ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ماجىلىسىندە «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتا پارلامەنتتىك تىڭداۋ وتكىزۋى, شىن مانىندە ۇلت پەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاق حالقى ءۇشىن ايتۋلى شارا دەر ەدىم.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنىڭ جاريالانعانى دا كۇنى كەشە ەدى. پرەزيدەنتىمىز وندا «قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلەگە نەعۇرلىم دايەكتىلىك قاجەتتىگىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمىز جانە وعان كىرىسۋگە تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇقيات دايىندالدىق» دەگەن ەدى. مىنە, سوزدەن ىسكە كوشەتىن ءساتى تۇسكەن مەزگىلدىڭ جەتكەنىن استانادا وتكەن وسىناۋ القالى جيىن بارشاعا جاريا ەتتى.
بۇگىنگى قازاقستان «ماڭگىلىك ەل» بولۋدىڭ دارا جولىنا ءتۇستى. ەلباسىمىز ەڭ الدىمەن رۋحاني جاڭعىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر, قازاق ءتىلى ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز, وسى جولدا ءتىلدىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن كوتەرۋ – ءبىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە جەتۋىمىزدىڭ باس- تى كەپىلى. سونىمەن بىرگە جاڭا ءالىپبي بۇكىل الەم قازاقتارىن بىرىكتىرەتىن وتە ماڭىزدى فاكتور ەكەنىن دە سان رەت اتاپ ايتتى. مۇندا تەرەڭ سىر بار, ءمان جاتىر. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىندە ەشقانداي دا اسىعىستىق ءارى قاتەلىك بولماۋى كەرەك. قازىر ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە زامانعا ساي جەدەلدەتىپ «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى جۇزەگە اسۋدا. ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بارلىق بىلىكتى ماماندار بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە لاتىن قارپى بويىنشا قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا جوباسىن جاسادى.
ءالى ەسىمدە, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى 1993 جىلى تۇركيا ەلىندەگى انتاليا قالاسىندا كەشەگى كەڭەس وداعىندا تۇرىپ كەلگەن باۋىرلاس حالىقتاردىڭ لاتىن ارپىنە كوشۋ تۋرالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكەن. سوندا الەم عالىمدارى قاتارىندا بيىك مىنبەردەن بايانداما جاساعان مەن قازاق ءتىلىنىڭ دە لاتىن ارپىنە كوشۋگە وزگە تۋىسقان ەلدەر سەكىلدى قاۋقارلى ەكەنىن, ونىڭ تىلدىك ەركەشەلىكتەرى حاقىندا ايتىپ ەدىم. جيىنعا سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال قاتىسقان, ول كىسى ءوز تاراپىنان ماعان ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىردى. ەلگە ورالعان سوڭ بولاشاق لاتىن تىلىنە كوشۋدىڭ بارلىق جوباسى مەن تۇجىرىمىن حاتقا ءتۇسىرىپ, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جولدادىق. «ويلاناتىن ماسەلە ەكەن, عالىمدار جان-جاقتى زەرتتەپ, جاۋابىن بەرسىن», دەدى ەلباسى. ءبىر-ەكى جىلداي سونىمەن شۇعىلداندىق. ازەربايجاندار ول كەزدە لاتىن ءاليپبيىن جاپپاي جاتتاي باستاعان, وزبەكتەر جاڭادان كوشكەن ەدى. كەيىن وعان تۇركىمەندەر قوسىلدى. قىرعىزدار بىزگە قارايلاپ قالدى.
ول ءبىر اۋىر كەزەڭدەر بولاتىن. بىزگە لاتىن الىپبيىنە دەيىن ەڭ الدىمەن تۇرالاپ جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە تۋرا كەلدى. بىلەكتى سىبانىپ تاستاپ, تەر توكتىك. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇردىق. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى ەلدەگى ۇلت تاتۋلاستىعى سيپاتىندا اسقاقتاتىپ قاتتى كوتەرەدى. سودان ساياسي ماسەلە نىشانداعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. ايتپاقشى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ء«سىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى مەن وركەندۋىنە قوسقان ەڭبەگىڭىز اقتالادى» دەپ, كەۋدەمە ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگراداسى – «وتان» وردەنىن قاداعانداعى اڭگىمەسىن دە ۇمىتقان جوقپىن. ءار ىستە سابىرلى ءارى ويلى شەشىم جاسايتىن ەلباسىنىڭ ستراتەگەيالىق جوسپارىلارنىڭ جۇزەگە اساتىنىنا دا ەش كۇمانىمىز بولعان ەمەس. اسىرەسە ەلباسىنىڭ جادىراپ تۇرىپ ايتقان «لاتىن الىپبيىنە اۋىساتىن كەز دە كەلەر» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى وسىنشا جىل جۇرەگىمدى جىلىتىپ جۇرگەنىن دە ەش ۇمىتا الار ەمەسپىن! ءبىز وسى ورايدا ەلباسىنا شامامىز كەلگەنشە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىنا ات سالىستىق, جاردەمدەستىك.
ال ەندى ەلىمىز كەزەڭ-كەزەڭمەن لاتىن الىپبيىنە كوشكەن جاعدايدا, سوزدەر جاڭا لاتىن ارپىمەن جازىلعاندا جۇرتتىڭ ءبارى ونى جاڭادان قابىلدايدى. جاڭا ءسوز رەتىندە, جازىلۋىن ورفوگرافيالىق نورما رەتىندە قابىلداپ كوزىڭ دە ۇيرەنەدى. بۇل, اسىرەسە, تىلدەگى باسى ارتىق دىبىستاردىڭ, سوزدەردىڭ, دۇرىس جازىلۋىن, قازاقشا دىبىستالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ءتىلدىڭ ءوز تابيعاتى ءۇشىن كەرەك. بۇل ايتىلعان جايتتار قازىر ەلىمىزدىڭ عالىمدارى مەن تىلشىلەرى باس قوسقان الۋان-الۋان جينالىستاردا, ورتاق ءبىر مامىلەگە كەلىپ تە قالدى. لاتىن جازۋى اعىلشىن ءتىلى سياقتى الەمگە كەڭ تاراعان ءالىپبي ەكەنىنە داۋ جوق. ەكىنشى جاعىنان, بۇل – تۇرىك الەمى مەن قازاقستاننىڭ بىرىگۋى. تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستەن سياقتى ەلدەردىڭ جازۋىمەن ءبىر بولعانى – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ۇشان-تەڭىز پايداسى بولارى اقيقات.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جاي – لاتىن الىپبيىنە وتسەك, بارلىق ماسەلە شەشىلەدى دەپ ارقانى كەڭگە سالۋعا دا بولمايدى. لاتىن الىپبيىندەگى بريتاندىق اعىلشىندار ءوز تىلدەرىنىڭ امەريكا, ەۋروپا قۇرلىقتارىندا ءار جەردە ءارتۇرلى ايتىلىپ كەتپەۋىنە, نەمىستەر جەر-جەردەن كەلگەن ءوز قانداستارىنىڭ ءتىلدى بۇزباي دۇرىس مەڭگەرۋىنە, فرانتسۋزدار ءوز تىلىنە اعىلشىن كىرمە سوزدەرىنىڭ كوپ ەنىپ كەتپەۋىنە باسقا ەلدەر دە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, ءتىلىن دامىتۋ شارالارىن جۇرگىزىپ وتىر. سوندىقتان بىزدە تىلىمىزگە بۇرىنعىدان دا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ەلباسى ايتقانداي, «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەۋى كەرەك». ءتىل سويلەگەن ۇستىنە سويلەي بەرسەڭ عانا شىڭدالىپ, اينالاداعى باسقالارعا دا اسەر ەتە تۇسەدى. لاتىن ءالىپبيى – تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسىن قوساتىن فاكتوردىڭ ءبىرى. ءارى كومپيۋتەرىڭىز دە لاتىنعا بايلانعان. ال ونىڭ قيىندىعى ۋاقىتشا عانا, نەبارى قاس-قاعىم ساتتىك ەلەستەي عانا بولاتىنى جانە انىق.
جاڭا باستالعان ءۇشىنشى سەسسياداعى العاشقى پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ ەلباسىنىڭ تاريحي باستاماسىنا ارنالىپ وتىرعانى تەكتەن تەك ەمەس. ۋاقىتتى سوزباي ءبىز جاڭا ءالىپبيدى جان-جاقتى تالقىلاپ, ءاربىر ءارىپتى, ءار تاڭبا مەن بەلگىنى تەرەڭ تالداۋىمىز قاجەت. سەبەبى ءتىل, جاڭا ءالىپبي ماسەلەسىندە ەشقانداي قاتەلىك بولماۋى كەرەك!
ەرەكشە ءبىر نازار اۋداراتىن جايت بار – پارلامەنتتىك تىڭداۋدا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تەك قازاق تىلىنە قاتىستى ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ «مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى رەفورما مەملەكەتتىڭ ءتىل ساياساتىنا قاتىستى وزگەرىستەردى قاراستىرمايدى. بۇل تۋرالى ەلباسى قىسقا ءارى ناقتى ايتقان بولاتىن. ءالىپبيدى وزگەرتۋ تەك قازاق تىلىنە قاتىستى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋى تەك قازاق ءالىپبيى مەن ورفوگرافيا ەرەجەسىن رەفورمالاۋعا بايلانىستى. بۇل – ءتىل فونەتيكاسى مەن گرافيكاسى اراسىندا ءتيىستى بايلانىستى ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ ەلدىڭ ىشكى ماسەلەسىن شەشۋگە, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا باعىتتالعان. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ورىس تىلىنەن, كيريلليتسادان باس تارتۋدى بىلدىرمەيدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تەك قازاق تىلىنە قاتىستى. ال ورىس تىلىندە شىعاتىن باسىلىمدار بۇرىنعىشا شىعا بەرەدى. ياعني قازاقستاننىڭ ءورىستىلدى تۇرعىندارى ءۇشىن كيريلليتسا قالادى», دەۋىنىڭ دە جانى بار.
قازىر 1989 جىل ەمەس. قازاقستان تاۋەلسىز. حالىقتىڭ دەنى انا ءتىلىنىڭ قادىرىن تۇسىنە باستادى. وتكەندەگى سوقپاقپەن جۇرسە انا تىلىنەن ايرىلىپ قالاتىنىن كەيبىرەۋلەر كەش تە بولسا ۇعىندى. بىراق ءالى دە ەلدىڭ ءبارى ەمەس دەر ەدىم. بىرنەشە ۇرپاعى ورىسشا سويلەيتىن قانداستارىمىزعا اۋىرلاۋ, بىراق, تۇزەلۋگە مۇمكىندىك باسىم. زامان جاقسى. كەزىندە ساناسى جەتپەگەنى ەمەس – كەزدەيسوق «ۋلانعانى» ءۇشىن ولاردى كىنالاۋعا مۇلدەم بولمايدى. قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ دا, انا ءتىلىنىڭ دە مىسى باسىم. سىرتتان كەلەر ەشقانداي قاۋىپ جوق. كەزىندە ءبىزدىڭ اينالاعا ۇران ساپ, العاشقى قۇلشىنىپ قۇرعان «قازاق ءتىلى» حالىقارالىق قوعامىمىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ءبارىن وزگەرتىپ جىبەردى دەي المايمىن, بىراق ءبىز بولاشاق ءۇشىن, بۇگىنگى ءومىرىمىز ءۇشىن وتە ۇلكەن بەتبۇرىس جاسادىق.
پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا انا تىلىمىزگە قاتىستى ايتقان اسقارالى ويلارى ءوزى ايتقانداي سابىرلى تۇردە جوسپارداعىداي بىرتىندەپ جۇزەگە اسۋدا. ءتىپتى بارشا حالقىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بوي كورسەتپەگەن تىلگە دەگەن جاناشىرلىق سەزىمنىڭ پايدا بولعانى جانىڭدى جادىراتىپ, شۋاققا بولەيدى. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنتتىڭ «ەگەمەن قازاقستانداعى» «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى سول ءبىر تاريحي ماقالاسى وسىناۋ حالىقتىق بۇگىنگى قوزعالىسقا ەڭ شەشۋشى ساتتە زور قولداۋشى كۇش بولعانىن ءاردايىم ەستە ساقتايىق دەگىم كەلەدى.
ءابدۋالي قايداري, اكادەميك
الماتى
لەبىزدەر لەگى
مۇرات اۋەزوۆ, «م. اۋەزوۆ اتىنداعى قور» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, قوعام قايراتكەرى:
– پارلامەنتتە وتكەن وتىرىستى مۇقيات تىڭدادىم. ول جەردە نەگىزگى بايانداماشىلاردىڭ باعىت-باعدارى مەنى قاتتى قۋانتتى.
راسىندا, لاتىن ءالىپبيى بىزگە بۇرىننان قاجەت بولاتىن. مەن ءۇشىن قىرعىز, تاتار, تۇرىك, ۇيعىر باۋىرلارىممەن سويلەسۋ قيىندىق تۋدىرعان ەمەس. الايدا, وسى ۇلت وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىن وقۋ قيىندىق تۋىنداتادى. سەبەبى دىبىسىمىز ءبىر بولعانىمەن, جازۋىمىز ءارتۇرلى. سوندىقتان بۇگىن قولعا الىپ وتىرعان دۇنيە كەشىكپەي, بىراق اسىقپاي جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەتىن جۇمىس ەكەنى حاق.
بۇل جۇمىسقا كوپ قاراجات كەتپەيدى. تەك, ىنتا جانە ۋاقىت كەرەك. سوندىقتان تولىق زەرتتەپ, بار كۇشىمىزدى سالىپ, بارشامىزعا ورتاق, ءبىر جۇيەگە كەلگەن ءالىپبي بولۋ كەرەك ەكەندىگىن ۇمىتپاعان ءجون.
دوسحان جولجاقسىنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى:
– لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان جاۋاپتى ءارى ورىندالۋى كوپ كۇتتىرمەيتىن تارماقتاردىڭ ءبىرى.
بۇل ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزگە نىق باسىپ, تەحنولوگيا مەن كوممۋنيكاتسيانى مەڭگەرۋدە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال. قيىندىق تۋدىرادى دەگەن ويلار ايتىلۋدا, مەن ولاي ەسەپتەمەيمىن. ويتكەنى وسكەلەڭ ۇرپاق بۇگىن اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرۋدە. سوندىقتان لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋگە دەگەن دايىندىق, باعىت-باعدار دەپ ءبىلۋ قاجەت. وسى رەتتە, وقۋ قۇرالدارىن, ۇستازداردى دايارلاۋعا ۇلكەن ءمان بەرىپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاجەت.
قازىر قولعا الىنىپ جاتقان بۇل دۇنيە ەڭ الدىمەن كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن جاسالۋدا. وسكەلەڭ ۇرپاق تاريح قويناۋىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, بولاشاققا نىق قادام باسۋى ءۇشىن بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك.
اسىلى وسمان, «مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ قورى» توراعالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ءتىل جاناشىرى:
– رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلامالىق ماقالاسىندا بۇگىنگى عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە اسا ماڭىزعا يە, ۇلى كوشكە باستار تاعى ءبىر يگى باس- تامانى قولعا الۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ول – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جونىندەگى ۇيعارىم. ەلباسى بۇل تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ءدال وسى جولى قوعامنىڭ الدىنا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ماڭىزدى مىندەت رەتىندە قويىپ, وعان كوشۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءىس-شارالار مەن ناقتى قادام جاساۋدى تاپسىردى.
شۇكىر, قازىر قازاقستان حالقىنىڭ جاعدايى جاقسى. وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ىلىگەمىز دەگەن ۇلى مۇراتىنا حالىق تەك ەكونوميكالىق يگىلىكپەن عانا قول جەتكىزبەيدى. وزىق مادەنيەتى, تولاعاي تولىمدى تاريحىمەن, حالقىنىڭ رۋحىمەن ماڭگى بىرگە جاسايتىن تىلىمەن, ياعني رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن دە قول جەتكىزۋى كەرەك. وسى تۇستا ەلباسى ءدۇيىم دۇنيەگە قازاق ءتىلىنىڭ ءۇنىن اپارار قارىپ – لاتىن ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى.
بۇگىنگى لاتىن ءالىپبيىن تاڭداۋدىڭ ءجونى دە, رەتى دە بولەك. ياعني باستى ماسەلە قازاق ءالىپبيىن لاتىن الىپبيىمەن تاڭبالاۋ. ول – ۇلت مۇراتى مەن مىندەتىنە قىزمەت ەتەتىندەي بولۋ. ءيا, ءبىز لاتىن ءالىپبيى ارقىلى التى الاشتىڭ ءتىلىن التى قۇرلىققا تانىتۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىز. ءبىز وسىنى باعالاي بىلەيىك.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ دەگەندى قيىنسىنىپ جۇرگەندەرگە ايتارىم, ءبىز ەش قيىندىققا تاپ بولمايمىز, بار بولعانى قازاق ارىپتەرىن لاتىن ارىپتەرىمەن تاڭبالايمىز. بۇل تاڭبالاۋ قازاق ءتىلىنىڭ بىردە-ءبىر ارپىنە, بۋىنىنا, اۋەزدى ۇنىنە كەرى ىقپالىن تيگىزبەيدى. كەرىسىنشە قازىرگى كەزدە باعى اشىلماي جۇرگەن كەيبىر سوزدەرىمىزدىڭ باعى اشىلىپ, ءدۇيىم دۇنيەگە ءوز اۋەزىمەن جەتەتىن بولادى. لاتىنعا كوشسەك, وزگەلەر ءبىزدىڭ وسپان دەگەن اكەمىزدىڭ اتىن اسپان دەي المايتىن بولادى, اعايىن. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى ءبىز الەم كوشىنە قازاق بولىپ ىلىگەمىز. الاشتى الەمگە اسقاقتاتادى. ولاي بولسا, كەرى تارتپاي العا ۇمتىلايىق. بۇل ءبىر كۇندە ءبىر جىلدا شەشە سالاتىن وڭاي دۇنيە ەمەس. تەك ىقىلاسىمىز, نيەتىمىز وڭ بولسىن. ەلباسىنىڭ ءبىر ەلدە ءبىر قارىپ بولۋ كەرەك دەگەن ماقساتىن قولدايىق. بۇل بولاشاق ءۇشىن, كەلەر ۇرپاقتىڭ جاڭا تاعدىرى ءۇشىن قاجەت. لاتىن ءالىپبيى قازاق ەلىن جاڭا كەزەڭدەگى جاڭا كوشكە باستار كەرۋەنباسى.