ا.كۆوچۋر, رەسەي باتىرى: كەنەن ءبىلىمدى, قىران قايراتتى

ا.كۆوچۋر – رەسەي باتىرى, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سىناقشى-ۇشقىشى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «ۇشۋ-زەرتتەۋ ورتالىعى» فەدەرالدى مەملەكەتتىك ءبىرتۇتاس كاسىپورنىنىڭ باس كونسترۋكتورى. باتىرمەن وتكەن جىلى استانادا, قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتىڭ مەرەيتويىندا تانىسقان ەدىك. رەسەي باتىرى سوندا تىلدەي مالىمەت پاراقشاسىن ۇسىنىپ, بولاشاقتا حابار الىسىپ تۇرۋعا ق ۇلىقتى ەكەنىن ايتقان. جاقىندا اناتولي نيكولاەۆيچتىڭ ەلەكتروندى مەكەنجايىنا حات جازىپ, ەگەر ۋاقىت تاپسا كاسىبي مامان ءبىر كەزدەگى ۇزەڭگىلەس دوسى, ۇستازى توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى ەكى-ءۇش سۇراققا جاۋاپ بەرسە دەگەن ءوتىنىش جاساعانبىز. 

ماسكەۋدەن تەلەفون شالىندى. رەسەي باتىرى بىردەن قازاق باتىرى تۋرالى بىلاي دەدى: «تەڭدەسى جوق ۇستازىم – قازىرگى زاماننىڭ ناعىز قاھارمانى توقتار وڭعارباي ۇلى تۋرالى لەبىز بىلدىرۋگە مەن قاي كەزدە دە ۋاقىت تابامىن!..». مۇنداي جۇرەكجاردى سىر اشۋدى شىنىندا دا كۇتپەگەن ەدىم, قۋانعانىمدى جاسىرا الماي حالىقارالىق بايلانىس جەلىسىنىڭ قىمبات ءتاريفىن ەسكەرىپ, «ترۋبكانى قويىڭىز, مەن ءوزىم حابارلاسايىن...» دەگەن يشارا جاسادىم. «جو-جوق, و نە دەگەنىڭىز. ءتۇس اۋا ءوزىم حابارلاسامىن. قازىر ۇكىمەتتىڭ وتە ءبىر ماڭىزدى جينالىسىنا كەتىپ بارا جاتىر ەدىم» دەگەن رەسەيلىك باس كونسترۋكتور ۋادەسىندە تۇردى.

– توقتار اۋباكىروۆپەن ەڭ العاشقى كەزدەسكەن ءساتىڭىز ەسىڭىزدە مە؟ ەسىڭىزدە بولسا, بەيتا­نىس ازا­ماتتىڭ بويىنان سول سا­تتە قان­داي ەرەكشەلىك بەلگىلەر كور­دىڭىز؟

– جۋكوۆسكيدەگى (ماسكەۋ) سىناقشى-ۇشقىشتار مەكتەبىنە ەمتي­حان تاپسىرۋعا كەلگەنمىن, ۇمىت­پاسام, 1976 جىل ەدى. بيۋروداعى قىزمەتكەرلەر اراسىنان سۇڭعاق بويلى جاپ-جاس, وتە ءوڭدى ءارى جىلى شىرايلى ازاماتتىڭ سۇلباسى بىر­دەن كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. ونىڭ سالەم­دە­سۋ يشاراسى ەسىمدە ساقتالىپ قا­لى­پتى, ارىپتەستەرىنە وزگەشە ءبىر قۇرمەت كورسەتە تۇرىپ, حال-جاع­داي سۇراساتىن. ەكى جىلدىق وقۋ­دان سوڭ امۋرداعى كومسومولسك قا­لا­سىنا ساپار شەگىپ, ونداعى سىناق­شى­لار بازاسىنان تاجىريبيدەن ءوتىپ, جۋكوۆسكيگە قايتا ورالدىم. توقتار وڭعارباي ۇلىمەن ارامىزداعى جاس ايىرماشىلىعىنا قاراماستان ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن دوستىعىمىز سول 1981 جىلدان قالىپتاستى.

– كونسترۋكتورلىق بيۋرودا سىزد­ەر­دى جاقىنداستىرعان «ميگ-29ك» (كورا­بلدىك) اسكەري ۇشاعىنىڭ «تبيليسي» (قازىرگى – «ادميرال كۋزنەتسوۆ») اۆياتاسىمالداعىش كە­مەسىنە قونىپ, ۇشىپ شىعۋى ەكەنى داۋسىز. ياعني سول كەزدەگى باس كونسترۋكتور ە.مەنيتسكيدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «تەڭىز جوباسى» ەمەس پە ەدى؟

– كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري تەڭىز فلوتىندا بۇل «تەڭىز جوباسىنىڭ» ماڭىزى ايرىقشا زور بولدى. باعىما قاراي ول جوباعا قاتىستىم. جوبا جەتەكشىسىنىڭ ءبىرى – توقتار وڭعارباي ۇلىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ قىزمەت ەتتىك. ەڭ العاش 1986 جىلى ۇمىتپاسام, قازان ايىندا, توقتار وڭعارباي ۇلى «تبيليسي» اۆيا­تا­سى­مالداعىشىنا «ميگ-29ك» ۇشا­عىن قوندىردى. قوندىرىپ قانا قوي­ماي, قايتادان ۇشىپ شىقتى. تەڭ­دەس­سىز ەرلىك جاسادى. كۇزدىڭ قارا سۋ­ىعى بەت قاراتپاي تۇرعان كەزى تول­قىعان تەڭىزدە تەڭسەلگەن كورابل­گە ەڭ تومەنگى جىلدامدىعى 270 شاقى­رىم­­دىق اسكەري ۇشاقتى قارۋ-جاراعى سى­قيعان كۇيى قوندىرۋدىڭ ادام ايتقىسىز قيىندىعىن بىزدەر, ونىڭ ارىپتەستەرى عانا تۇسىنەر ەدىك. توقتار وڭعارباي ۇلى بۇل مىندەتتى تاماشا شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىقتى. كەيىن ۋا­قىت وتە توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ ىزى­مەن مەن ول اسكەري ۇشاقتى كەمەگە ءتۇن مەزگىلىندە قوندىردىم. بۇل ارا­­دا دا توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ تا­جى­ريبەسىنىڭ تيگىزگەن پايداسى از بول­مادى.

– 1989 جىلعى 8 ماۋ­سىم­دا­عى اتاقتى لە-بۋرجە اۆيا­سا­لو­نىنداعى (فرانتسيا) «ميگ-29» اسكەري ۇشاعىنىڭ اپاتقا ۇشىراۋىن, ءسىزدىڭ توسىننان امان قالعانىڭىزدى ارىپتەسىڭىز توقتار اۋباكىروۆ قالاي قابىلدادى؟

– «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەيدى عوي, ارينە, لە-بۋرجەدە توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ قانداي كوڭىل كۇيدە بولعانىن مەن ايتا المايمىن... (كۇلدى.) ول ەلدىڭ باسقا قيىرىندا جۇرگەن. ءبىر عانا ايتارىم, ونداي اپاتتى وقيعا بىزدەرگە, سىناقشىلارعا تاڭسىق ەمەس. الايدا سوڭعى سەكۋندقا دەيىن ۇشاقتى امان ساقتاۋ – مىندەت سانالادى.

– توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ ازاماتتىق قالپىنداعى قانداي ادامي قاسيەتتەرىن ەرەكشە باعالار ەدىڭىز؟

– ءبىر قاراعاندا, كەيدە ونىڭ ءتۇسى سۋىق ءارى سۇستى بولىپ كورىنەدى. بىراق ونىڭ جان جۇرەگىنىڭ ۇنەمى مەيىرىم شاشىپ تۇراتىنىن كوپشىلىك بىردەن اڭعارا قويمايدى. توقتار وڭعارباي ۇلى ناعىز جىگىتتىڭ جىگىتى عوي! بىلىمىنە ءتۇرى, قابىلەتىنە ءىسى ساي ونداي ازاماتتار جەر بەتىندە سيرەك. ول تۋرالى كونسترۋكتورلىق بيۋرودا «كەنەن ءبىلىمدى, قىران قايراتتى اۋباكىروۆ» دەگەن ءسوز قالعان. اقىل-ويىنا اتلەتتەر سەكىلدى قولادان قۇيعانداي ءمۇسىنى ساي كەلىپ, جاراسىپ تۇرار ەدى.

– ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇش­قىش رەتىندە ايتىڭىزشى, توق­تار وڭعارباي ۇلى كونسترۋك­تور­­لىق بيۋرومەن قوشتاسىپ, «عا­رىش يگەرۋگە» اتتانعاندا ءىشىڭىز اشى­عان جوق پا؟

– مەن جوعارىدا ايتتىم, توقتار وڭعارباي ۇلى ەرەكشە قابىلەتتى جان. بيۋرودا جۇرگەندە دە ول ەڭ جوعارى لاۋ­ازىمدى قىزمەتتى اتقاردى. بو­ل­ا- ­شا­قتا ونىڭ ودان دا جوعارى لاۋ­ازىم­دىق مىندەتتەر اتقاراتىنىنا ارىپتەستەرى سەندى دە. تابيعاتى وزگەشە كونسترۋكتورلىق بيۋرودا ونداي تالانتتى ازاماتتار ەرەكشە باعالاندى. توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگى وتە تۇڭعيىق تە­رەڭ­دە ەكەنىن سەزەتىنبىز. بىزدەر تا­جى­ري­بەلى جەتەكشىمىز – كسرو-عا ەڭ­بەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىشى توقتار وڭعارباي ۇلىنا ەلىكتەي ءجۇ­رىپ, ونىڭ ۇستاز رەتىندەگى ايتقان اقىل-كەڭەستەرىنە, ۇيرەتكەن ءتالىم-تار­بيەسىنە ءتانتى بولدىق. مەن ول كەز­دە الدەقايدا جاس ەدىم. ءوزىنىڭ سى­ناقشىلىق عۇمىرىندا ولىممەن سان رەت بەتپە-بەت كەلسە دە جالت بەر­مەگەن, جەڭىلمەگەن جۇرەكتى اعا-دوسىمنىڭ بويىندا الاپات تاسقىندى كۇش-جىگەرمەن قاتار, الدەقانداي ءبىر فيلوسوفيالىق تىلسىم كۇشتىڭ, تەرەڭ وي يىرىمدەرىنىڭ بارىن بايقايتىنمىن. ءسوزىمنىڭ دالەلى – ول كەيىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اس­­كەري اۋە كۇشتەرىن باسقاردى, قور­­عانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستاندا قۇرىلعان عارىش اگەنت­تىگىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولدى ەمەس پە؟!

– اناتولي نيكولاەۆيچ, ءار مينۋتىڭىزدىڭ قىمبات ەكەنىنە قا­راماستان گازەت وقىرماندارى ءۇشىن ۋاقىت بولگەنىڭىزگە مىڭ دا ءبىر راحمەت! مۇنىڭ ءبارى ءسىزدىڭ ءوزىڭىز ايتقانداي – ۇستازىڭىز ءارى باۋىرىڭىز توقتار اۋباكى­روۆ­كە, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى­نا كور­سەتىلگەن قۇرمەت دەپ قابىل­داي­مىز. دەگەنمەن ورايى كەلىپ قالدى عوي, سوڭعى ءبىر سۇراعىما جاۋ­اپ بەرىڭىزشى... سول لە-بۋر­جەدەگى قۇلاعان «ميگ-29» ۇشا­عى­نان سوڭعى سەكۋندتاردا مىل­تىق­­تان اتىلعان وقتاي بولىپ ۇش­قا­نىڭىزدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ حال­قى كوردى. «سول ۇشۋدىڭ» كەيىن دەن­ساۋلىققا زيانى بولمادى ما؟ ەسى­ڭىز­گە تۇسكەندە شوشىنبايسىز با؟

– اپاتقا نەبارى 2-اق سەكۋند قالعاندا كاتاپۋلتتىڭ تۇتقاسىن تارتىپ ۇلگەردىم. ەڭ باستىسى, بۇرا تارتقان ۇشاقتى قالىڭ كورەرمەننەن اۋلاق جەرگە سونشالىقتى ارپالىسپەن الىپ كەلگەن ەدىم. اقىرعى ساتتە... سنارياد سەكىلدى اتىلدىم. امان­مىن. قازىر ءسىز ەسىمە سالدىڭىز. جاي كەزدە ۇمىتىپ كەتەمىن. سىناق­شى-ۇشقىشتاردىڭ ۇيرەنشىكتى ءومىرى عوي...

اڭگىمەلەسكەن

تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»

الماتى