امانكەلدى, ارقالىق وڭىرىندەگى تورعاي گەوگليفتەرىنەن بۇگىندە جەر ءجۇزى حاباردار. اعاشتىكول دەگەن ەلدى مەكەننەن قوزىكوش جەردە عانا «تورعاي سۆاستيكاسى» جاتىر.
قوستانايلىق اۋەسقوي ارحەولوگ دميتري دەي تورعاي وڭىرىندەگى ءتۇرلى سيپاتتاعى ەجەلگى نىسانداردى عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردەن تاپقان بولاتىن. «تورعاي سۆاستيكاسى» ۇشايىرىق (تريسكەليون) ءبىر نۇكتەدەن شىققان ءۇش تارماقتى «ساۋلەلەردەن» تۇرادى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ول بارلىعى 5375 شارشى مەتر كولەمدى الىپ جاتىر. ءبىر نۇكتەدەن شىعىپ, ءۇش تارماققا بولىنەتىن ەجەلگى نىساننىڭ ورتاسىنداعى شەڭبەردىڭ ديامەترى 4 مەتر. ۇشايىرىقتىڭ باسىنداعى يرەك قالىپتى پىشىندەردىڭ ۇزىندىعى 40-50 مەتردى, ەنى 5-6 مەتردى, يىلگەن بولىگىنىڭ ۇزىندىعى 15-20 مەتردى قۇرايدى. ءۇش باستى گەوگليفتى ارحەولوگتار ء«ۇش ساۋلە» اتاندىرىپتى. ءبىر قىزىعى, بۇرىن وسى ماڭدى جايلاعان قازاقتار ەجەلگى نىسان جاتقان جەردى «ساۋلە» دەپ اتاعان كورىنەدى. كوشپەلى بابالارىمىز دالانىڭ تىلسىمىنان حاباردار بولدى ما ەكەن؟..
جاقىندا عانا ارقالىق قالاسىنداعى «جاس ۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالىعى كەيكى باتىردىڭ ءىزى قالعان جەرلەرگە ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسۋشىلار قايتار جولدا «تورعاي سۆاستيكاسىن» تاماشالاۋ ءۇشىن امانكەلدى اۋدانىنداعى اعاشتىكولگە سوقتىق. تەك عارىشتان عانا كورىنەدى دەگەن گەوگليفتى كاسىبي كامەراسى, راديوباسقارىلىمى بار بەينەكوپتەردى 76 مەتر بيىكتىككە ۇشىرىپ, ول تۇسىرگەن «ۇشايىرىقتى» مونيتوردان تاماشالادىق. ەجەلگى نىساندى تاۋىپ الىپ, قولۇستاسىپ, ورتاسىنداعى شەڭبەر بويىمەن اينالىپ جۇرگەنىمىزدى بەينەكوپتەرمەن سۋرەتكە تۇسىردىك. ول جەرگە بارعان ادام العاشىندا سۆاستيكانى بىردەن بايقامايدى. ال مونيتوردان كورگەننەن كەيىن زەر سالا قاراي باستايدى, سوندا عانا ەجەلگى نىساننىڭ توپىراعى اينالاعا قاراعاندا اقشىلداۋ ەكەنى بايقالادى. انىقتاپ قاراعان كىسىگە نىسان قولمەن سىزعانداي, ءارى دوڭەس بولىپ كەلەدى. تورعايدىڭ بۇل تىلسىمىنىڭ شەشۋى الەم عالىمدارىنا جۇمباق بولىپ وتىر.
ارقالىق قالالىق «جاس ۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالىعى ماماندارى تورعاي گەوگليفتەرىن ارنايى كوركەم جاسالعان البومدا بەينەلەپتى. سۋرەتتەردىڭ بارلىعىن بەينەكوپتەرمەن تۇسىرگەن. گەوگليفتەر تۋرالى دەرەكتەردى, ايشىقتى كاسىبي تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى ساپالى قاعازعا باسقان البوم تورعاي وڭىرىندەگى ەجەلگى ارحەولوگيالىق نىساندار تۋرالى قىسقا دا, نۇسقا مالىمەت بەرەدى. البومدا مۇنداي نىسان قارقىندى سۋارمالى ايماقتا پايدا بولعاندىعى جازىلعان.
«تورعاي سۆاستيكاسى» گەوگليفى اۋىلدىڭ ىرگەسىندە, مال تۇياعىنىڭ استىندا جاتىر. ونىڭ وسى كەزگە دەيىن اياق استىندا جاتسا دا, تاپتالىپ, جوعالىپ كەتپەگەنى تاڭعالدىرادى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى, امانكەلدى اۋدانى