قوياندى قويناۋىنداعى تاريح.
ءتورت كۇن بويى استاناداعى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى اۋماعىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ كۇندەرى ءوتتى. اۋقىمدى شارانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان باستاپ, ىلكىمدى ءىس-شارالاردا قاراعاندىنىڭ باي تاريحى بۇقاراعا تانىستىرىلىپ, ساف التىن ونەرى ساحنادا سالتانات قۇردى. شارا شىمىلدىعىن تۇرگەن وبلىس اكىمى ەرلان قوشانوۆ, قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى توقتار اۋباكىروۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرى, ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جانە شەتەلدەردەن كەلگەن قالىڭ قاۋىم بولدى.
ءبىر جۇما بويى جالعاسقان بىرەگەي باعدارلامادا كوپتەگەن مادەني جانە سپورتتىق شارالار قاراستىرىلدى. ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن قاراعاندىلىق ارتىستەر التى سپەكتاكل كورسەتىپ, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا سايىستار وتكىزدى. سونداي-اق, تانىمال انشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن گالا-كونتسەرت ۇيىمداستىرىلدى. بۇدان بولەك, استانا ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اۋماعىندا وتەتىن «KAZAKH INVEST» الاڭىندا ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى تانىستىرىلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنا «سارىارقا كىتاپحاناسى» 100 تومدىعى, ءا.بوكەيحاننىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ 15 تومدىعى جانە «قازداۋىستى قازىبەك بي» كىتابىنىڭ 2 تومدىعى سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتىلدى.
«ەتنواۋىلداعى» ەل سىيى
«ەتنواۋىلداعى» مەرەكە باستالماس بۇرىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا ينۆەستيتسيالىق فورۋم ءوتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلار قاراعاندى وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىن ساراپتادى. ايماقتاعى بيزنەستىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن تالقىعا سالدى. فورۋمدا قاراجات قۇيۋعا نيەتتى تۇلعالارعا ءتۇرلى سالالارداعى ءتيىمدى ۇسىنىستار جاسالدى. مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلەرگە, ينۆەستورلارعا قولجەتىمدى جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلدى.
باسقوسۋعا قاراعاندى وبلىسىمەن بۇعان دەيىن ارىپتەستىك ورناتقان, قاراعاندى وڭىرىنە قاراجات قۇيۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ايماق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى-نا سۇبەلى ۇلەس قوسۋشى «قازاقمىس» كورپوراتسياسى مەن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كاسىپورنىنىڭ باسشىلىعى بار. سونداي-اق, «قازاقينۆەست» باسقارماسى باسشىلىعى مەن كوپتەگەن ەلدەردىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىك وكىلدەرى فورۋمعا قاتىسىپ, ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
بارشاعا ءمالىم, قاراعاندى وبلىسى – كاسىبىن اشىپ, بيۋدجەتكە قاراجات قۇيامىن دەگەن جانعا ابدەن قولايلى ءوڭىر. توعىز جولدىڭ تورابىنداعى قاراعاندى – تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن, ەۋروپا مەن ازيانى جالعاعان التىن كوپىر.
ءوندىرىستى ولكەمىزگە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 10%-ى تيەسىلى كورىنەدى. سوڭعى رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, وبلىستاعى ءبىر عانا «سارىارقا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ ءوزى كاسىپكەرلىكتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە زور ىقپال ەتۋدە.
استانا قالاسىنداعى ەكسپو-2017 قالاشىعى ىرگەسىندە وتكەن قاراعاندى وبلىسى كۇندەرىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋى تاريحتان تامىر تارتقان تەاترلاندىرىلعان كورىنىسپەن شىمىلدىعىن ءتۇردى. بۇل سالتاناتتى شارا, ياعني ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى ءوز باستاۋىن تاريحتاعى قوياندى جارمەڭكەسىنەن الاتىنى تاريحي شىندىق. قاسيەتتى قارقارالى توپىراعىندا وتكەن ول تاريحي وقيعا ەل ەسىندە ماڭگى جاتتاۋلى.
«ەتنواۋىلداعى» وسىناۋ شاراعا قاتىسقان ەل قاراعاندى وبلىسى قالا-اۋداندارىنىڭ داستارقانىنان ءدام تاتىپ, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ تۋىندىلارىنا تاڭداي قاقتى. قازاق كۇرەسى, توعىزقۇمالاق جانە باسقا دا ۇلتتىق ويىندارىمىز وسى كۇننىڭ مازمۇنىن با-يىتا ءتۇستى. التىباقان تەۋىپ, ساداق تارتقان جۇرتتىڭ ءجونى ءبىر بولەك.
– ارينە, قاسيەتتى قارقارالىداعى قوياندى جارمەڭكەسى ءحىح عاسىردىڭ جاڭالىعى بولسا, ءححى عاسىرداعى قازاقستان جاسامپازدىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى – وسى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى. قاراعاندى وبلىسى – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەڭبەك جولىن باستاعان ءوڭىر. ءبىز استانا قالاسىنداعى قاراعاندى وبلىسىنىڭ كۇندەرىنە ەرەكشە ازىرلىكپەن كەلدىك. دەلەگاتسيا قۇرامىندا ءبىر مىڭ بەس جۇزدەن استام ادام بار. استانا تۇرعىندارىنا جانە ەلوردا قوناقتارىنا قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋقىمدى جەتىستىكتەرىن پاش ەتەتىن بولامىز, – دەدى ەرلان جاقان ۇلى.
ايماق باسشىسى ايتقانداي, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندەگى وبلىستار كۇندەرىن قاراعاندى ايماعى تۇيىندەدى. بۇل دا ەلورداعا ەڭ جاقىن ورنالاسقان وڭىرگە ارتىلعان سەنىم بولار.
كورمە شەڭبەرىندەگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ مادەنيەت كۇندەرىنىڭ ءبىر تارماعى استاناداعى «ەتنواۋىلدا, ياعني «قازانات» يپپودرومىندا ءوتتى.
– ەكسپو-عا 200 مىڭنان استام قاراعاندىلىق كەلىپ قاتىسقان. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا 1400 ادامنان قۇرالعان. ولاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى ارتىستەر, سۋرەتشىلەر, قولونەرشىلەر, سپورتشىلار بار. قاراعاندى وبلىسىنىڭ مادەني كۇندەرىندە استانا قالاسىنىڭ كوپتەگەن الاڭدارىندا ءبىزدىڭ شەبەرلەرىمىز ونەر كورسەتەتىن بولادى, – دەدى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان قوشانوۆ سالتاناتتىڭ اشىلۋ راسىمىندە.
قاراعاندىلىقتار «ەتنواۋىل» ايماعىندا باۋىرساق جانە قىمىز فەستيۆالىن ۇيىمداستىردى. بارلىق قالاعان ادام توعىزقۇمالاق جانە اسىق اتۋ بويىنشا سايىستارعا قاتىسا الاتىن بولدى. وبلىس اكىمى ەرلان قوشانوۆ تا كوپشىلىكپەن بىرگە اسىق اتۋعا قاتىستى.
تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدا قوناقتار ەرتە زامانعا قايتا ورالعانداي بولدى. جوعارىدا ايتقان «قوياندى جارمەڭكەسى» قويىلىمى كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ول شارالاردان بولەك «ونەر كوزى – حالىقتا» فولكلورلىق باعدارلاماسى ۇسىنىلدى.
باسقوسۋلار ناتيجەلى بولدى
«Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ الاڭىندا ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتۋى جاڭا بەلەستىڭ جارشىسىنداي اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق اۋقىمدى ىستەردىڭ ءبىرى بولدى. ىسكەرلىك كەزدەسۋگە شەتەلدىك ەلشىلىكتەردىڭ, ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ وكىلدەرى مەن ينۆەستورلار قاتىستى.
– كەزدەسۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءبىزدىڭ ايماقتىڭ الەۋەتىن كورسەتۋ. ءبىز شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋدا باسەكەلەسپىز. قاراعاندى وبلىسىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى تۇرعىسىنان بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار. وسى كەزدەسۋگە ارتىقشىلىقتى سالالاردا – مەتاللۋرگيا, حيميا, فارماتسەۆتيكا, ماشينا جاساۋ سالالارىندا, اگروونەركاسىپتىك كەشەندە جانە باسقالارىندا 70-كە جۋىق جوبا ىرىكتەلگەن, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الماس ايداروۆ.
ول ءوز سوزىندە ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا تولىعىراق توقتالدى.
– ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جوبالاردى ۇيلەستىرۋ, جەر تەلىمدەرىن بەرۋ, ىسكە قوسۋ ادىستەرى. بيزنەستە تۋىندايتىن قارىز ماسەلەلەرىنىڭ شەشىمىن تابۋ. جوبالاردى نولدىك تسيكلدان باستاپ ىسكە قوسىلعانعا دەيىن قولداۋ كورسەتەمىز, – دەپ ايتىپ كەتتى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى. ەل ەكونوميكاسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلەسى 10%-عا جۋىق. جالپى, ايماقتىق ءونىم 3,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەن, جان باسىنا شاققاندا 2,7 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. ەڭبەك ونىمدىلىگى 65 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايدى, بۇل مەملەكەتتەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. وبلىستىڭ مينەرالدى-شيكىزاتتىق الەۋەتى بار ەكەنى كەزدەسۋدە ايتىلىپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا قاتتى پايدالى قازبالاردىڭ بارلانعان قورى 758 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. ايماق ينۆەستورلارعا 48 بوس كەن ورنىن ۇسىنۋعا دايىن. قازىرگى ساتتە وبلىستىڭ جەر قويناۋىنىڭ تەك 25%-ى عانا قولدانىلادى. «سارىارقا» اەا ينۆەستورلارعا ۇسىنۋعا دايىن 270 بوس ۋچاسكە بار. ۋچاسكەلەردى ءبىر اي ىشىندە رەسىمدەيمىز, – دەپ الماس ايداروۆ ينۆەستورلارعا تاعى ءبىر دامۋ نۇكتەسىن ۇسىندى.
تۇساۋكەسەردە سونداي-اق, قاراعاندىلىقتار ايماقتاعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مۇمكىندىكتەرى, اگروونەركاسىپتىك سەكتوردى دامىتۋ تۋرالى ايتتى.
سارىارقا ساحناسىنىڭ سالتاناتى
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, سول كۇنى ەكسپو امفيتەاترىنا 10 مىڭنان استام كورەرمەن جينالدى. قاراعاندىلىقتاردىڭ قاراوتكەل بويىندا سالتانات قۇرۋى ەسىل جاعاسىنداعى ەلدىڭ مەرەيلى مەزەتتەرى ەدى. دومبىرانىڭ ءۇنى داۋىلعا اينالىپ, قوڭىر جەل قوبىزداي كۇڭىرەنىپ كەتتى.
ءبىز ايتىپ وتىرعان ونەر جارمەڭكەسى تە حالىقارالىق ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسى اۋماعىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا شىمىلدىق ءتۇردى. سالتاناتتى كەشتىڭ كورىگىن قىزدىرعان ارقانىڭ ارقالى ونەر مايتالماندارى مەن قازاق ەستراداسىنىڭ قاراعاندى توپىراعىندا تۋعان جۇلدىزدارى ەدى.
اتالمىش كونتسەرتتىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى قاتارىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى وڭداسىن ورازالين, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى ەربولات دوساەۆ پەن اسقار جۇماعاليەۆ, اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ, قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ, باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ, «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ, استانا قالاسىنىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ بولدى. سونداي-اق, كورەرمەندەر قاتارىندا سەناتورلار مەن ماجىلىسمەندەر, قوعام قايراتكەرلەرى بولدى.
گالا-كونتسەرتكە 400-دەن استام قاراعاندىلىق ونەرپاز اتسالىستى. كوزىقاراقتى كورەرمەندەر ءبىر ساحنادا بىردەن ءۇش وركەستردىڭ, ياعني سيمفونيالىق, اكادەميالىق جانە دجاز وركەسترىنىڭ قوسىلىپ ورىنداعان ونەر تۋىندىلارىن اسا ءبىر تاڭدانىسپەن تاماشالادى. ونى ءبىز اۋەننىڭ شارىقتاۋ شەگىندە وركەسترلەردى باسقارىپ تۇرعان ەكى ديريجەردىڭ تايتالاسىنان اڭعاردىق. بۇل, شىن مانىندە ونەر جارىسى بولاتىن. ول قاتاردا ەلىمىزدەگى جالعىز مۋزىكالىق كومەديا تەاترىنىڭ قويىلىمى دا جوعارى دارەجەدە ونەرلەرىن ورتاعا سالدى. ءبىرى بىرىنە ۇقسامايتىن ءارتۇرلى سالا ساحنادا ۇيلەسىم تاۋىپ جاتقانى دا كورمە قوناقتارىنىڭ كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتتى. ايتالىق, حورەوگرافيالىق بي انسامبلدەرى ۇلى دالاداعى ەجەلگى كوشپەندىلەر بيىنەن باستاپ, بۇگىنگى قازاق ۇلتىنىڭ «قاراجورعاسىنا» دەيىن تاريحي ءداستۇردى بەرىك ۇستانىپ وتىردى.
اتالمىش شارادا قازاقستان ەستراداسىنىڭ جۇلدىزدارى قاۋىرت جۇمىس كەستەسىنە قاراماستان ەكسپو الاڭىندا ونەر كورسەتىپ, جەرلەستەرىنە قولداۋ ءبىلدىردى. گالا-كونتسەرتتە حالىقتىڭ كوزايىمىنا اينالعان بەكبولات تىلەۋحان, قاراقات ءابىلدينا, قىدىرالى بولمان, ەرلان كوكەەۆ جانە «ك-7» توبى, « ۇلىتاۋ», «اقاناي» توپتارى, بولات قۇسايىنوۆ, ءجاميلا باسپاقوۆا, جان تاپين, قايرات باەكەنوۆ جانە «فورمات» توبى, رومان كيم, نۇرجان كەرمەنباەۆ, «ارناۋ» دۋەتى بولدى.
– شاقىرتۋدى قۋانا قابىلدادىم. مەن ءوزىمنىڭ تالاي ونەرپازدى تۋدىرعان قاراعاندىمدى ەرەكشە باعالايمىن. بۇگىنگى كەش – جۇلدىزدار شەرۋى ىسپەتتەس شارا, – دەدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءجاميلا باسپاقوۆا. – بۇل مەن ءۇشىن ارىپتەستەرمەن بىرگە جاساعان گاسترولدىك ساپارىم سياقتى. ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن تەمىرتاۋ جانە قاراعاندى قالالارىمدا ءجيى بولامىن. جەرلەستەردى قولداۋعا ءاردايىم قۋانامىن جانە قۇرمەتپەن قارايمىن.
«استانا وپەرانىڭ» جەتەكشى ءسوليستى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جان تاپين دە سارىارقا جەرىن سالقار جۇرەگىندە ساقتاپ كەلە جاتقان بەلگىلى ونەرپاز.
– قاراعاندى وبلىسى ارقاشان جوعارى شىعارماشىلىق الەۋەتپەن ەرەكشەلەندى. بۇل ايماقتان شىققان تالاي ءدۇلدۇل الەمدىك ارەنادا ونەر كورسەتىپ ءجۇر. مەن ءدال سونداي جۇلدىزدى جولدى جالعاپ, وسى ساحنادا تۇرعانىم ءۇشىن باقىتتىمىن, – دەدى ول.
ەكسپو – بۇل قازاق وركەنيەتىنىڭ التى قۇرلىق الدىندا سالتانات قۇرعان الىپ ساحناسى. ءبىز ءوز جەرىمىزدە ءدال وسىنداي كورمەنى ءساتتى وتكىزگەنىمىزبەن ماقتانۋىمىز كەرەك. عاسىرلار توعىسىنداعى عالامات كەشتەن العان ءبىر اسەرىمىز وسى بولدى.
ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن دميتري كۋزميچەۆ