۋدى ۇيرەنىپ ءجۇر ەكەن.
– شەبەرلىگىم اناما جەتپەسە دە, ۇقىپتى ءارى تىندىرىمدى ءشاكىرت بولۋعا تىرىسىپ ءجۇرمىن. انامنىڭ بارماعان قالاسى جوق دەسەم دە بولادى. شاۋىلدىردەگى, شىمكەنتتەگى, وسكەمەندەگى مۇراجايلاردا ارنايى ءدارىس وقىپ, شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزەدى. فرانتسيانىڭ رەنن قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك قولونەرشىلەردىڭ باسقوسۋىندا ول كىسى توقىعان بۇيىمدارعا جوعارى باعا بەرىلىپتى. قازاقستاننان بارعان 8 ادامدى الماتىلىق ىسمەر اياجان بەكقۇلوۆا ەرتىپ بارىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جايلى توقىلعان كىلەم, الاشا, كيىز بۇيىمدارىن جۇرتشىلىققا پاش ەتكەن. ولار قازاقستاندىقتاردىڭ شەبەرلىگى مەن ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇيىمدارعا تاڭعالىپ, كەلەر جىلى وزدەرىنە تاعى شاقىرىپتى, – دەدى مەرەكە.
وڭداسىن ەلۋباي,
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى.