ورالدا جىل سايىن اتالىپ وتەتىن «قالا كۇنى» مەرەكەسى بيىل ورتاعاسىرلىق جايىق (تەكە) قالاسىنىڭ ورنىنان باستالدى. كونە شاھار ورنىنا بىرنەشە كيىز ءۇي تىگىلىپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەر كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.
ورتاعاسىرلىق جايىق (تەكە) قالاسى ءحىىى-حV عاسىرلارعا تيەسىلى دەيدى تاريحشىلار. الايدا ءىح عاسىرداعى اراب ساياحاتشىسى يبن فادلاننىڭ جازبالارىندا جايىق قالاسى تۋرالى دا ايتىلادى. جەرگىلىكتى ارحەولوگتار جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە كونە شاھار ورنىنان مەشىت, كەسەنەلەر, شىعىس مونشاسى, تۇرعىن جايلار مەن كىرپىش كۇيدىرەتىن پەش ورىندارى انىقتالدى.
– وسى كەزگە دەيىن كوشپەلى حالىقتاردىڭ قالا مادەنيەتى جوق دەگەن جاڭساق پىكىر قالىپتاسقان ەدى. الايدا ول دۇرىس ەمەس. كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان حالىقتاردىڭ وزىندە باسقارۋ, ساۋدا, ايىرباس, ونەر, قورعانىس, ۇيىمداستىرۋ ورتالىعى رەتىندە قالالار بولدى. جايىق قالاشىعى – ءدال وسىنداي ورتالىق بولعان. ءبىزدىڭ بولجامىمىزشا, قالانىڭ وزىندە 800-1500-دەي ادام تۇرعان. سول كەزەڭنىڭ ولشەمىمەن العاندا بۇل از ەمەس. ويتكەنى ورتالىقتا وسىنشا ادام تۇرعانىنا قاراپ ونىڭ اينالاسىندا كوشپەلى تۇرمىس سالتىن ۇستانعان ءبىراز حالىق بولعانىن بولجاۋعا بولادى, – دەيدى باتىس قازاقستان تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات سىدىقوۆ.
ورال قالاسىن قازاقتار دا, تاتار, نوعاي سەكىلدى تۇركىتىلدەس اعايىندار دا بۇرىننان «تەكە» دەپ اتاعان. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە عالىمدار قازىرگى ورال قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە كونە شاھار بولۋى كەرەك دەپ قانشا ىزدەگەنمەن تابا الماعان. 2001 جىلى مۇناي قۇبىرىن جۇرگىزۋ كەزىندە جايىق وزەنى جاعاسىنان ورتاعاسىرلىق كىرپىش كۇيدىرەتىن پەش ورنى تابىلىپ, قازبا جۇمىستارى باستالدى. ءسويتىپ, ارحەولوگتار كونە شاھار اۋماعىنان مەشىتتىڭ, شىعىس مونشاسى – حاممامنىڭ, تۇرعىن ۇيلەردىڭ ورنىن تاپتى. ءبىر قىزىعى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى ۇلگىلەرمەن بىردەي ەكەن. تەك جىلىتۋ جۇيەسى ەكى ەسە كۇشەيتىلگەن.
– شاھار ورنىنا تاياۋ جەلتاۋ بيىگىنەن بىرنەشە كەسەنە ورنى تابىلدى. ونىڭ ءبىرى سول كەزدەگى ولشەممەن العاندا وتە ۇلكەن, بيىكتىگى – 14-16 مەتر, ەنى – 13, ۇزىندىعى 20 مەترگە جەتكەن. ۇلكەن كەسەنەدە 6 ەرەسەك, 5 ءسابيدىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن, اۋلەتتىك قابىر بولسا كەرەك. ال ءسان-ساۋلەتى كەلىسكەن كىشكەنە كەسەنەدە جالعىز ادام جەرلەنگەن. ءبىزدىڭ بولجامىمىزشا, بۇل جەردە شىڭعىس تۇقىمى – بيلەۋشىلەر, ءدىنباسى – اۋليە جاتۋى مۇمكىن, – دەيدى مۇرات ناۋرىزعالي ۇلى.
مۇرات سىدىقوۆ باستاعان باتىس قازاقستان تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى ورتاعاسىرلىق جايىق قالاسىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي ەتۋ ماسەلەسىن بىرنەشە جىلدان بەرى كوتەرىپ جۇرگەن ەدى. جاقىندا عانا قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى 100 نىسانى تىزىمىنە جايىق (تەكە) قالاسى دا ەنگەن سوڭ, بۇل يدەياعا دا جان كىرىپ, جۇزەگە اسار دەگەن ءۇمىت بار.
ورالدىقتار جىل سايىن اسىعا كۇتەتىن «قالا كۇنى» مەرەكەسى بيىل تۇڭعىش رەت كونە شاھار ورنىنان باستاۋ العانى شىنىمەن دە كوڭىلگە شۋاق سىيلاعانداي. بۇل ويدى وسى شاراعا قاتىسقان ۇلكەن-كىشى قايتالاپ ايتتى. قالا باسشىلىعى وسى ءبىر شارانى كەرەمەت ۇيىمداستىرعان ەكەن. كونە شاھار ورنىندا, اق جايىقتىڭ جاعاسىنداعى جايقالعان اسەم مۇيىستە بىرنەشە اق وتاۋ تىگىلگەن. التىباقان ورناتىلىپ, قىز-جىگىتتەر تەربەلىپ جاتىر. ءبىر توپ اتتىلى جىگىتتەر تازىلارىن ەرتىپ, اۋىلعا بەتتەپ كەلەدى. «ورالىم» فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ادەمى اۋەنى جۇرەكتى تەربەيدى.
– بارشامىزعا بەلگىلى, بيىل ەلباسى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ۇسىنعان بولاتىن. جالپى, ەلىمىزدىڭ كوركەيۋى, ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى تۇيسىنۋدەن باستالادى. ەلىمىزدەگى 100 كيەلى ورىننىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ جايىق قالاسى بولعانىنا قۋانىشتىمىز. سوندىقتان بيىلعى «قالا كۇنى» مەرەكەسىنىڭ تۇساۋكەسەرىن زيالى قاۋىمنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا وسى جەردەن باستاعالى وتىرمىز. تاريحىمىزدى زەرتتەپ, جوعىمىزدى تۇگەندەپ جۇرگەن بارلىق عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەرگە تابىس تىلەيمىن, – دەدى شارانىڭ سالتاناتتى اشىلۋ ساتىندە ورال قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات مۇقاەۆ.
ورتاعاسىرلىق جايىق (تەكە) شاھارى قازىرگى ورال قالاسىنىڭ ارعى ءتۇبى ەكەندىگى زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان سوڭعى كەزدە ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. وتارلىق كەزەڭدە تۋعان «ورال قالاسىنىڭ ىرگەتاسىن 1613 جىلى قاشقىن كازاكتار تاقىر جەردەن تۇرعىزعان» دەگەن تۇجىرىمنىڭ قاتە ەكەندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتتى. التىن وردا كەزەڭىندە 110 قالا بولعان ەكەن, جايىق (تەكە) – سونىڭ ءبىرى. جايىق پەن شاعان وزەندەرىنىڭ قيىلىسار تۇسىندا, اسەم مۇيىستە ورنالاسقان ادەمى شاھاردىڭ باسىنان باق تايىپ, قيراتىلعانى ءدال سول XVI-XVII عاسىرلارعا سايكەس كەلەدى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كونە قالا عيماراتتارى اياۋ-سىز بۇزىلىپ, كىرپىشىن ىرگەتاسىنا دەيىن تاسىپ اكەتكەن. سودان بەرى 6-7 عاسىر ءوتتى, ءدال وسى جەرگە كيىز ءۇي تىگىلىپ, دومبىرا ءۇنى اۋەلەمەگەن دە شىعار, بالكىم.
– مەن 1935 جىلدان بەرى وسى ورال قالاسىندا تۇرامىن. بىراق اۋىلدا تۋىپ-وسكەن قازاق بالاسىمىز عوي. وسىنداي تاريحي جەرگە تابانىم ءتيىپ, جۋسان ءيىسىن يىسكەگەن ساتىمدە ەرەكشە سەزىمدى باستان كەشتىم. ورال قالاسى باسشىلارىنىڭ بۇل باستاماسى – وتە كەرەمەت! رۋحاني جاڭعىرۋ – ءتۇپ باستاۋىڭدى تانۋدان باستالادى. جايىق قالاسىنىڭ جۇلدىزى جانىپ, ەل-جۇرتتىڭ يگىلىگىنە اينالار ءسات جاقىن بولسىن! – دەدى توقساننىڭ تورىنە شىققان عالىم قالام سۇيىنشاليەۆ تولقىپ تۇرىپ.
جايىق (تەكە) قالاسىنىڭ بۇگىنگى اۋماعى 8 گەكتار شاماسىندا. مۇرات سىدىقوۆ بۇل جەرگە اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جانە زاماناۋي دەمالىس كەشەنىن سالۋدى ۇسىنىپ وتىر.
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»