جەكە باسقا تابىنۋ تالايدىڭ تۇبىنە جەتتى. شىرقىراعان شىندىق شىڭىراۋدا تۇنشىقتى, جالعان جالامەن تالاي تارلان تۇرمەدە جازىقسىز جاپا شەكتى. اتىلىپ كەتكەندى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ سۇرەڭسىز سوقپاعى ءالى جاتىر. ارينە, ايتۋعا وڭاي! قازاق جەرى تۇتاس تۇرمەگە اينالعان زۇلمات زامان باستان وتكەن. كەڭەستىك كەزەڭدەگى «قىزىل يمپەريادا» قاداسى قاعىلعان العاشقى جەتى لاگەرلىك اي-ماقتىڭ بىرەۋى – قازاقستان!
قاراقۇرتتىڭ تورىنداي «گۋلاگ جۇيەسى» ورنالاسقان وداقتاعى 25 وبلىستىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى, ناقتىسى – جەتەۋى قازاقستانعا قارادى. اتاپ ايتقاندا, ولار: اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قوستاناي, قاراعاندى, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان. وسىدان كەيىن ول قالاي «تۇتاس تۇرمە» بولماسىن؟!
ون بەس رەسپۋبليكانى بىرىكتىرگەن وداقتا «گۋلاگ جۇيەسىنىڭ» قاندى شەڭگەلىن وسىلاي قازاقستانعا سال-ۋىن اركىم ارقالاي تۇسىندىرەدى. ونىڭ تابيعي بايلىعىن تەگىن كۇشپەن تەز يگەرۋگە ۇمتىلۋ, اسىرەسە قويناۋىنداعى قازىناعا كوز تىگۋ تۇبىنە جەتتى, دەيتىن دە تابىلادى.
مۇنىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ۇلكەن ساياسي-ستراتەگيالىق ءمانى بولدى, دەيتىن دە بار. وسىلاي كەتە بەرەدى. الايدا, سونىڭ ەشقايسىسى ادامزات تاريحىندا جاسالعان ول ايۋاندىقتى اقتاي المايدى. قيسىنسىز قۇرباندىقپەن قالعان حالىقتى باقىتتى, باقۋاتتى ەتۋ مۇمكىن بە؟! تۇتقىننىڭ ەرىكسىز ەڭبەگىن پايدالانۋ تەورياسىن «نەگىزدەگەن» ف.دزەر-جينسكي كورىنەدى. ونىڭ «رەسپۋبليكا قىلمىسكەرگە مۇسىركەپ قارامايدى جانە كوپ قارجى بولە المايدى. ولار ءوز ەڭبەگىمەن وزىنە قاجەتتى شىعىندى جابۋى كەرەك, ولاردى جولسىز, ەلسىز مەكەنگە قونىستاندىرۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى «گۋلاگ جۇيەسىن» قۇرۋدا نەگىزگە الىنىپتى.
قايعى مەن قاسىرەت كەشكەن سان مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالعان تامۇق وشاعىنىڭ ءالى اشىلماعان سىرى, دايەكتەلمەگەن دەرەگى جەتكىلىكتى. دەگەنمەن, انىقتالعان كەيبىر قۇجات پەن زەرتتەۋدى زەردەلەپ, تاسباۋىر تاريحتىڭ سول كەزەڭىنە كوز جۇگىرتەيىك. ايتپاعىم – ارقانى ازاپ ايماعىنا, قاسىرەت الاڭىنا اينالدىرعان «ستەپلاگ». ول – «حالىق جاۋىنا» ارنالعان ايرىقشا لاگەر. 1940 جىلى كەڭگىر جاعاسىنداعى بۇرىنعى پيونەر لاگەرىنىڭ ورنىنا كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) «جەزقازعان لاگەرى مەن گۋلاگ كومبيناتى» قۇرىلدى.
ول سول جىلى 1 ساۋىردەن باستاپ جۇمىس ىستەدى. باستى مىندەتى جەزقازعان مىس كومبيناتىن جەدەل سالىپ ءبىتىرۋ بولدى. 1942 جىلى 1 قاڭتاردا لاگەردە ءجۇز ەلۋدەي تۇتقىن ۇستالدى. قاتارىندا كىم كەزدەسپەدى: قازان توڭكەرىسىنە قارسى دا, قاندىقول قاراقشى دا, قاشقىن دا, الاياق تا, توقتى ۇرلاپ تورعا تۇسكەن دە تابىلاتىن.
سولاردىڭ قاتارىندا قۇرىلىسقا, شاحتاعا ادام كۇشى قاجەتتىلىكتەن نكۆد تىزىمىمەن قامالعان, كوبىنە كىناسىز سوتتالعان جازىقسىز جۇمىسشى, ينجەنەر, دارىگەر جانە باسقا كەرەكتى كاسىپ يەسى ءجۇردى. 1943 جىلى ءوندىرىستىڭ ىسكە قوسىلعان جانە سالىنىپ جاتقان نىسانىنىڭ ءبارى نكۆد-عا بەرىلىپ, «جەزقازعان ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەر-كومبيناتىنا» اينالدى.
سوعىستان سوڭ لاگەردەگى 12 مىڭ تۇتقىنعا مايداندا قولعا تۇسكەن 8 مىڭداي نەمىس پەن جاپون قوسىلدى. لاگەر كەڭەيىپ, ءۇش نەگىزگى بولىمشەگە ءبولىندى, ولار: كەڭگىر, جەزقازعان جانە قارساقباي. 1947 جىلى اتاۋى «№4 ەرەكشە لاگەر» نەمەسە «ستەپلاگ» دەپ وزگەرتىلدى. اتاۋى وزگەرگەنمەن, لاگەردەگى ازاپتى تۇرمىس تۇرالاي ءتۇستى. قايتا جۇمىسىنىڭ اۋىرلىعى, ءتارتىبىنىڭ قاتاڭدىعى جاعىنان باسقا لاگەر جەزقازعانداعىنىڭ جانىندا ء«جىپ ەسە الماي» قالدى. الايدا, ادام توزگىسىز اۋىر ەڭبەك, اش-جالاڭاشتىق, اۋرۋ, جيىلەپ كەتكەن ءولىم ەشكىمنىڭ ەڭسەسىن جانشىپ, رۋحىن جاسىتا المادى.
زورلىق-زومبىلىققا, باقىلاۋشىنىڭ ايۋاندىق ارەكەتىنە قارسى نارازىلىق ۇزدىكسىز بوي كورسەتىپ وتىردى. جۇمىسقا شىعۋدان باس تارتۋ, جاسىرىن ۇيىم قۇرۋ, ۇندەۋ-پاراقشا تاراتۋ سيپاتىنداعى قارسىلىق بىرتىندەپ باس كوتەرۋگە ۇلاستى. لاگەر جۇيەسىندەگى اسا اۋقىمدى, ءارى ۇزاققا سوزىلعان «كوتەرىلىس» وسى «ستەپلاگتا» بولدى.
ادام تاعدىرىن تالكەك ەتۋدىڭ تامشىلاپ جينالعان اششى زاپىرانى «ستەپلاگتىڭ» كەڭگىردەگى بولىمشەسىندە اقتارىلدى. تۇنىپ تۇرعان قارا سۋداي كەشەگى «گۋلاگ جۇيەسى» ءبىر مەزەتتە داۋىلدا بۋىرقانعان اساۋ تولقىندى تەڭىزگە اينالدى. مىنە, وسى تۇستا «كەڭگىر كوتەرىلىسىنىڭ» تاعى ءبىر سالماقتى سەبەبى كورىنىس بەردى.
1953 جىلى 27 ناۋرىزدا كەڭەس وكىمەتى كەڭ اۋقىمدى كەشىرىم جاريالادى. سوعان سايكەس بەس جىلعا دەيىن سوتتالعان تۇتقىن تەگىس بوسادى. 10-25 جىلعا كەسىلگەن ساياسي تۇتقىندى بۇل راقىمشىلىق قامتىماي قالدى. كەشىرىمنىڭ كەلەسى تارماعى جازاسىنىڭ بەس جىلىن وتەگەندى بوساتۋعا ارنالعانىمەن, الايدا ساياسي ايىپپەن سوتتالعانعا ول جەڭىلدىك جۇرمەدى.
كۇتكەن ءۇمىتى اقتالماعان تۇتقىندار اراسىندا نارازىلىق تولقۋى تولاستاماي, ءتىپتى ءورشي ءتۇستى. 1954 جىلى 16 مامىردا 60 شاقتى تۇتقىن كۇزەتشىگە باعىنباي, باسقا لاگەر اۋماعىنا كىرىپ كەتتى. قوسىمشا شاقىرىلعان اسكەري كۇزەت كومەگىمەن ولاردى ۇستاپ, اباقتىعا جاپتى.
الايدا, تۇتقىندار نارازىلىعىن توقتاتۋ ەندى قيىن ەدى. كەلەسى كۇنى لاگەر باسقارماسىنىڭ باستىعى لاگەرلەر اراسىنا اتىس توبىن ورنالاستىرۋعا بۇيرىق بەردى. بىراق بۇل جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىردى, 18 مامىردا تۇتقىندار كوتەرىلىسى قارۋلى قارسىلىققا ۇلاستى.
كوتەرىلىستى جۇيەلى باسقارۋ ماقساتىندا شتاب قۇرىلىپ, ونىڭ باستىعى بولىپ قىزىل اسكەردىڭ بۇرىنعى وفيتسەرى ك.كۋزنەتسوۆ تاعايىندالدى. جالپى جينالىستا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن لاگەرلەر باس باسقارماسىنا ارنايى حات جازىپ, ارناۋلى كوميسسيا لاگەردە ورىن العان زاڭسىزدىقتى كەلىپ تەكسەرۋىن تالاپ ەتتى.
كوپ كەشىكپەي قۇرامىندا كسرو ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-مايور س.ەگوروۆ, لاگەرلەر باس باسقارماسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-لەيتەنانت ي.دولگيح, كسرو باس پروكۋراتۋراسىنان ن.ۆاۆيلوۆ بار جوعارى دارەجەلى كوميسسيا كەلدى. جەزقازعاندا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترى سەروۆ, ىشكى ىستەر ءمينيسترى كرۋگلوۆ, كسرو باس پروكۋرورى رۋدەنكو, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تورالقا مۇشەسى فۋرتسەۆا دا بولدى. كوتەرىلىسشىلەر مەن رەسمي باسشىلىق اراسىنداعى كيكىلجىڭ 40 كۇنگە سوزىلدى. سوڭعى كۇنى, ياعني 26 ماۋسىمدا لاگەردىڭ ءۇش قاقپاسى مەن 8 قوسالقى جولى ارقىلى 1600 ادامدىق اسكەري كۇزەتتىڭ ەكى ديۆيزيونى مەن ىشكى كۇزەتتىڭ ءبىر ديۆيزيونى, ارنايى ۇيرەتىلگەن 98 يت ۇستاعان توپ, ءورت سوندىرگىش ءۇش ماشينا كوتەرىلىسشىلەر بەكىنىسىنە باسىپ كىردى.
بەس «ت-34» تانكى ولارعا جول اشىپ, بارريكادانى تالقاندادى. قارۋلى قاقتىعىستا قارسىلىق كورسەتكەن تۇتقىندار وفيتسەر مەن بولىمشە كومانديرىنىڭ وعىنا ۇشتى. قۇرباندارعا قاتىستى دەرەك ءارتۇرلى. سونىڭ ىشىندە رەسميىندە: «46 ادام ءولدى, 61 ادام ءارتۇرلى جاراقات الدى» دەيدى. جارالانعان اسكەري – 40.
كوتەرىلىسكە قاتىسقان 5200 تۇتقىننىڭ تاعدىرى تىعىرىققا تىرەلدى. شتابتىڭ التى مۇشەسى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. كنوپمۋس پەن كەللەر بىردەن اتىلدى. قالعانىنىڭ جازاسى 1955 جىلى 25 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا اۋىستىرىلدى. ك.كۋزنەتسوۆ «كارلاگتا» جازاسىن وتەپ, 1960 جىلى مەرزىمىنەن بۇرىن بوسادى.
ال, بەلسەندىلىك بايقاتقان 400 تۇتقىن تۇرمەگە توعىتىلدى, قولداعان 1 مىڭى (500 ايەل, 500 ەركەك) ماگادانعا, «وزەرلاگقا» جەر اۋدارىلدى. دەگەنمەن, بۇل باس كوتەرۋ بوسقا كەتكەن جوق. كوپشىلىگىنىڭ ءىسى قايتا قارالىپ, «ستەپلاگتا» 8 مىڭ ادام اقتالىپ, بوستاندىق الدى. دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن «كەڭگىر كوتەرىلىسى» لاگەر جۇيەسى كۇيرەۋىنىڭ باسى بولدى. كەلەسى جىلدان باستاپ بىرتە-بىرتە «تەرەكتى», «جەزدى», «بايقوڭىر», «سپاسسك», «كەڭگىر» بولىمشەسى جابىلدى. «ستەپلاگتىڭ» سوڭعى ساعاتى 1957 جىلى سوقتى. تاقىرىپقا تۇزدىق: 1954 جىلعى ماۋسىمداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, «ستەپلاگتا» 2 660 ورىس, 9 596 ۋكراين, 2 690 ليتۆالىق, 1074 لاتىش, 290 قازاق جانە سول كەزدە كەڭەس وداعىن مەكەندەگەن باسقا ۇلت پەن ۇلىس وكىلى, سوعىستان سوڭ 2369 نەمىس, 1012 جاپون, 103 اۆستريالىق, 630 ۆەنگر, 145 رۋمىن, 58 قىتاي ۇستالعان ەكەن.
جەزقازعان جەرىندە ازاپ لاگەرىن ەسكە تۇسىرەتىن ونىڭ كەيبىر قۇرىلىسى ءالى ساقتالعان.
الىبەك ءابدىراش,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى