تۇلپار تۇياعىمەن جازىلعان تاريح

ەكى جۇما ەل ەسىندە قالاتىن ەلەۋلى كوش-كەرۋەن 30 تامىز كۇنى قاراعاندىداعى قازى­بەك ءبيدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا ءوز سا­پارىن تۇيىندەدى. داناگوي شەشەن زامانىن­دا سە­گىز حانعا كەڭەسشى بولىپ, قازاقتىڭ قاسيەتتى زاڭ­دار جيناعى «جەتى جارعىنى» جاساقتاۋعا قاتىسقان ۇلى كەمەڭگەر. اۆتوكەرۋەن ساپا­رى­نىڭ تۋرا اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيا كۇ­نىنە وراي قورىتىندىلانۋىن دا ءبىز تاري­حي ساباقتاستىق دەپ بىلدىك. جالپى, جارتى ەۋرازيانى جالپاعىنان باسىپ جاتقان قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىن 12 كۇندە شارلاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. كەرۋەن تەك ءۇش جۇز­گە تورەلىك ايتىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭ­نەن قول شىعارىپ, ىنتىماقتاسا مەملەكەت قۇرۋعا سەپ بولعان ءۇش ءبيى –تولە, ايتەكە, قازىبەك بابالارىنىڭ باسىنا بارىپ, ارۋ­اق­تارىنا تاۋەپ ەتۋدى نەگىزگى ماقسات ەتكەن. جول بويىندا كيەلى مەكەندەرگە ات شالدىرىپ, ولاردىڭ تەرەڭ تاريحىمەن تانىسىپ, بولاشاق جاستاردىڭ ساناسىن ۇلتتىق رۋحپەن سەر­پىلتۋدى وزدەرىنە بورىش ساناعان. كەرۋەن قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ 16 قالاسىن كوكتەي ءوتىپ, 5500 شاقىرىم جول ءجۇرىپ كەل­دى. وبلىستىق جاستار ساياساتى جونىندەگى باس­قارمانىڭ باستاماسىمەن, وبلىس اكىمى ەر­لان قوشانوۆتان قولداۋ تاۋىپ, «شۇباركول كو­مىر» اق دەمەۋشىلىك جاساعان اۆتوشەرۋ ۇلى بابا مۇراسىن ۇرپاققا ناسيحاتتاپ, تۇران تۇلپارلارى تۇياعىمەن جازعان تاريحتى ۇلت ساناسىندا قايتا جاڭعىرتۋدى كوزدەدى. كەرۋەن قۇرامىندا – 28 ادام. كەرۋەنباسى – جاستار ساياساتى جونىندەگى باسقارمانىڭ باسشىسى ميراس قۇتتىباي. سونىمەن...

شانشاردىڭ ىعىنداعى جۇرت

كەرۋەن ءوز ساپارىندا جەرگىلىكتى جاستارمەن, شەجىرەشى قاريالارمەن كەزدەسە وتىرىپ, قازاقتاعى بي-شەشەندىك ءىلىمىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازىبەك ءبيدىڭ مۇراسىن بۇدان دا بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ جايىن ءسوز ەتۋدى مەجەلەگەن. بابا تويىندا بايانداما جاساعان وبلىس اكىمى ەرلان قوشانوۆ ايتقانداي, ول قۇندى قازىنالار كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جان-جاقتى تولىق زەرتتەلمەدى. ونى تەك اۋىز ادەبيەتى دەڭ­گەيىندە قاراستىرىپ كەلدىك. ال قازىر تاۋ­ەلسىزدىك تۇسىندا بابامىزدىڭ بەينەسىن جاڭا قىرىنان اشا الامىز. عالىمدار قىتاي مۇراعاتىندا قازاققا قاتىستى ءۇش مىڭنان استام قۇجات ساقتالعان دەپ ايتىپ وتىر. سونداعى قازاق حاندىعىنا قاتىستى, ۇلتىمىزدىڭ حاندارى مەن باتىرلارى تۋرالى, بيلەرىمىز جايلى قانشاما قۇجاتتار ساقتاۋلى. مىسالى, قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ سامەكە, ابىلمامبەت, ابىلاي حاندار تۇ­سىندا مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە ارا­لاسقانى جونىندە قىتاي مۇراعاتتارىنان بەل­گىلى ەكەن. سونداي-اق, ءبىز بي-شەشەندىك مەك­تەبىن جالپى قازاقستاندىق دەڭگەيگە كو­تەرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتقىمىز كەلەدى. مىسالى, بيلەر سوتى, دالا مەدياتسياسى ادە­بي­ەت, تاريحتا عانا ەمەس, حالىقارالىق قا­تى­نا­ستار, زاڭتانۋ, قۇقىقتانۋ دەڭگەيىندە وقى­تىلۋى قاجەت. 

كەرۋەننىڭ كەلەلى اڭگىمەلەرى وسى تاراپتا ءوربىپ وتىرماق. ساپارلاستار ساپىندا بۇل تاقىرىپتى تولىق قاۋزاۋعا ق ۇلىقتى ازاماتتار جەتەرلىك. بىرەۋى − قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشى, دوكتورانت نۇرتاس سماعۇلوۆ. ەكىنشىسى – بي ۇرپاعى, مادەنيەت مايتالمانى راۋشان جىل­تىباەۆا. قالعاندارى دا قارا جاياۋ ەمەس. عالىمدى ورتاعا الىپ, تاريحتاعى ءتۇي­ىنى شەشىلمەگەن تۇيتكىلدى سۇراقتارعا سۇڭ­گيمىز. ساۋالىمىزعا سۇرىنبەي جاۋاپ تاۋىپ وتىرعان تاريحشىمىز دا قازىبەك بي اتا­مىزدىڭ ءبىر ۇرپاعى. شەجىرە تارقاتقان تۇس­تا بابالاردان قالعان قىزىق اڭىزداردى اي­تادى. مىسالى, حالىق اڭىز-اڭگىمەسىندە, ونىڭ ىشىندە قاراكەسەك رۋىنىڭ تاريحىندا بۇلبۇل بابا وتە اتاقتى ادام بولعان دەيدى. كورەگەن, كورىپكەل, ايتقان ءسوزى وق بولىپ تيەتىن ادام دەپ سيپاتتالادى. بۇلبۇلدىڭ ءۇش ايەلى بولعان. ءبىرىنشىسى – قاراكەمپىر. ەكىنشى ايەلى – داناكەمپىر, ءۇشىنشىسى – قۇباكەمپىر. اڭىز بويىنشا قاراكەمپىر ۇيسىننەن شىققان قىز ەكەن. سول قاراكەمپىردىڭ بالالارى شەتى­نەن وجار­لاۋ, جەتى-سەگىز ۇل بولسا كەرەك, قۇبا­كەم­پىردەن تۋعان شانشارعا قول كوتەرەدى ەكەن. ال شانشار تۋعاننان جاراتىلىسى بو­لەك ادام بولىپتى. ءبىر كۇنى بۇلبۇلعا قارا­كەمپىر «مىناۋ شانشار – باسىندا باق جۇل­د­ىزى جانىپ تۇرعان بالا. مەنىڭ ۇلدارىم بۇل­ شانشارعا مازا بەرمەي تيىسە بەرەدى. ۇلدارىمنىڭ ول قىلىقتارىن تىيۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەپتى. سوندا اتاقتى بۇلبۇل اۋليە «اكە قارعىسى – وق, انا قارعىسى – بوق. ەگەر مەن ايتسام, بۇل ۇلداردىڭ تۇقىمى قۇرىپ كەتەدى. بۇلاردىڭ جازاسىن, بايبىشە, وزىڭە تاپسىردىم», دەيدى. سودان قاراكەمپىر باي­بى­شە بارلىق ۇلدارىن شاقىرىپتى دا «ال, قول­دارىڭدى جايىڭدار, باتا بەرەمىن», دەپتى. ءاۋمين دەپ الاقاندارىن جايعان ۇلدارىنا اقىلدى بايبىشە «تۇقىمدارىڭ ءونسىن, ءوسسىن, كوبەيسىن, بىراق شانشاردىڭ ىعىندا كەتسىن!» دەپ باتا بەرىپتى. بۇل باتا قابىل بولىپ, بايبىشەدەن تۋعان ۇلداردىڭ تۇقىمى راسىمەن وسەدى. الايدا, قازىر سول بۇلبۇل بابانىڭ قاراكەمپىردەن تۋعان ۇرپاقتارىنىڭ رۋىن سۇراساڭ ءوز رۋىنىڭ الدىنا شانشاردى قوسىپ ايتادى. نەگىزىندە, ولار بايبىشەنىڭ بالالارى ەدى عوي. وسى اڭگىمەنى ايتىپ وتىرعان نۇرتاس تا قاراكەمپىردەن تۋادى. بىراق, وزدەرىن شانشارمىز دەيدى. ال ەندى قازداۋىستى قازىبەك بابا داۋسىز شانشار. بۇل جەردە ءبىز اتا بالاسى ارعىننىڭ تەكتى انالارى جاي­لى ءسوز ەتۋىمىزگە بولادى. اتى ۇرانعا اي­نال­عان قارقابات, تەكتىلىگى تەگىس جۇرتقا ۇلگى بولعان توقمەيىل انالاردىڭ قۇرساقتارى قۇت­تى بولعان. بۇلبۇل اۋليەنىڭ بايبىشەسى قارا­كەم­پىردىڭ ءوزى ونەگەلى ىستە اقىل دارياسىن ادال­دىق پەن اقيقات جولىنا ارناعانىنا كوز جەت­كىزىپ كەلەمىز. الىپ تا, حالىق تا وسىنداي انالاردان تۋىپ وتىرعان. قازىبەك ءبيدىڭ جولى – قازاقتىڭ جولى. ءبىز سول جولعا كەرۋەن شىعاردىق.  * * * كەرۋەن قارقارالى ارقىلى بوتاقارا كەنتىنىڭ ۇستىمەن بۇقار جىراۋ ەسكەرتكىشىنە ەكىنتىدە بارا جاتتى. تۋرا سول كۇنى كەشقۇرىم جاڭاارقا اۋدانىنىڭ ورتالىعى اتاسۋ كەنتىنە جەتتى. ارالباي باتىر ەسكەرتكىشىنىڭ ال­دىنا جينالعان اتاسۋلىقتار ءبىز باعىت ال­عان جولدىڭ جاڭاارقامەن وتەتىن تۇسى حان جولى ەكەندىگىن ايتىپ كەتتى. قازداۋىستى قا­زىبەك ءبيدىڭ ەسىمى ابىلاي حانمەن قاتار ايتىلاتىنىن ەسكەرسەك, قازاقتىڭ وسىناۋ ۇلى حانى ۇلىتاۋعا ءوتىپ بارا جاتقان جولدا جاڭاارقانىڭ قاراۋىلتوبە دەگەن جەرىندە ات ايىرباستاپ توقتاعان ەكەن. قايتكەن كۇندە دە جازيرالى جاڭاارقانىڭ توپىراعى كيەلى, ءسوزى جۇيەلى كەلەدى. ال ەندى ۇلىتاۋ, جەز­قاز­عان ساپارى جايلى گازەتىمىزدىڭ وتكەن نو­مىر­لەرىندە از-كەم اقپارات بەرگەندىكتەن, ول ارا­لىقتى بۇگىن ءۇستىرت قانا اتاپ وتپەكشىمىز.

حورەزم تامىنداعى لاق

كەرۋەن ۇلت بەسىگى ۇلىتاۋدان قازداۋىستى قازىبەك بي بابامىزدىڭ كىندىك قانى تامعان, ۇلى داريانىڭ تومەنگى اعىسىنا بەتتەدى. بۇل جول – قازىبەك بابامىزدىڭ ارقاعا ات باسىن تىرەپ اكەلگەن سارا سوقپاعى بولاتىن. باعزىداعى ۇلى جىبەك جولىمەن, سارىسۋدى ساعالاپ, شاعىل قۇممەن اتىراپتى شاڭعا بوكتىرىپ كەلە جاتىرمىز. تۇران ويپاتىنىڭ ءبىراز بولىگىن الىپ جاتقان بايىرعى اقمەشىتتى قوسا ەسەپتەگەندە, بۇل مەكەن زامانىندا تۇركى جۇرتىنىڭ ءتورت بىردەي استاناسىنا تۇعىر بولعان قاسيەتتى جازىق. قامىسقالا دەپ اتالعان. «حورەزمنىڭ توبەسىنە شىعىپ كەتكەن لاق المالىققا دەيىن تامنىڭ توبەسىنەن تۇسپەيدى». ورتا عاسىر وسىلاي ماتەل قىلعان ول قالالار قازىر تاريحقا تۇعىر بولىپ, تو­بە­لەر كونەدەن كۇڭىرەنەدى. ساپارلاسىمىز, تا­­ريحشى عالىم نۇرتاس سماعۇلوۆ تاعى بىر­­دە «بولسا ءتاڭىر ەكىنشى ءومىر قيعانداي, سى­­عاناقتا كوز جۇمار ەم قينالماي» دەگەن ورتا عاسىرداعى عيسامەدين ءال-سىعاناكيدىڭ ولەڭىن جاتقا ايتىپ كەلەدى. سىعاناق قالاسى سىرداريا بويىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق ءىرى ساۋدا ورتالىعى ەكەنى بەلگىلى. ودان بولەك, ءبىز سىعاناقتى قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى رەتىندە تانيمىز. سىعاناقتىڭ جالتوبەسىنە شىعىپ, سولتۇستىك-شىعىس قاقپاسىندا تۇرعان ۋاقىتتا تابانىمىزدىڭ استىنداعى تاريح ءتۇبى ءبىر تۇرىك جۇرتىنىڭ سونشالىقتى اسقاق-ءور رۋحتى ەكەنىن سەزدىردى.

قىزىلورداعا قۇتتى قوناق بولىپ تۇسكەن دەلەگاتسيا وكىلدەرىن سول كۇنى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قابىلدادى. وبلىس ەكى بولەك بولعانىمەن – بابا ورتاق. قازىبەك ءبيدىڭ قىزىلوردادا كىندىك قانى تامسا, ەلىم دەپ ەگىندىبۇلاقتا قازاق ءۇشىن ماڭداي تەرى توگىلگەن. ەكىجاقتى ىمىرا مەن ارىپتەستىك سول ءۇشىن ىنتىماقتى بىرلىكتە بولماق. ەكى اۋىل اراسىنداعى, ياعني جەزقازعان مەن قىزىلوردا قالالارى اراسىنداعى پروبلەمالى جول ماسەلەسىن جولعا قويۋدى جوسپارلاپ وتىرعان قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى مىرزاعا ءبىز دە ريزا بولىپ اتتاندىق. 

كەرۋەن مۇشەلەرى وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنا ساياحات جاساپ, تۇستەن كەيىن وبلىستىڭ بەلسەندى جاستارىمەن كەزدەستى. قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا وتكەن كەزدەسۋدى جاستار ساياساتى جونىندەگى باسقارمانىڭ باسشىسى ەركەبۇلان مەڭلىباەۆ جۇرگىزدى. ەلباسىنىڭ قازاقستان جاستارىنا قامقورلىعى تۋرالى وي قوزعاپ, رۋحاني جاڭعىرۋ ماقساتتارىندا جاستاردىڭ ىقپالى زور بولۋى كەرەك دەگەن مازمۇندا وربىگەن اڭگىمە ەكى وبلىستىڭ جاستار ساياساتى جونىندەگى باسقارمالارى اراسىندا ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمعا قول قويۋ راسىمىمەن اياقتالدى. مەموراندۋم اياسىندا ەكى وبلىس جاستارىنىڭ ىنتىماعى ارتىپ, ىرىسى ەسەلەنەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىلدى. اسىرەسە, جەزقازعاندىق مەتسەنات بەكزات التىنبەكوۆتىڭ ءوز قارجىسىنا ۇلىتاۋ جاستارىنىڭ سىر وڭىرىنە, سىر ەلى جاستارىنىڭ ۇلىتاۋعا ساياحاتىن ۇيىمداستىرۋعا ۋادە بەرۋى ونەگەلى دە ورەلى ءىس بولدى. قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىن ارالاۋ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ ارقىلى جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋ بۇگىنگى كۇننىڭ كەزەك كۇتتىرمەس وزەكتى ماسەلەلەرى ەكەنى داۋسىز. 

ءتورت ءجۇز جىلدىق امانات

كەرۋەن كونە سايرام قالاسى ارقىلى ەكى دۇنيەنىڭ ەسىگى – تۇركىستانعا كەلە جاتتى. اۆتوكەرۋەندى قالا قاقپاسىنان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى كاسىپكەر بايماحان سۇلەيمەنوۆ قارسى الدى. قالاعا كىدىرگەن ساتتە الەۋمەتتىك جەلىدەگى دوسىمىز سانجار كەرىم­باي­دىڭ اڭگىمەسى ەسىمىزگە ورالدى. بايانداعان ءبىر قيسساسىندا ول «ارىستان بابتان تىلە, ياساۋ­يعا تۇنە» دەگەن اڭىزدى ايتقان ەدى. اڭىزدىڭ اقيقاتىن اللا بىلەر, ديۋاني حيكمەتتەن جەتكەن اڭگىمە بويىنشا, ارىستان باب ءتىلىنىڭ استىندا ءتورت ءجۇز جىل ساقتاعان قۇرمانى جەتى جاسار حازىرەت سۇلتانعا اماناتتاپ تاپسىرىپتى. پايعامبار پارمەنىمەن بەرىلگەن امانات ءوز يەسىن تاپقان سوڭ اۋليە باب پانيدەن باقيعا اتتانۋى كەرەك بولادى. ءتابدىل بويىنشا ازىرەيىل كەلىپ جانىن الماق. اقتىق دەمى تاقاعان شاقتا ارىستان باب ءياساۋيدى شاقىرىپ الدى دا ءبۇي دەيدى... ء«اي, بالام, مەن قازىر شىبىن جاندى اللاعا تاپسىرامىن. پايعامبارىما ورالامىن. سەن جانازامدى شىعارىپ, دەنەمدى جەر قوينىنا تاپسىرۋ ءىسىن موينىڭا ال», دەيدى. كىپ-كىشكەنتاي ياساۋي تاڭعالدى. «بابا, مەن ءالى بالامىن. مەن قالايشا...» دەپ ايتتى. سوندا اۋليە باب وعان اللانىڭ بۇيرىعىمەن كوكتەن سانسىز كوپ پەرىشتەلەر ءتۇسىپ, اقتىق ساپارعا ارۋلاپ اتتاندىراتىنىنا سەندىردى. 

ارادا بىرنەشە عاسىر وتكەن سوڭ ءامىر تەمىر قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ باسىنا كۇمبەزدى كەسەنە سالماق بولادى. تۇركىستانعا كەلگەننەن كەيىن بۇل ءىستى قولعا الادى. بىراق كەشكە دەيىن قالاعان دۋال تاڭەرتەڭ بارسا, بۇزىلىپ جاتادى. ونى قۇلاتقان كىم ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ءامىر تەمىردىڭ ءوزى تۇندە كەلىپ قاراۋىلدايدى. ءتۇن ورتاسىندا ۇلكەن وگىز كەلىپ, دۋالدى ءسۇزىپ قي­راتادى. ءامىر تەمىر ويلانىپ قالادى. وعان تۇ­سىندە قوجا احمەت بابامىز ايان بەرىپ, بىلاي دەيدى:

– ول كوك وگىز ارىستان بابتىڭ ارۋاعى. سەن الدىمەن, سونىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىز, – دەدى.

– مەن ونى قالاي تابامىن؟ – دەگەندە,

– مەن ءوزىم جول كورسەتەمىن, – دەپ جاۋاپ بە­رەدى. سونىمەن, ول ەرتە تۇرىپ, وتىرارعا بەت الادى. ارىستان باب جاتقان جەردى تاۋىپ, ءزاۋلىم كەسەنە سالادى. وسى كەزدەن بەرى قا­لىپتاسقان زيارات ءتارتىبى بويىنشا ادامدار الدىمەن ارىستان باب كەسەنەسىندە تۇ­نەي­­تىن بولعان. ەرتەسىنە قوجا احمەت ياساۋي كە­­سەنەسىنە بارىپ, قۇدايدان تىلەكتەرىن تىلەي­دى ەكەن.

تاريحي وقيعالار جەلىسى بويىنشا كەرۋەن دە كەشقۇرىم وتىرار اۋدانىنا بارىپ, ارىستان باب اۋليەنىڭ باسىندا قۇران وقىدى. اۋدان اكىمى ەرلان ايتاحانوۆ قاسقادان توبەل تۋعان تەكتىلىكتى تانىتىپ, كەلگەن قوناقتارعا سىي-سىياپات جاساعانىن ايتۋىمىز كەرەك. 

ەرتەسىنە تۇرىك دۇنيەسىنىڭ تۇندىگى بولعان تۇركىستانعا تاڭ ازاندا ارقادان سالقار كوش قۇلادى. قازىبەك بابانىڭ باسىنا تويىنان سارقىت-سىي اكەلگەن دەلەگاتسيانى مادەنيەت مايتالمانى, وبلىس اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى رىمبالا وماربەكوۆا باستاپ كەلىپتى. جاقسىلار مەن جايساڭدار قاتارىندا ارداگەر اعا تىلەۋبەك زەينەشوۆ, بەلگىلى ءتىل جاناشىرى باقىتقالي مۇسابەكوۆ, «نۇر وتان» پارتياسى قاراعاندى وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قاديشا وسپانوۆا, تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى وبلىستىق باسقارما باسشىسى گۇلنارايىم قاڭتاربەكوۆا, قارقارالى اۋداندىق «قارقارالى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى رىمبەك سماعۇلوۆ بار. كەلىستى كوش كەسەنە الدىندا سالتاناتتى جيىنعا قاتىسىپ, اۋليە حان-سۇلتاندار مەن بي-شەشەندەردىڭ, ارنايى قازداۋىستى قازىبەك بي بابانىڭ اتىنا قۇران باعىشتاپ, اللاعا ءمىناجات ەتتى. ودان كەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق جاستار ساياساتى جونىندەگى باسقارما باسشىسى بالمارجان ناربەكوۆا تىزگىنىن ۇستاعان جارقىن جۇزدەسۋ بارىسىندا بابالار جولىنداعى كەرۋەننىڭ كەلبەتتى كەلەشەككە ساپارلاعان تاريحي ساتىنە بايسالدى باعا بەرىلىپ, لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلدى. جيىن بارىسىندا قحا قاراعاندى وبلىستىق حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەرلان قۇسايىنوۆ بايانداما جاسادى. كەشكىسىن قالي بايجانوۆ اتىن­داعى قاراعاندى وبلىستىق كونتسەرتتىك بىر­لەستىگىنىڭ «ارقا سازى» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق جانە «اققۋ» حالىقتىق بي ان­سام­بلدەرى « ۇلى دالا ءۇنى» اتتى مەرەكەلىك كونتسەرت قويدى. وندا سۇگىردىڭ قاراتاۋ شەرتپەسىندەي ۇلى مۋزىكا سال-سەرىلەردىڭ سارقىتىنداي ءىنجۋ-مارجان جىرعا قوسىلىپ, كۇلاشتىڭ كومەيىنەن ءان بولىپ توگىلدى. عاجايىپ كەش تۇركىستان تورىندە سالتانات قۇردى. سول كۇنى كەرۋەنىمىزدىڭ قاتارى ساڭلاق سپورتشى, وليمپيادا چەمپيونى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سەرىك ساپيەۆپەن تولىقتى. تۇركىستاننان لاشكەر تارتقان بايسالدى كەرۋەن زامانىنداعى الاشتىڭ اتاقتى ءبىر قالاسى بولعان, قازىرگى وزبەكستاننىڭ استاناسى تاشكەنتكە قاراي بەت تۇزەدى.

سابىر اعاشىنىڭ تۇبىندە جاتقان ساليح

تۇركىستاننان قوزعالعان سالقار كوش ءتۇس الەتىندە تولە بي بابا جاتقان تاشكەنتكە ات باسىن تىرەدى. قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىلىگى مەن قازاق دياسپوراسى قارسى العان قۋانىشتى ساتتەن ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ىمىرا-ىنتىماقتى انىق بايقاۋعا بولادى. قوناقجاي كورشىلەس ەل وكىلدەرى كەرۋەندى بىردەن تولە بي بابامىزدىڭ باسىنا باستاپ ءجۇردى. ءبىزدى قارسى العان وزبەكستانداعى قازاق مادەنيەتى ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شەرالى سادىقوۆ اعامىز. ءوزى وتستاۆكاداعى پوليتسيا پولكوۆنيگى. زامانىندا وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆپەن قىزمەتتەس بولعان, بەدەلى بەس اتانعا جۇك بولاتىن ازا­مات ەكەن. كەدەندە كىدىرتكەن جوق. جول ساق­شى­لارىن ءبىر ساۋساقپەن باسقارىپ كەلەدى. سۇق ساۋساعىن نۇسقاسا ساقشىلار قاقشيىپ تۇ­را قالىپ, اۆتوكەرۋەننىڭ جەتى «دجيپىنە» قۇر­مەت كورسەتەدى. ءبىز ايتامىز, «شەراعانىڭ ءبىر ساۋساعىنىڭ بەدەلى مىنانداي, بەس ساۋساق قو­سىلسا نە بولادى؟» دەپ تامىرلاسقا تاڭ قالامىز. تولە بي بابامىزدىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆ باستاعان رەسمي توپ قارسى الدى. تولە بابامىزعا ءتاۋ ەتىپ جاتقاندا تاريح بىلايشا سويلەسىن. 

قارا قىلدى قاق جارعان قارلىعاش بي ءوزى ۇستاز تۇتقان شايحان-تاحۋر اۋليەنىڭ جانىندا جەرلەنگەن ەكەن. ون ءۇشىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قاسيەتتى قوجا تولە بابامىزدىڭ تۇسىنە كىرىپ, ايان بەرگەن. حازىرەت ومار حالي­فا­نىڭ ون جەتىنشى ۇرپاعى سانالعان اۋليە ادام بولعان دەسەدى. تولىق بيلىككە جەتكەن تولە بي ۇرپاقتارىنا وسيەت ەتىپ, وزىنەن ءتورت عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن ۇستازىنىڭ قاسىنا جەرلەۋدى تاپسىرعان. شەيحان-تاحۋر اۋليەنىڭ كەسەنەسىنە كىرگەندە سابىر دەگەن اعاشتى كورەسىز. ول اعاش سەگىزىنشى عاسىرعا تيەسىلى ەكەنى انىقتالعان. الايدا, قانشا عاسىر وتسە دە الگى بيىك شىناردان جۇپار ءيىس اڭقيدى. كەرۋەن مۇشەلەرى قازاقتىڭ تورە ءبيى تولە باباسىنا زيارات ەتكەن ۋاقىتتا وسىنداي تاريحتى تانىپ ۇلگەردى.

ناۋايدەن – نۇراتاعا

ارينە, زامانىندا بابالار باقيلىق بەسىك ەتكەن بۇل ولكەلەردىڭ الاش قالالارى بولعانىن ءبىز ايتپاساق تا, تاريحتا تۇگەل جازىلىپ قويعان. تاعى ءبىر ساپارلاسىمىز – ۇلتتىق ارنانىڭ ءجۋرناليسى, رەداكتور عابيت ۇزاقباي. زەردەلى ازاماتپەن بىرگە تاريحتىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ قويامىز. اڭگىمەنى ارىدەن باستاپ, بابالارىمىزدىڭ بىزگە اماناتتاپ كەتكەن ۇلان-بايتاق دالاسىنىڭ شەتى مەن شەگى حاقىندا تولعانامىز. ات ۇستىندە ءتۇن قاتىپ, قازاق شەكاراسىن شەشۋشى شايقاستاردا شەگەلەگەن وسى قازىبەك بيدەي ەر تۇلعالار ەكەنى اقيقات. ۇلتتىڭ ۇستىنىنا اينالعان اتاقتى «قىز جىبەك» ءفيلمى, نەگىزى, تۇپنۇسقادا ۇزاقتىعى 3 ساعاتتان اساتىن كوركەم تۋىندى ەكەن. كينونىڭ 500 مەترلىك لەنتاسى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قيىلىپ قالعان. جالپى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەردەڭ ساياساتى قازاقتىڭ كوسەگەسىن ەشقاشان كوگەرتپەگەن عوي. سويتسەك, «قازاقتا جەر بولماعان, ەل بولماعان, مۇنشاما سامساعان قول بولماعان» دەپ تۇمەن-تۇمەن اسكەردى كورسەتەتىن كادرلاردى قاساقانا قيىپ تاستاعان كورىنەدى. بۇل ءسوزدىڭ جانە بىرەۋىن تاريحشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ءوزىنىڭ «قوندىگەردىڭ ءبىر-اق بەتتىك تاريحى» دەگەن ەڭبەگىندە جازادى. ەرمۇقان بەكماحانوۆ تەرگەۋدە وتىرعاندا, تەرگەۋگە قاتىسىپ وتىرعان ءبىر تاريحشى «وسى, سەندەر قازاقتار, نەمەنەگە كەۋدەلەرىڭە نان ءپىسىپ, نەمەنەگە كەرگيسىڭدەر؟ ءبىر-اق بەتتىك تاريحتارىڭ بار, نەمەنەگە كىسىمسيسىڭدەر؟» دەپتى. سوندا ەرمۇقان اعامىز جىميىپ تۇرىپ «قوندىگەردىڭ سول جالعىز-اق بەتتىك تاريحىنا بۇكىل الەم سىيىپ كەتتى ەمەس پە» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. بۇل ويلاردىڭ استارىندا ءبىز بارا جاتقان «تاشكەنت تە الاشتىڭ قالاسى بولعان, ايتپەسە تولە بي بابامىز ول شاھاردا نەگە جاتىر؟ ايتەكە بي قورىمى قالعان ماڭ دالا دا كەزىندە قازاقتىڭ جايلاعان ىرگەلى قونىسى بولعان» دەگەن ارمان بۇلدىرايدى. وسىناۋ ۇلان-عايىر دالانى نايزاسىنىڭ ۇشىمەن, بىلەگىنىڭ كۇشىمەن قورعاپ, شەكارانىڭ شەڭبەرىن سىزعان ۋاقىتتا قويىنىڭ قۇمالاعى مەن باباسىنىڭ قورىمى دالەل بولعانىن قالاي ۇمىتامىز؟ بابامىزدىڭ بۇل ولكەدە نە ءۇشىن باراقات تاپقانىن ەندى باعامداي بەرىڭىز دەيمىز ءبىر-بىرىمىزگە...

نۇراتاداعى رۋح

نۇراتا قونىسىنداعى ايتەكە بابانىڭ كۇمبەزدى كەسەنەسىنە دە كەلىپ جەتتىك. كەزىندە بۋل­دوزەرمەن كۇرەپ تاستاعالى جاتقان جە­رىندە, جەرگىلىكتى قوجالار تراكتوردىڭ الدى­نا جاتىپ, امان الىپ قالعان ايتەكە ءبيدىڭ ماڭ­گىلىك قونىسى. كۇمبەز كەيىن قازاق رۋحا­ني­ياتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, كلاسسيك جازۋ­شى ءابىش كەكىلباي مەن قىزىلوردا وب­لىسىنىڭ قازىرگى اكىمى قىرىمبەك كوشەر­باەۆتىڭ ىقپالىمەن جاڭارتىلىپ, تۇتاس كەشەن بولىپ جابدىقتالعان ەكەن. كەشەن اۋماعىنا مەشىتى, قوناق ءۇيى ايتەكە بابانىڭ مۇراجايى كىرەدى. اۋدان اكىمى, كەسەنە شىراقشىسى ايتقان اڭگىمەگە سۇيەنسەك, بۇل اۋداننىڭ نۇراتا اتانۋىنىڭ سەبەبى دە تىكەلەي قازاقتىڭ ايتەكە ءبيىنىڭ قاسيەتىمەن بايلانىستى ەكەن.

نۇراتا مەشىتى شىنىمەن اللانىڭ نۇرى تۇسكەن قاسيەتتى ورىن. بۇل مەشىتتە ءامىر تەمىر, ۇلىقبەك عۇلاما, ءجالاڭتوس ءباھادۇر ناماز وقىعان ەكەن. ادەيى كەلگەن ايتەكە بابامىز دا جەتى جاسىنان اتالمىش اللا ۇيىندە ءمىناجات قىلىپتى. كەرۋەن مۇشەلەرى دە ىرىم ەتىپ, تۋرا وسى مەشىتتە ماڭدايلارىن ساجدەگە تيگىزدى.

ءالىم تورتقارا ايتەكە بي بابامىز تۋرا قاراقالپاقستان اۆتونومياسىنىڭ شەكاراسىندا, نۇكىسكە جاقىن نۇراتا ەلدى مەكەنىندە جاتىر. ءۇش ءبيدىڭ باسىنا بارىپ, تاعزىم ەتپەك نەگىزگى ماقساتىمىزعا وسى نۇراتادا جەتتىك. 

قايتار جولدا

كەرۋەن قايتار جولدا شىمكەنت قالاسىنا ايالداپ, بايتەرەكتەي بايدىبەك بي بابانىڭ الىپ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويدى. سوسىن كونە تارازداي كورىكتى شاھاردى بەتكە الدى. جولدا ساپارلاسىمىزدىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, بەلگىلى بلوگەر ماكسيم روجين باتىر باۋىرجان اتامىزدىڭ اۋىلىنا جەتە بەرە كەرۋەن مۇشەلەرىنەن بەس مينۋت ۋاقىت سۇرادى. سويتسەك, سارى قازاعىمىز ول اۋىلدارعا كۇيەۋ ەكەن. قايىناتاسىنا سالەم بەرىپ شىعۋدى ءجون ساناعان ەكەن. الايدا, كەرۋەنباسى اسىعىستىق تانىتىپ, ماكسيمنىڭ اتاسىنا سالەم بەرگىزبەدى... ماكسيم, رەنجىسە دە كەيىستىك تانىتپادى. دەسە دە, ءبىر شايدىڭ ۇستىندە ءبارىمىزدى قاتىرىپ سالارىن ءىشىمىز سە­زىپ كەلەدى. ايتقانىمىزشا بولعان جوق, تارازعا جەتكەن بەتتە ماكسيم مىرزا ءبارىمىز جي­نالىپ قالعان توپتىڭ ىشىنە كەلىپ: «جىگىت­تەر, مەنىڭ اتامنان اتتاپ كەتكەنىم ەشتەڭە ەتپەس, اتا سالتىمنان اتتاپ كەتكەنىم جارامادى!» دەپ ءازىل-شىنى ارالاس عاجاپ ءسوز ايتتى. ءبىرازىمىز كەرۋەنباسىعا قارادىق, كەرۋەنباسى ساعاتىنا قارادى, ءبىرازىمىز جەرگە قارادىق... ارينە, قالجىڭىمىز جاراسىپ تۇر. بۇل جەردە ماكسيمدەي ناعىز قازاقتاردىڭ ءالى دە ەل ىشىندە بار ەكەنىن قاپەرلەگىمىز كەلەتىندەي. سونداي-اق, ماكسيم روجين اتاقتى فوتوگراف. ساپارىمىزداعى ءساتتى كورىنىستەردى ساندىق فوتواپپاراتىنا ساقتاپ, تاريحتى تاسپاعا كوشىرىپ كەلەدى.  * * * ءيا, قالا كىرەبەرىسىندەگى كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش الاڭىنداعى حالىقپەن كەزدەسۋدەن سوڭ كەرۋەن مۇشەلەرى «نۇر وتان» پارتياسى جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ ءماجىلىس زالىندا وبلىستىڭ بەلسەندى جاستارىمەن كەزدەسىپ, كونە قالانىڭ تاريحي ءھام كورىكتى جەر­ل­ە­رى­نە ساياحات جاسادى. تارازدا تاريح كوپ. قو­زىباسىدا قوعامداسىپ, ىرگەمىزدى ەل بولىپ بەكىتكەن قازاق حاندىعىنىڭ قاقپاسى بول­عان قاسيەتتى شاھاردى قالاي جىرلاساق تا بولادى. ەكى مىڭ جىلدىق تاريحتى ەكى بەت جول­جاز­باعا سىيدىرا المايتىنىمىزعا وكىنىپ وتىرعانىمىز دا وتىرىك ەمەس. 

توقىراۋىن فەنومەنى

كەرۋەن ەل شەتىنە بيىل سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان بالقاش قالاسى ارقىلى اقتوعايعا ات باسىن بۇردى. ايتا كەتۋىمىز كەرەك, بيىل اتاقتى اقجولتاي اعىباي باتىردىڭ تۋعانىنا 215 جىل. كوكشە تەڭىزدىڭ جاعاسىندا تۇرعان باتىردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە كەرۋەن مۇشەلەرى گۇل شوعىن قويىپ, تۇلعاعا تاعزىم ەتتى. 

اقتوعاي ارينە باسقا جۇرتتان ءبىر باسقا بيىك تۇرعان بىرەگەي مەكەن. كەرۋەننىڭ الدىنان كەرىلگەن توقىراۋىن تولقىپ اعادى. سول توقىراۋىن وزەنىنىڭ جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتىپ, بالقاشقا قۇيار تۇستا قايتادان جەر بە­تىنە شىعاتىن قاسيەتىن بىلەمىز. سونى­مەن قاتار, جالعىز-اق تەرىس اعاتىن تەكتى تو­قى­راۋىننىڭ جاعاسىندا ءبىزدىڭ كەرۋەن اتى­نىڭ باسىن ىركىدى. ءبىز ءجۇرىپ كەلە جاتقان با­بالار جولى دا ءبىر زامانداردا زىم-زيا جوق بولىپ كەتىپ, كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتىرە جازداعان قازاق تاريحى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا قايتا جاڭعىرىپ جاتقانى – تۋرا وسى توقىراۋىن سياقتى ەدى. توقىراۋىن سياقتى قاتىپ قالعان زاڭدىلىقتارعا قارسى اعىپ كەلە جاتۋىمىزدىڭ دا بىرنەشە استارى بار ەكەنى شىندىق. 

اۋدان اكىمى سالتانات ابەۋوۆا ءوزى دايارلاعان باعدارلاماعا سايكەس, ءبىزدى ءبىرىنشى جەلتاۋدىڭ وكپە تۇسىنداعى تالدىبەيىتكە, ياعني الاشتىڭ اياۋلى پەرزەنتى ءاليحان بوكەيحاننىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراققا, ولاردىڭ اتا-باباسى جاتقان كونە قورىمعا باستادى. سودان كەيىن اۋدان ورتالىعىنداعى «توقىراۋىن تولقىندارى» ءان-بي ءانسامبلىنىڭ اسەم سالتاناتى كەرۋەن كوشىن اقسۋ-ايۋلىعا ۇزاتىپ سالدى.

شەتتەگى شەرۋ

ءتۇس اۋا شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقسۋ-ايۋلىعا ات شالدىردىق. بۇل جەردە دە ءبىزدى اۋدان اكىمى مارات جانداۋلەتوۆ باستاعان زيالى قاۋىم قارسى الدى. اۋدان ونەرپازدارىنىڭ مەرەكەلىك كونتسەرتى, اقساقالداردىڭ اقجارما تىلەك-باتاسى بىزگە قازىبەك بابانىڭ ەلدەگى تويى تارقاماعاندىعىن سەزدىردى.

قازىبەك بي شىن ماعىناسىندا ەلدىڭ بىرلىگىن ساقتاۋدى قاتتى وسيەتتەگەن تۇلعا. قازىبەك ءبيدىڭ مىنانداي ءسوزى بار. ونى جازۋشى كامەل جۇنىستەگى ايتادى. ءۇش بي كوگىلدىر كوكشەنىڭ جاعاسىنا كەلىپ, باي بالقاشتىڭ نۋلى دا سۋلى جايلى مەكەن ەكەنىن استارلاپ باستاعان ۇلكەن بي: – جۇرەر مە ەدى مىنا كولدىڭ ءدامىن تاتىپ؟ – دەگەندە, ەكىنشى بي: – الار ما ەدى وسى كولدىڭ قۋىن اتىپ؟ – دەسە كەرەك. سوندا قازىبەك بي تۇرىپ: – اعاي­ىن, ءبىر پالەگە قاپ جۇرمەيىك, قۋى دەپ, پەرى­لەر­دىڭ قى­زىن اتىپ, – دەپتى. بۇل بىرلىككە, اعاي­ىن­شى­لىققا شاقىرعان ءسوز. سودان كەيىن كە­سىم­دى سوزگە كەلىسكەن جۇرت بالقاشتى ءۇش جۇزگە تەڭ ەتىپ ءبولىپ بەرگەن ەكەن.

جەتى جارعىدان – اتا زاڭعا

كەرۋەن ساپارى «جەتى جارعىدان – اتا زاڭ­عا» دەگەن ۇرانمەن قاراعاندىنىڭ قاق تو­رىندەگى قازىبەك بي بابانىڭ ەسكەرتكىشى الدىن­دا 30 تامىز – كونستيتۋتسيا كۇنىندە تۇيىندەلدى. تۇيىندەلگەن جوق-اۋ, تاريح تۇگەندەلدى دەسەك جاراسار. قورىتا ايتقاندا, اتالعان ايتۋلى اۆتوكەرۋەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان ماڭىزدى ىستەرمەن بارلىعى تولىقتاي ۇندەسىپ وتىر. ۇلى بابانىڭ ەسىمى ماڭگى ۇلىقتالا بەرەدى. قاستەرلى رۋح جاڭا عاسىردا جاڭعىرىپ قايتا تۇلەيدى. بۇل كەرۋەن ساپارى دا وسىنداي بيىك ماقسات پەن ۇلكەن ىزدەنىستىڭ جەمىسى. 

كەرۋەنگە باتا بەرگەن ءباتۋالى ءبيدىڭ ءبىر ۇرپاعى احماديا قازىمبەت اعامىز ايتقانداي, قازداۋىستى قازىبەكتىڭ ەلشىلىك ەرەندىگى, بى­تىم­گەرلىك باتىلدىعى مەن باتىرلىعى, شەشەن­دىك شيرىققان شەبەرلىگى بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ ديپلوماتيالىق ءداستۇر تا­ري­حناماسىنا سۇرانىپ تۇرعانداي اسەر قال­دىرادى جانە پىكىر-ۇسىنىس تۋعىزادى. الەم­گە ايگىلەنەتىن مارتەبەلى مامىلەگەر دەگەن ءسوزىمىزدىڭ تۇپكى ماقساتى مەن تولعامى وسىن­داي. توي قارساڭىندا تولىققاندى قا­زىبەكتانۋ ءداۋىرى باستالىپ, ومىرباياندىق, تاريحي تۇلعالىق زەرتتەۋلەر, تەكتىلىك تامىرى مەن ەلشىلىك ەرەكشەلىكتەرىن ەل نازارىنا قاپەرلەۋ عانيبەت ءارى ماڭىزدى مىندەت دەمەكشىمىز.

ميراس اسان,

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ماكسيم روجين ەگىندىبۇلاق – قارقارالى – بۇقار جىراۋ – جاڭاارقا – جەزقازعان – ساتباەۆ – ۇلىتاۋ – قىزىلوردا – تۇركىستان – تاشكەنت – ناۋاي – نۇراتا – شىمكەنت – تاراز – بالقاش – اقتوعاي – شەت – قاراعاندى