بەيىت باسىنداعى بەلگى

ەرتەسىندە ساعات 9-داردا ايتقان جەرگە جينال­دىق. بيۋست الماتى كوركەمسۋرەت ۋچي­ليششەسىنىڭ شەبەرحاناسىندا ەكەن. ءۇي يەلەرى مەن اعالارىمىز: ء«بىز ءوزارا اقىلداسىپ بول­عانشا, ونى مۇندا الىپ كەلىڭدەر», – دەدى. وسىنداي ۇيعارىمنان كەيىن ەسىك ال­دىنداعى جەدەل جاردەم سياقتى ماشيناعا ءمىنىپ, ءمۇسىندى جاساعان سۋرەتشى-سكۋلپتور جى­گىت­تىڭ باستاۋىمەن احۋ عيماراتىنا بار­­دىق. ونداعى شەبەرحانادان العاش رەت اقىننىڭ بەيىتى باسىنا قويىلاتىن ءبيۋس­تتى كوردىك. گيپستەن جاسالعان ونى جو­عارىداعى سانيتارلىق كولىككە تيەپ, اقىننىڭ ءۇيى­نىڭ الدىنا كەلدىك. سول جەردە ۇلكەندەر باستاعان توپ ناعيمان اجەمىزدى قولتىقتاپ, ماشيناداعى مۇسىنگە بەتتەدى. ول ۋاقىتتا اپايدىڭ كوزى كورۋدەن قالعان-دى. قارت انا ساۋساقتارىمەن اقىننىڭ تاس بەينەسىن ىزدەدى. سوسىن ونى ايالاي سيپاپ, كوڭىلى بوسادى. 

...ساعات 11-دەن اسا بەرە كەڭسايعا كەل­گە­نىمىز ەسىمدە. ارتىمىزدان ىلە-شالا ۇل­كەن جۇك ماشيناسى دا جەتتى. وعان بيۋست قو­يىلاتىن تۇعىرتاس تيەل­گەن ەكەن. كوز ولشەمىمىزگە سالىپ قاراپ تۇرمىز. مۇقاڭنىڭ بەيىتى مەن زيراتتاعى قارا جول جيەگىنىڭ اراسى 150 مەتردەي جەر سياقتى. ءىشى قۋىس گيپس ءبيۋستتى ءۇش ادام قاۋمالاي كوتەرىپ, ورناتاتىن تۇسقا وڭاي جەتكىزگەنىمىزبەن, جۇك ماشيناسىنداعى گرانيت تۇعىرتاستى ءتۇسى­رۋ مەن اپارۋ وتە قيىن بولدى. تەمىر سۇيمەندەرمەن دەمەي جىلجىتايىق دەسەك, ەكى جاعى جىپ-جىلتىر بوپ وڭدەلگەن تاس قىرلارى مەن قاسبەتتەگى جازۋ ءب ۇلىنۋى مۇم­كىن. بەكسۇلتان, باققوجا, جامبىلبەك اعالار جانە پولكوۆنيك شەنىندەگى بەيتانىس اسكەري ادام ءوزارا اقىلداسا كەلىپ, تۇعىرتاستى تۋريستەردىڭ قونالقالىق شاتىرى ما, الدە سۋلىق شينەل مە, ايتەۋىر سونداي ءبىر كەنەپكە وراپ, ارقانمەن العا تارتۋعا شەشىم قابىلدادى. 

تۇعىرتاس وتە اۋىر. ءبىر مەتردەي جەرگە سۇي­رەتىپ بارىپ ءبىر توقتايمىز. تاعى دا­ ءبىر مەترگە جۋىق جىلجىتىپ, قايتا دامىلدايمىز. كۇن بولسا شىجىپ تۇر. ءوستىپ وتىرىپ زيرات ورتاسىنداعى 150 مەتر جەردى ءۇش ساعات جۇرگەنىمىز بار. كەلسەك, مۇقاڭنىڭ ءىنىسى توقتاربايدىڭ ۇيىمداستىرۋى بو­يىنشا اقىننىڭ ۇلكەن ۇلى جۇلدىز ەكى جولداسىمەن تسەمەنت لاي ازىرلەپ, ونىمەن قورشاۋ دىڭگەكتەرىنىڭ ءتۇبىن بەكىتىپ جاتىر ەكەن. پوستامەنتتەگى تەمىر شىنجىرلار ماسكەۋدەگى ا.پۋشكين ەسكەرتكىشىنىڭ اينالاسىنداعى كورىنىستى كوزگە ەلەستەتكەندەي. ساۋلەتشى مىنا ۇلگىنى سوعان ەلىكتەپ ال­دى ما ەكەن دەگەن وي كەلدى ونى كورگەندە. 

ءسال دامىلداپ العان سوڭ ءبارىمىز جابىلىپ ءجۇ­رىپ, تۇعىرتاستى تىكتەۋگە كىرىستىك. سودان سوڭ وعان كەۋدەمۇسىن – ءبيۋستتى ورناتتىق. بىزبەن بىرگە جۇرگەن سۋرەتشى-سكۋلپتوردىڭ ايتۋىنشا ەسكەرتكىشتى بەكىتكەن تسەمەنت پەن اسبەستىڭ قاتۋى ءۇشىن ەكى ساعات ۋاقىت كەرەك ەكەن. بەيىت باسىنداعى كۇرەك, شەلەك, باسقا دا زاتتاردى جيناستىرىپ ءجۇرىپ, مىنە, سول ۋاقىتتى توستىق. ساعات كەشكى 5-تەن اسا بەرگەندە ءمۇسىنشى جىگىتتىڭ: ء«بىتتى. ءبارى دۇرىس», – دەگەن داۋ­سى ەستىلدى. مۇنى قۇ­لاعى شالعان اقىننىڭ ءىنىسى توقتارباي اعا ەسكەرتكىش ماڭايىن اسىقپاي كورىپ شىقتى. ءسويتتى دە كوڭىلى تولقىپ تۇرىپ بارىمىزگە راحمەت ايتتى. بۇل جەردە ءبارىمىز دەپ وتىرعانىمىز: كەيىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى اتانعان جازۋشىلار بەكسۇلتان نۇرجەكە مەن باققوجا مۇقاي, اقىن ومىرگە كەلگەن نارىنقول ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, سول كەزدە الماتىدا ەكسپەديتور-جابدىقتاۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جامبىلبەك نۇرداۋلەتوۆ جانە اتى-ءجونىن ءبىز بىلمەيتىن پولكوۆنيك اعاي بولاتىن. بىردە جەرلەس ارىپتەستەرىم رىسبەك سارسەنباي مەن باتىق ءماجيت ۇلىنا جوعارىداعى اڭگىمەنى ايتقانىمدا: «ول بەيتانىس اسكەري ادام اقىننىڭ تۋىسى, كەيىن سەمەيگە اۋىسىپ, گەنەرال-مايور شەنىندە وتستاۆكاعا شىققان ابدىقايىم يساباەۆ اعا عوي», – دەدى. مۇنى مۇقاڭنىڭ ۇلى جۇلدىز دا سولاي دەپ راستادى.

ءسوز ورايىندا اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ­تىڭ بەيىتى باسىندا ورناتىلعان بەلگىنىڭ اۆ­تو­رى تۋرالى از-كەم اڭگىمە ايتساق دەي­مىز. تۇعىرتاستى ورناتىپ بولىپ دەمالىپ وتىرعانىمىزدا, ءبىر-بىرىمىزدەن ءجون سۇ­راس­قانبىز. سوندا ول ءوزىن قىسقاشا تانىس­تىرعانى بار. ۇمىتپاسام 1947 جىلى ومىر­گە كەلدىم دەگەن سياقتى. اتى – ەلامان. فا­ميلياسى – قاسىمباەۆ. تۇركىستاندا تۋىپتى. ماس­كەۋ مەن لەنينگرادتاعى ءيا سۋريكوۆ, ءيا رەپين اتىنداعى ما ەكەن, جوق الدە لۆوۆ­تاعى جوعارى كاسىپتىك كوركەمسۋرەت ۋچي­ليششەسى مە, ايتەۋىر سول جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرەۋىن بىتىرگەن. بۇل جەردە اتالمىش وقۋ ورىندارىنىڭ ءبارىنىڭ اتىن ايتىپ, وتىرعانىمىز ءمۇسىنشىنىڭ زايىبى, باشقۇرت قىزى دا سۋرەتشى ەدى. ءسوز اراسىندا ول ونى دا تانىستىرىپ, جارىنىڭ رەسەي نە ۋكراينادا وقىعانىن ايتقان.

ەلامان شالت قيمىلدى, تەز اشۋلاناتىن, مىنەزى شالكەس جان ەدى. ءسال نارسەگە ابىرجىپ, كۇي­گەلەكتەنىپ رەنجىگەنىنە نەمەسە اياق استىنان قۋانىپ, جادىراپ سالا بەرەتىنىنە سول كەزدە بىزدەر تۇسىنىستىكپەن قاراعانبىز. ويتكەنى ول سۋرەتشى, ءوز الەمىمەن ءومىر سۇرەتىن, وزگەشە بولمىس-بىتىمگە يە شىعارماشىلىق ادامى عوي. ال ونداي تالانت يەلەرىندە بىلايعى جۇرت كوپ تۇسىنە بەرمەيتىن مىنەز-ق ۇلىقتار بولاتىنى تابيعي جاعداي. 

ءسوز سوڭىندا وسى ماقالامەن بىرگە بەرىلىپ وتىر­عان سۋرەت تۋرالى دا ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتەيىك. اقىن بەيىتى باسىنداعى بەلگى ورناتىلعان سوڭ 1977 جىلعى شىلدە, تامىز ايلارىنىڭ بىرىندە «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى الاشىباي ەسماعامبەتوۆ تۇعىرتاستاعى كەۋدە ءمۇسىندى «قازاق ادەبيەتىنىڭ» تاپسىرماسىمەن رەداكتسياعا ءتۇسىرىپ اكەلگەن. بۇل ءراسىمنىڭ سەكرەتاريات بولمەسىندەگى ارتىق داناسىن سول كەزدەرى جاستار باسىلىمىندا جۇمىس ىستەيتىن وسى جولدار اۆتورى سوندا وزىنە ساقتاۋعا الىپ قويعان بولاتىن. ارادا 40 جىل وتكەندە, ونى وقىرماندارعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. 

جانبولات اۋپباەۆ, 

«ەگەمەن قازاقستان»

استانا