قوستاناي وڭىرىندە بۇرىن-سوڭدى ءدال بيىلعىداي استىق بىتكەن ەمەس. وبلىس ديقاندارى قامباعا 8 ميلليون تونناعا جۋىق التىن ءدان قۇيىپ الدى. ءتىپتى ءوڭىردىڭ قارا توپىراقتى سولتۇستىك اۋداندارىن بىلاي قويعاندا, تاران, دەنيسوۆ, امانگەلدى, ارقالىق سياقتى وڭتۇستىكتە جاتقان اۋداندارىندا دا استىق بىتىك شىقتى. الايدا, بيىلعىداي جاڭبىرلى ەمەس, توپىراقتىڭ اپشىسىن قۋىرعان قۇرعاقشىلىقتا دا قوستاناي عىلىمي-تاجىريبە ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي تاجىريبەسىندەگى ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن قولدانعان ديقانداردىڭ قامباسى ءدانسىز بولمايدى. ال بيىل ول باسقاراتىن «زارەچنىي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى گەكتارىنان 37 تسەنتنەردەن استىق جيناپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. ءبىز ۆالەنتين يۆانوۆيچكە ناۋقان اياقتالار تۇستا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءسىز ءۇشىن بيىلعى استىق جيناۋ ناۋقانىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– مەنىڭ ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن ءبىرجولاتا اينالىسىپ كەلە جاتقانىما 15-16 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءبىز بيىل وسى تەحنولوگيانىڭ جۇيەسىن ءبىرىنشى رەت تولىق پايدالانا الدىق. سوندىقتان قۇداي قولداپ, بيىل بۇرىن-سوڭدى بىتپەگەن استىق جينادىق. «زارەچنىي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى گەكتارىنان 37 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. ءبىزدىڭ توپىراقتىڭ بونيتەتى 32 بالل ەكەنىن ۇمىتپاڭىز. ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جەرىنىڭ بونيتەتى – 55, اقمولا وبلىسىندا توپىراق بونيتەتى 40 باللدان اسادى. وزىق تەحنولوگيانىڭ ارتىقشىلىعىن وسىدان-اق باعامداي بەرىڭىز.
– ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن ءوزىڭىز ونەرتابىسىم دەپ باعالايسىز. ول بيىل ءساۋىر ايىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق «شاپاعات» ونەرتاپقىشتار بايقاۋىندا ءبىرىنشى جۇلدەنى يەلەندى عوي.
– ءيا, جەر وڭدەۋدىڭ ءوزىم جاساعان جاڭا تاسىلىمە ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتتەن ءتورت پاتەنت العانمىن. ولاردىڭ باعالاعانىنا ريزامىن. مەن بۇل ەڭبەگىمنىڭ باعالانۋىمەن قاتار, وسى جۇلدە ارقىلى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ەلىمىزدە ناسيحاتتالاتىنىنا قۋاندىم. بۇل تەحنولوگيا قازىر استىق دەرجاۆالارىنىڭ ءبىرى كانادالىق, ارگەنتينالىق, اۆستراليالىق عالىمدار مەن ديقاندار تاراپىنان مويىندالعان. الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلەدى. قازاقستاندىق تەحنولوگيا تۋرالى مەنىڭ ەڭبەكتەرىم اۆستراليا مەن كانادادا اعىلشىن تىلىندە باسىلىپ شىقتى.
ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى (مۇنى ديقاندار مەن عالىمدار تىكەلەي سەبۋ, نولدىك تەحنولوگيا, رەسۋرس ساقتاۋ دەپ ءارتۇرلى اتاپ ءجۇر) كوپ جىلعى تىنباي جۇرگىزىلگەن تاجىريبە مەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەكەنى راس. مەن 60-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ «رازدولنىي» كەڭشارىنا جاس اگرونوم بولىپ كەلگەننەن باستاپ وسى تەحنولوگيانىڭ كەرەكتىگىن ويلاي باستاعانمىن. ءتىپتى ميچۋرين اتىنداعى جەمىس-جيدەك ينستيتۋتىن بىتىرەر كەزدە قورعاعان ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى دا وسى تەحنولوگيادان الىس كەتكەن جوق. مەن ديپلوم جۇمىسىمدى ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى جاڭا تەحنولوگياعا كىرىسۋدىڭ باسى دەپ بىلەمىن. ونى سول كەزدەگى عالىمدار جوعارى باعالاعان ەدى. بۇگىنگە دەيىن 150-دەن اسا ماقالا جازىپپىن, ەكى كىتاپتى وسى سالاعا ارنادىم.
– اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ءوندىرۋشىلەرىنىڭ وبلىستا ءوتىپ جاتاتىن ءماجىلىستەرىندە ءسىزدىڭ ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى تۋرالى ايتپاعان كەزىڭىز كەمدە-كەم. وسى مولشىلىق ءتاسىلىنىڭ «كىلتى» نەدە؟
– كىلتى دەيسىڭ بە؟ ونى ايتۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاسايىن. جاس كەزىمدە قىزمەتتى ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ «رازدولنىي» كەڭشارىندا اگرونوم بولىپ باستادىم دەدىم عوي. سوندا قاتار جاتقان «بۋرەۆەستنيك» دەگەن اتاقتى كەڭشار بولدى. ونىڭ ەكى رەت سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان نيكولاي كوزلوۆ دەگەن ديرەكتورى بولدى. ءبىز وسى تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا «بۋرەۆەستنيككە» قاراعاندا استىقتى 1,5 ەسە كوپ جينادىق. نيكولاي گريگورەۆيچ شارۋاشىلىقتى شەبەر ۇيىمداستىرۋشى ەدى. «ەكى شارۋاشىلىق تا ناۋىرزىمنىڭ شولەيت دالاسىندا جاتىر, ال نەگە كورسەتكىش ەكى ءتۇرلى؟» دەگەن ماسەلە ول كىسىنى دەرەۋ ويلانتتى. ول ءبىزدىڭ شارۋاشىلىققا ءجيى كەلەتىن بولدى, جايقالىپ تۇرعان ەگىستى ارالايدى. «بۇل قالاي؟» دەپ ءجۇردى. مەن سول جىلى جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا جەردى اۋدارىپ جىرتپاي, ىرەپ, تىرناپ عانا ءدان سەبۋدى باستاعانمىن. جەردى ىرەپ جىرتاتىن قۇرالدى قولداندىق. گاپ تە, كىلت تە, مىنە, وسىندا. ياعني, توپىراقتى قالاي وڭدەۋدە عوي. سودان كوزلوۆ مەنى «بۋرەۆەستنيككە» باس اگرونوم ەتىپ شاقىردى. سول شارۋاشىلىقتا جاڭا تەحنولوگيانى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستىم. ودان شارۋاشىلىق ديرەكتورى, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدىم, تاۋەلسىزدىك جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە دەيىن ءوستىم.
– ءسىزدىڭ تەحنولوگيانىڭ «كىلتى» جەردى سوقامەن اۋدارماي, جەردى بەتىنەن عانا ىرەپ جىرتىپ, نەمەسە سىزىپ قانا ءدان تاستاۋ بولىپ تابىلادى ەكەن. سوندا ءسىز توپىراقتى وڭدەۋدىڭ وسى كەزگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءتاسىلىن تەرىسكە شىعارماقسىز با؟
– ءيا, ءدال سولاي ايتۋدان قورىقپايمىن. ادام سوقانى ويلاپ تاپقالى جەردىڭ قىرتىسىن اۋدارىپ, توپىراقتىڭ قۇنارىن قۇرتۋمەن كەلەدى. باسقا جاقتا شارۋام جوق, قازاقستاندا تىڭ كوتەرىلگەلى 50 جىل ىشىندە توپىراقتاعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ 30 پايىزىن جويىپ جىبەردىك. توپىراقتا 7-8 پايىز ورگانيكالىق زاتتار بولادى, قازىر ونىڭ مولشەرى 4-5 پايىزدان اسپايدى. جەر بەتىندەگى 1 سانتيمەتر قاراشىرىك قالىپتاسۋى ءۇشىن جارتى عاسىر ۋاقىت كەرەك. ول قالاي پايدا بولادى؟ وسىمدىكتىڭ ساباعى, جاپىراعى, تامىرى ورنىندا قالىپ, ءشىرىپ, جەر استىنداعى ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسكەندە قالىپتاسادى. ءبىز, ادامدار, سوقامەن توپىراقتى بىرنەشە سانتيمەتر تەرەڭدىكتە اۋدارىپ تاستاعاندا, ونداعى ءتىرى ورگانيزمنىڭ بارلىعى دا جەلگە, كۇنگە ءتيىپ جويىلىپ كەتەدى. سوقانى ادامزات وركەنيەتىنىڭ كورىنىسى دەپ قابىلدادىق. ال 1850 جىلى چارلز دارۆين: «ادام سوقانى ويلاپ تاپتى, بىراق توپىراقتى سوقا قوپسىتا ما, قۇرت-قۇمىرسقا قوپسىتا ما, ونى ءالى ءومىر كورسەتەر», دەگەن ەكەن. سول ءدارۆيننىڭ ايتقانى دۇرىس. جەردىڭ قىرتىسىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارعاندىقتان دا ول ازىپ بارادى.
– ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى قۇرعاقشىلىق جىلدارى ايىرىقشا ءناتيجە بەرىپ ءجۇر عوي؟
– ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولوگيانى تەك قۇرعاقشىلىق نەمەسە قۋاڭشىلىق جىلدارى عانا كەرەك دەگەندەر ءتۇبىرلى قاتەلەسەدى. راس, بۇل تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەگەندە جاڭبىر از جاۋعان جىلدارى تۇگەل, قۋاڭشىلىق بولىپ, كوكتەن تامشى تامباعان ۋاقىتتىڭ وزىندە ديقان قامباسى قۇر بولمايدى. وعان قوستاناي وبلىسىنداعى سوڭعى جىلدارعى كورسەتكىشتەر كۋا. مىسالى, 2009-2010 جىلدارى قاتارىنان ەكى جىل توبىل-تورعاي وڭىرىندە جاڭبىر جاۋمادى. وسى تەحنولوگيانى پايدالاناتىنداردىڭ اتىزىندا گەكتار اينالىمى 8 تسەنتنەردەن كەمىگەن جوق. ال بۇرىن مۇنداي جىلدارى ديقان قىرمانى بوس قالاتىن. قۇرعاقشىلىق ءبىزدىڭ قازاقستان جەرىندە تابيعاتتىڭ ءجيى بولاتىن قۇبىلىسى. ءتاجىريبەگە سۇيەنسەك, ءار ون جىلدىڭ ءۇش جىلى قۇرعاق, ءۇش جىلى قۋاڭ, ءتورت جىلى جاڭبىرلى بولادى ەكەن. الەمدىك تاجىريبە بويىنشا, جىلىنا 350 مم-دەن از ىلعال تۇسكەن جەر قۋاڭ, ءشول بولىپ سانالادى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ بارلىعى دا شولەيت ايماققا جاتادى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى ىلعالدى ۇستايدى, ەڭ باستىسى توپىراق قۇنارىن ارتتىرادى.
– ءسىزدىڭ تەحنولوگيا بويىنشا توپىراقتى قالاي قوپسىتۋ كەرەك؟
– مەن ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سوقانىڭ ءبىر تىسىندەي عانا, ءوزى جۇقا, تۇمسىعى ۇشكىر قۇرال ويلاپ تاپتىم. ول سوشنيك دەپ اتالادى. وسى قۇرالدى دانسەپكىشكە تىركەپ, جەردى تەرەڭدىگى 2 سانتيمەتردەن اسپايتىن ەتىپ ىرەپ سىزىپ, وعان ءدان تاستالىپ وتىرادى. سوندا توپىراقتىڭ فلوراسى بۇزىلماي, ەرتەڭ وسەتىن بيدايعا نە باسقا وسىمدىككە كەرەكتى ازىقتىڭ بارلىعى دا توپىراقتىڭ وزىندە قالادى. سوشنيكتەردى چەليابى, ومبى زاۋىتتارىندا ىستەتىپ الامىز. ءبىزدىڭ وبلىستا دا وندىرۋگە بولار ەدى, بىراق چەليابىدەگىدەي تەمىر جوق.
قايتالاپ ايتايىن, ەڭ باستىسى – توپىراقتىڭ قۇنارىن وزىندە قالدىرۋ بولماق. بۇرىن ديقاندار مەن ماماندار اراسىندا مىناداي تۇسىنىك بار ەدى. جەردەن قانشا مول ءونىم الساڭ, جەر سونشا ازادى, وعان ۇستەمە مينەرالدىق تىڭايتقىشتار بەرۋ كەرەك. ال ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن جەردى وڭدەگەندە جىل بويى توپىراق وسىمدىك قالدىقتارىمەن جابۋلى جاتادى. ول قالدىقتاردىڭ بارلىعى دا جاۋىن-شاشىن جانە ميكروورگانيزمدەر ارەكەتىمەن قاراشىرىككە اينالىپ, توپىراقتى ورگانيكالىق زاتتارمەن بايىتا تۇسەدى. قىسقاسىن ايتقاندا, دايىن تىڭايتقىشقا اينالادى. ول وسى جەردەن ورىپ العان استىقتى وسىرگەن قۇناردىڭ بارلىعىن دا قايتادان ورنىنا كەلتىرەدى. سوندا مىناداي تۇسىنىك شىعادى. كۇزدە بىتىك استىق ورعان سايىن, توپىراق ازبايدى, قايتا قۇنارلى بولا تۇسەدى. ويتكەنى, جاقسى وسكەن استىقتىڭ توپىراقتا قالاتىن ساباعى مەن جاپىراعى, تامىرى دا مىقتى, توپىراق بۇرىنعىداي ازۋدىڭ ورنىنا ورگانيكالىق زاتتارمەن قۇنارلانا تۇسەدى. مەن اۋزىم تىنباي ايتىپ جۇرگەن ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولوگيانىڭ بار سىرى وسى عانا.
ال بۇل تەحنولوگيانىڭ باستى ارتىقشىلىعى – حيميالىق تىڭايتقىشتاردى كەرەك ەتپەيمىز. سوندىقتان توپىراق حيميامەن لاستانبايدى. ال ونداي جەرگە ەككەن بيدايدىڭ ساپاسى دا جوعارى. ءبىزدىڭ وندىرگەن بيدايىمىز حالىقارالىق كورمەلەردە ەكولوگيالىق تازالىعىمەن, ساپاسىمەن جوعارى باعالانىپ ءجۇر. قۇنارلى توپىراق – ساپالى ازىق. ول – حالقىمىزدىڭ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىق كەپىلى دەگەن ءسوز.
– جەر وڭدەۋدىڭ نولدىك تەحنولوگياسى تەك مول ءونىمدى قامتاماسىز ەتىپ قويمايدى, توپىراقتى تازا ساقتايدى دەگەنىڭىز كوڭىلگە قونىپ وتىر. ەكولوگيالىق ماسەلەلەر وتكىرلەنىپ تۇرعان مىنا زاماندا بۇل وتە قۇپتارلىق ءىس ەكەن.
– بارلىق مەملەكەتتەردە تابيعي رەسۋرستى قورعايدى. ال توپىراق – باستى تابيعي بايلىق. بارلىعى دا توپىراقتان ونەدى. كوپتەگەن ەلدەر توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋدى زاڭمەن بەكىتىپ وتىر. مىسالى, گەرمانيادا, اۆستراليادا فەرمەر توپىراقتى ازدىرىپ جىبەرسە, ول زاڭ شەڭبەرىندە ۇلكەن ايىپ اقشا تولەيدى نەمەسە ودان جەر ۋچاسكەسى قايتارىلىپ الىنادى. بىرقاتار ەلدەردە توپىراقتى ساقتاۋ قىزمەتى پايدا بولدى, ونى مەملەكەت باقىلاپ وتىرادى. ەگەر توپىراق ءتيىستى تەحنولوگياعا ساي كۇتىلمەسە, ونىڭ بەتى قاراشىرىكتى قامتاماسىز ەتەتىن وسىمدىك قالدىقتارىمەن جابىلماسا, وندا فەرمەرگە ايىپپۇل سالىنادى, ال توپىراق جاقسى كۇتىلسە ولاردىڭ سۇراعان سۋبسيدياسىن بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە «جەر تۋرالى» زاڭنىڭ 93-بابىندا جەر ۋچاسكەسىنىڭ كۇتىلۋ كەرەكتىگى, جەردى جالعا العان ادام ونى كۇتپەسە كەرى الىپ قويۋ جونىندە ايتىلادى. بىراق بۇل باپ جۇمىس ىستەمەيدى. ونداي باپ بار ەكەنىن ەسكەرىپ جاتقاندار از. سوندىقتان توپىراقتى ساقتاۋ تۋرالى ارنايى زاڭ كەرەك. جەر- انانى قاشانعى قورلايمىز...
– ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءسىز ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى جونىندە ايتقاندا ارقالانىپ كەتەسىز. ەندى اڭگىمە ارناسىن ءسال بۇرىڭقىرايىق. ءوزىڭىزدىڭ 90-شى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعانىڭىزدى ايتتىڭىز. بىراق قوستانايعا قايتىپ ورالدىڭىز. نەگە؟
– مينيستر ورىنتاعىندا وتىرىپ, استىق القابىنا, دالاعا كوڭىلىم اۋا بەردى. مەنىڭ تەگىم شارۋا ادامى عوي. جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ىستەگەنمەن دە, مۇمكىن ساياساتكەر بولا الماس ەدىم. اقىرىندا بيىك لاۋازىمدى ەگىس القابىنا اۋىستىردىم, قوستانايعا قايتىپ ورالدىم دا, عىلىممەن اينالىستىم, جاڭا تەحنولوگيانى اياعىنا دەيىن جەتكىزدىم. ەلباسى ءبىر ماجىلىستە «لاۋازىم ورىنتاعىن تاستاپ, ەگىس دالاسىنا ورالعان جالعىز مينيستر دۆۋرەچەنسكي», دەپ ايتىپتى.
– قازاقستاننىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىز؟
– ماعان جۋرناليستەر «تاريحي وتانىڭىزعا كەتپەيسىز بە؟» دەگەن سۇراق تا قويىپ جاتادى. ول زاڭدى شىعار. ەگەر شىنىمدى ايتسام, 90-شى جىلدارى مەنى كۋرستاس دوسىم ەگور ستروەۆ رەسەيدىڭ ورەل وبلىسىنا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە شاقىردى. كەيىنگە سىلتەي بەردىم, ويتكەنى, ەكى ويلى بولىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى مەڭدىعارا اۋدانىنا باردىم. جايقالعان ەگىن, تابيعات تامىلجىپ تۇر ەكەن. كورگەندەردىڭ بارلىعى الدىمنان قۇراق ۇشىپ امانداسادى, جاعداي اۋىر كەز عوي, جاستار اقىل سۇرايدى. «مىنا جەردى, ادامداردى قالاي قيىپ كەتەمىن» دەگەن وي, ويمەن بىرگە كوزىمە جاس كەلدى. يمانداي شىنىم. كەلدىم دە ماسكەۋگە تەلەفون شالىپ, بارمايتىنىمدى ايتتىم. قىلشىلداپ تۇرعان كەزىمدە كەتپەگەن مەن ەندى قايدا بارامىن؟ زايىبىم تامارا الەكسەەۆنامەن قوستانايدا كەزدەستىك, بالالارىم, نەمەرەلەرىم قوستانايدا تۋدى. مەنىڭ تۋعان جەرىم رەسەي بولعانىمەن, 25 جاسىمنان قازاقتاردىڭ اراسىندا كەلەمىن. قازاقتىڭ تاماشا ادامدارىمەن سىيلاس, دوس-جارمىن. ولار ماعان ورىسسىڭ دەپ, بوتەن پيعىلداعى ءسوز ايتىپ جاتقان جوق. قازاقتار مەنى قازاقتان بەتەر سىيلايدى. جالپى, قازىر ۇلتقا ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق, ەلدىڭ زاڭدارىن ورىنداپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ, كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الۋ كەرەك. مەن – بوس سويلەمەيتىن جانمىن. مىسالى, نەمەرەم كاتيا قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋگە تىرىسىپ ءجۇر. بولاشاق وسى نەمەرەلەرىمدىكى, سوندىقتان قازاقستاننىڭ باي ەل بولعانىن تىلەيمىن, سولاي بولارىن جۇرەگىم سەزەدى ءارى سەنەدى.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
قوستاناي وبلىسى.