قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىك ۇلى تۋرالى سىر-تولعانىس.
قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىك بۇل كۇندەرى 75 جاسقا تولدى. جازۋشىنىڭ قالامىنان تۋعان تۇششىمدى دۇنيەلەر بۇگىندە ويلى وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسىنا اينالعانى امبەگە ايان. ونىڭ «وڭ قول», «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى», ء«ولىارا», «پاراسات مايدانى» سياقتى سۇيەكتى شىعارمالارى حالقىمىز قاشاننان قاستەر تۇتار ءسوز ونەرىنىڭ التىن سورەسىنەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الدى. ءبىز قابىرعالى قالامگەردى وسىناۋ مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, تومەندەگى ماقالانى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
باعالانباعان «اقيقات»
«تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى العى شارتى – تىلەك پەن ارەكەت... تىلەك پەن ارەكەتتى تىنىمسىز قۋالايتىن كۇش – قاناعاتسىزدىق. ال قاناعاتسىزدىق وزىنەن-ءوزى بەيمازالىقتى, جان ازابىن تۋدىرادى. بۇل – ەشقاشان دا توقتامايتىن قۇبىلىس. سەبەبى, ادام تىلەگى ورىندالعان بەتتە-اق ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن جوعالتادى, ارەكەتسىزدىككە تىرەلەدى. سوندىقتان تاعى دا باسقا تىلەك, باسقا مۇرات پايدا بولماق. الگى پروتسەسس باسىنان قايتا باستالادى. وسىلايشا, تىلەك – ارەكەت, تىلەك – ارەكەت بولىپ, ماڭگى قاناعاتسىزدىق تۇڭعيىعىنا سۇڭگي بەرمەك, سۇڭگي بەرمەك. ولاي بولسا, جان ازابىن تۋدىرۋشى نە؟ ول – تىرشىلىككە تىرمىسۋ, باقىتقا ۇمتىلۋ. ءبىز قاناعاتسىزدىق اۋرۋىمەن اۋىرامىز. جانە ول – ەشقاشان دا جازىلمايتىن, تۋا بىتكەن اۋرۋ...».
بۇل – جازۋشى تولەن ابدىك ۇلىنىڭ «اقيقات» حيكاياتىنداعى كەيىپكەر تۇجىرىمى. ەگەر تەرەڭىرەك ويلانساق, كەيىپكەر تۇجىرىمى عانا ەمەس, ءبىز ء«ومىر زاڭدىلىعى» دەپ اتايتىن تىرشىلىكتىڭ تىنىمسىز تىنىسى دا وسى ءتارىزدى. ءبارىمىزدى دە ءومىر سۇرۋگە قۇلشىندىراتىن, العا ۇمتىلدىراتىن, الىستان مەنمۇندالاپ شاقىرار الدەبىر مۇراتقا جەتەلەيتىن – سول كوكەيىمىزدى تەسكەن, كوكىرەگىمىزگە ورنىققان, ءوزىمىز «ارمان», ء«ۇمىت», «ماقسات» دەپ الۋان ءتۇرلى ات قويعان تىلەك پەن ارەكەت. ونىڭ ءبىرىن باعىندىرعان سوڭ, «بولدى, ماعان وسى جەتىستىك تە از ەمەس» دەپ شۇكىرشىلىك ەتكەن, ورشەلەنە وڭمەڭدەۋىن قويعان پەندە بالاسى بار ما؟ قايدام. ء«بىز قاناعاتسىزدىق اۋرۋىمەن اۋىرامىز» عوي. ال قاناعاتسىزدىق بار جەردە باقىت قايدان بولسىن؟ كەيبىر قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق سانالاتىن ادامداردىڭ سىرتتاي باقىتتى بولىپ كورىنگەنىمەن, ويى تياناق تاپپاي, جانۇشىرا الاسۇرىپ ءجۇرۋى, كەرىسىنشە, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وزگە جۇرت ايانىشپەن قارايتىن قايسىبىرەۋلەردىڭ جۇرەگى تىنىش, سەنىمى بەرىك, كوڭىلى توق تارىزدەنۋى دە سودان شىعار.
«اقيقات» – جازۋشى شىعارماشىلىعىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تەرەڭ ويلى تۋىندى. وسىدان قىرىق جىل بۇرىن جازىلعان حيكاياتتى جالپى ادەبي ورتا جىلى قابىلداسا دا, كوپ ۇزاماي ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, «يستينا» دەگەن اتپەن جارىق كورسە دە, ءبارىبىر وزىنە لايىق دەڭگەيدە جوعارى باعاسىن الىپ, تالداپ-تارازىلانباعان سەكىلدى سەزىلەتىنى بار. «اقيقاتتا» ايتىلعان ويلار مەن ۇسىنىلعان يدەيالار قوعامدىق-ادەبي پىكىرتالاستارعا ۇلاسىپ, جان-جاقتى تالقىلانۋى كەرەك ەدى. بىراق ولاي بولمادى. «قازاق جازۋشىسى قازاقتى عانا, اۋىلدى عانا جازۋى كەرەك» دەيتىن قالىپتاسقان كوزقاراس, جازىلماعان زاڭ ۇستەمدىك ەتكەن قوعامدا «اۋ, قازاق جازۋشىسى فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق تاراپتا ءتاۋىر ىزدەنگەن ەكەن, توسىن وي ايتىپ, ءبىتىمى بولەكشە دۇنيە جازعان ەكەن, قانە, وقىپ شىققان سوڭ كىم قانداي تۇجىرىم ءتۇيدى؟» دەپ ءۇن قاتقان, ويلاسۋعا ۇندەگەن ەشكىم بولا قويعان جوق.
بىردە تولەن اعادان: «وسى حيكاياتىڭىزداعى كەيىپكەر نەگە روبەرت؟ قازاق قوعامى ورتاسىندا ونداي ماسەلەلەردى كوتەرۋ, اشىق ايتقىزۋ ۇيلەسىمدى شىقپاس دەپ ويلادىڭىز با؟» – دەپ سۇرادىم.
– تاڭداپ العان ماتەريالىمنىڭ ءوزى تىم ەۋروپالىق بولدى دا, ونى قازاق توپىراعىنا سىيعىزا المادىم, – دەدى جازۋشى. – فيلوسوفيالىق تولعانىستارعا بارعان العاشقى ەڭبەگىم عوي. سول باعىتتا كوپ ىزدەنىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. بىردە پوليتسيانىڭ جوعالىپ كەتكەن قۇپيا قۇجاتتاردى تابۋىنا كومەكتەسكەن جەرار كرۋازە دەگەن گوللانديالىق تەلەپات, پاراپسيحولوگ, كورىپكەل تۋرالى وقىدىم. الگى قاعازداردىڭ قايدا جاسىرۋلى جاتقانىن بۇل بويىنداعى الدەبىر تىلسىم قاسيەتتىڭ كۇشىمەن كورە الادى: قاي قالادا ەكەنى, ءۇيدىڭ قانداي ەكەنى, تەرەزەسىنىڭ قانداي ەكەنى, قاي بولمەدە قانداي سەيفتە تۇرعانى... ءبارى كوز الدىنا اپ-ايقىن كەلىپ-اق تۇر. بىراق ناقتى قاي ءۇي ەكەنىن بىلمەيدى. پوليتسيا الگىنىڭ سۋرەتتەۋى ارقىلى ەكى جىل بويى ىزدەپ, اقىرى تابادى. وسى وقيعانى وقىپ, ويلاندىم: بويىڭدا وسىنداي كورىپكەلدىك قاسيەتتىڭ بولۋى, باسقالاردىڭ كورە المايتىن نارسەسىن كورە الۋ دەگەن كەرەمەت ارتىقشىلىق قوي! بىراق بۇل ارتىقشىلىق ادامعا باقىت اكەلە مە, جوق پا؟ ءبارىمىز مىنا دۇنيەگە پاك كۇيدە, ءسابي سانامەن كەلدىك. ەسەيە كەلە, ماڭدايىمىز تالاي رەت تاسقا سوعىلا كەلە نەبىر قياناتتى, ساتقىندىقتى, قاراۋلىقتى كورگەن كەزدە كوڭىلىمىز جابىرقادى, جانىمىز اۋىردى, جۇرەگىمىز سىر بەردى. ال ءبىز كورمەيتىندى كورە الاتىن, ءبىز سەزبەيتىندى سەزە الاتىن تەلەپاتتاردا نە جان قالدى سوندا؟ حيكاياتتا «تىرشىلىك – ۇلكەن اۋرۋحانا» دەگەن ءسوز بار. كەيىپكەر سول «اۋرۋحانادان» قاشىپ, جىندىحاناعا بارىپ جاتادى. كەيىن ءبىر جەردەن شوپەنگاۋەردىڭ تۋرا سولاي ايتقان ءسوزىن وقىپ, تاڭ قالدىم. ءومىردىڭ جاقسى جاعى دا بار عوي, بىراق ونىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, ويعا بەرىلگەن سايىن الگىندەي اششى اقيقاتقا كەزىگەتىنىڭ راس...
«ول ەسىكتى اشساڭ, باقىتسىز بولاسىڭ»
جالپى, «اقيقاتتىڭ» يدەياسىندا ەكى باعىت بار. ءبىرى – بۇكىل ادىلەتسىزدىك (ول جاراتىلىس زاڭىنداعى بولسىن, ادام بولمىسىنداعى كەمشىلىك بولسىن, ادامنىڭ ءوز قولىمەن جاسالعان قياناتتار بولسىن) اتاۋلىعا قارسى نارازىلىق. حيكاياتتا: «ادامدار ءادىل بولعىسى كەلەدى... ادام جىرتقىش قوي. ەڭ قاتەرلى جىرتقىش. جەر بەتىندەگى پاراسات-ساناسى تومەنگى دارەجەدەگى حايۋانداردى وزىنە كىرىپتار ەتىپ, توردا ۇستايدى, بۇعاۋلايدى, كولىك ەتىپ جەگەدى, ءولتىرىپ, ەتتەرىن جەيدى (ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە جاسايتىن قياناتىن بىلاي قويعاندا). جىلقىنىڭ, سيىردىڭ, قويدىڭ ەتىن جەۋ سول حايۋانداردىڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا ادىلدىك پە؟ «سەندەر ءبىزدى نەگە جەيسىڭدەر؟.. ءبىزدىڭ سانا دارەجەمىزدىڭ تومەندىگىنەن بە؟ كىمنىڭ سانا دارەجەسى بيىك بولسا, تومەندەگىلەرىن تالاپ, جەي بەرۋگە بولاتىنىن قانداي ادىلەتكە سىيعىزۋعا بولادى؟..» دەر ەدى ولار قۇداي الدىندا. ال ەگەر وسىلاي بولۋى تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى زاڭىن قۇراسا, وندا ... بۇكىل دۇنيەنى كۇشتىلەر باسقارادى. ولارعا نە ىستەيمىن دەسە دە رۇقسات. ەندەشە, بۇكىل ادىلەتسىزدىك اتاۋلىنىڭ قاينار بۇلاعى ءدال وسى كۇشتىنىڭ زورلىعى ەمەس پە؟» – دەگەن وي ايتىلادى. جالپى, جازۋشىنىڭ ويىنشا, نارازىلىق يدەياسى – ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن كۇشتەردىڭ ءبىرى. ادام قيىنشىلىققا, قياناتقا قارسى كۇرەسۋ ارقىلى, ياعني, نارازىلىق يدەياسى ارقىلى جەتىلگەن.
ەكىنشى باعىت – «اقىلدان ازاپ» شەگۋ. تىرشىلىكتىڭ تەرەڭدە جاتقان قۇپيا سىرىن ءبىلۋ اسا جاقسى نارسە ەمەس. ونى بىلگەننەن تابارىڭ – ايىقپاس ۋايىم, جان ازابى. سول سەبەپتى شىعار, تىرشىلىك اعىسىمەن, سۋ بەتىنە تۇسكەن جاڭقاداي جوڭكىلىپ كەتە باراتىن ادامدار ءومىر ءمانىن بىلۋگە ۇمتىلىپ, كوپ ويلانىپ, ءجيى تولعاناتىن جاندارعا قاراعاندا الدەقايدا باقىتتى, الدەقايدا الاڭسىز عۇمىر كەشەدى. «اقيقاتتا» روبەرتتىڭ شەشەسىن ەسكە الاتىن تۇسى بار. سول جەردە جازۋشى مۇنى دا شەبەر تۇسپالدايدى:
« – سودان الگى ادام, – دەيتىن شەشەسى باياۋ ۇنمەن ەرتەگىسىن جالعاستىرىپ, – جولاۋشىنى جەر استىنداعى التىن كۇمبەزدى پاتشا سارايىنا اكەلىپ, كىرگىزەدى دە: «قالاعان شارابىڭ مەن تاماعىڭدى ءىش, سۇلۋ كانيزاكتارمەن وينا, سەرۋەن قۇر, بارلىق ەسىككە كىرىپ, التىن سارايدى تاماشالا. تەك مىنا تۇرعان ءبىر ەسىكتى عانا اشۋعا بولمايدى. مۇنى اشساڭ, باقىتسىز بولاسىڭ», – دەيدى.
– نەگە؟ – دەيدى روبەرت شىداي الماي.
– ويتكەنى, ول ەسىكتى اشۋعا بولمايدى. ونى اشساڭ, باقىتسىز بولاسىڭ دەيدى, – دەپ قايتالايتىن شەشەسى».
قۇداي بەرگەن قابىلەتى ارقىلى وزگەنىڭ ويىن وقىپ قوياتىن, كىمنىڭ كوكەيىندە نە تۇرعانىن ايتپاي-اق سەزەتىن, كەشە, بۇرسىگۇنى, بىلتىر, ءتىپتى, بىرنەشە جىل بۇرىن نە بولىپ, نە قويعانىن وپ-وڭاي كورىپ-بىلەر كورىپكەلدىگى بار تەلەپات روبەرت اقىرىندا پروفەسسوردىڭ مۇنى ءوز ماقساتىنا انشەيىن پايدالانىپ جۇرگەنىن, ال ايەلىنىڭ الدەكىممەن اۋەيى بولىپ, مۇنىڭ كوزىنە ۇنەمى ءشوپ سالاتىنىن, ومىرىندە ەشقانداي ءمان قالماعانىن بىلەدى. سول كەزدەگى ونىڭ قاسىرەتتى كۇيىن سەزىنۋى دە سۇمدىق. ويتكەنى, ول «اشساڭ, ءوزىڭ باقىتسىز بولاتىن» الگى ەسىكتى اشىپ قويدى عوي! ول ءوزى «بىلمەۋگە ءتيىس» جايتتاردى ءبىلدى, جاي ادامنىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىگىنەن تىس دۇنيەلەرگە كۋا بولدى, پەندە بالاسى سول كۇيى سەزبەي دە وتەر تىرشىلىكتىڭ اششى اقيقاتىن كوردى.
كوزقاراس قاقتىعىستارىنىڭ دراماسى
وسى «اقيقاتتاعى» تەرەڭ تولعانىستار جازۋشىنى اقىرى «پاراسات مايدانىن» جازۋعا الىپ باردى. ول ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلۋدى, ونىڭ قالتارىس-قاتپارلارىنا بويلاۋدى ءارى قاراي تەرەڭدەتە ءتۇستى. بارلىق پالە-جالانى باسقادان, جاۋدان كورۋ, تەك وزگەنى كىنالاۋ – قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيىن كورسەتەتىن قۇبىلىس. ادامنىڭ پاراسات دارەجەسى كوتەرىلگەن سايىن ونىڭ ىشكى جان ارپالىسى, ءوز ىشىنە كوبىرەك ءۇڭىلۋى جيىلەيدى. كوپ نارسە ادام بالاسىنىڭ كىسىلىك دارەجەسىنىڭ كەمەلدەنبەگەنىنەن, جەتىلمەگەنىنەن بولىپ تۇرعانىن اڭعارادى.
«پاراسات مايدانىنداعى» كەيىپكەردىڭ بەيتانىس-پەن حاتتارىن وقىپ وتىرعان كەزدە, ءبىر كوزقاراس ەكىنشى كوزقاراستان بۇكىل دالەل-دايەگىمەن باسىم ءتۇسىپ, «ەندى قارسى جاقتىڭ ءۇنى وشەتىن شىعار» دەي بەرگەنىمىزدە, ول بۇدان دا اسىپ تۇسەر ۋاجبەن جاۋاپ قايتاراتىنى سۇيسىنتەدى. تارازىنىڭ ەكى باسىندا ەكى ءتۇرلى ۇستانىم تۇرادى – ومىردەگى قاستەرلى ۇعىمداردى, ادامي قۇندىلىقتاردى يدەال تۇتاتىن, ونىڭ كىرلەنۋىنە توزە المايتىن كىرشىكسىز تازا كوزقاراس پەن «بۇل ءومىر دەگەنىڭ و باستان-اق وپاسىز جالعان, دۇنيەدە ماڭگى قاسيەتتى ەشتەڭە جوق» دەيتىن تۇجىرىم. حيكاياتتاعى باستى كەيىپكەر – وتە تازا, ادال ادام. بىراق ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندە دە تايتالاس بار, ونىڭ باسىندا دا ءوز ۇستانىمىنا كەرەعار ويلار ءجۇر. بىراق ونى ءوزى سەزبەيدى. دۇنيەنى بۇزاتىن سول قيامپۇرىس قيالدىڭ ءبارى سىرتتا ەمەس, ءوز ىشىندە, ءوز تابيعاتىندا ەكەنىن بىلگەن كەزدە, ول ومىردەن تۇڭىلەدى.
– مەنىڭ شىعارماشىلىعىمداعى كوزقاراس قاقتىعىسى, وي ايتىسى, نەگىزىندە, ء«بىز ۇشەۋ ەدىك» پەساسىنان باستالعان. وندا دا مۇرات پەن داريعانىڭ, مۇرات پەن ومىربەكتىڭ اراسىندا پىكىر قايشىلىعى, ۇستانىمدار ۇستاسۋى ۇزاققا كەتەدى, ءبىرىن-ءبىرى جەڭىسە المايدى. اناۋ ءوز ويىن ايتىپ بولعان كەزدە, زالداعى جۇرت ء«اي, ەندى مىناۋ جاۋاپ تابا الماس» دەگەنشە بولماي, بۇل الگىدەن دە اسىرىپ ءۋاج ايتادى. ءاسانالى ء(اشىم ۇلى) ايتىپ كۇلدىرىپ ەدى: «ومىربەكتىڭ ءسوزى ءجون دەپ, سوعان جاقتاسىپ وتىرساق, ءبىر كەزدە مۇراتتىڭ دالەلى باسىپ كەتەدى, قالاي سونىڭ جاعىنا شىعىپ كەتكەنىمىزدى بايقاماي قالامىز» دەپ. مەن «پاراسات مايدانىنداعى» وي قاقتىعىسى سول دەڭگەيدەن دە اسىپ ءتۇسۋى كەرەك دەپ وزىمە شارت قويدىم. بۇل وڭاي شارۋا بولعان جوق. ويتكەنى, ز ۇلىمدىق تا – ۇلكەن كۇش. ەگەر ول ادالدىقتان تەز جەڭىلىپ قالاتىن ءالجۋاز بولسا, وسى كۇنگە دەيىن جەتپەس ەدى, ادىلدىكتەن الدەقاشان جەڭىلىپ تىنار ەدى, – دەيدى تولەن اعانىڭ ءوزى.
ت.ابدىك ۇلىنىڭ قاي شىعارماسى بولسىن, ويلاندىرادى, تولعاندىرادى, جۇرەگىڭدى قوزعايدى, جانىڭدى تازارتادى, رۋحىڭدى شىڭدايدى. جازۋشىنىڭ قابىلەتىن ايگىلەپ, قارىمىن تانىتقان اتاقتى «وڭ قول» اڭگىمەسىندەگى ماحاببات جەلىسىن وقىرمان قاۋىم جانىنا جاقىن تارتىپ, الدىڭعى لەككە شىعارىپ جىبەرگەنى بولماسا, ول دا – تەرەڭ ويعا قۇرىلعان تۋىندى. ءبىز «عايبات ءسوز ايتپا, اعات ءىس ىستەمە, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاما» دەگەن ۇلكەندەردىڭ تىيىمىن ەستىپ, تاربيەسىن كورىپ وستىك. الايدا, بار پالە سوزدەن نەمەسە ءىس-ارەكەتتەن باستالمايدى, ءاۋ باستا ميداعى ويدان باستالادى. «وڭ قولداعى» كەيىپكەر الما – جاقسى قىز, نيەتى ءتۇزۋ, تازا جان. بىراق ونىڭ اتا-تەگىندەگى ءبىر ادام كەزىندە وزىنە-ءوزى قول سالۋعا ارەكەتتەنگەن, سونداي جامان ويعا بارعان. ۋاقىتىندا جۇزەگە اسپاعان سول نيەت اراعا بىرنەشە ۇرپاق سالىپ, قىز ەركىنەن, قالاۋىنان, تابيعاتىنان تىس المانىڭ بويىنان تابىلىپ وتىر. ول ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ تۋرالى ويلامايدى, بىراق گەنەتيكالىق ساناعا سىڭگەن باياعى جامان وي بۇل ۇيىقتاپ جاتقاندا وڭ قول بولىپ قىلعىندىرادى. دەمەك, ادام عايبات سوزدەن, اعات ىستەن عانا ەمەس, جامان ويدان دا ساقتانۋى كەرەك. اركىم ءوزىنىڭ ىسىنە عانا ەمەس, ويىنا دا جاۋاپتى!
ادەبيەتتىڭ باستى مۇراتى – ادام جانىن تازارتۋ
«توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» – برازيلياداعى ءۇندىس تايپالارىنىڭ ايانىشتى تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەنىمەن, استارىندا قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى سونداي احۋالدى مەڭزەيتىن شىعارما. تولەن ابدىك ۇلى العاشىندا حيكاياتتى قازاق دالاسىنداعى وقيعا رەتىندە بەرگىسى كەلگەن. الايدا, «قازاق حالقىنا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر, ول قاۋىپتى كەڭەس وكىمەتى قولدان جاساپ وتىر» دەپ قالاي اشىق جازادى؟ جازعانىمەن باسىلماسى انىق, ءتىپتى, جولاتپايتىنى, ءوز باسىنا بالە سالاتىنى بەلگىلى. سوسىن «جەر بەتىندە تاعدىرى قازاقتىڭ تاعدىرىنا ۇقساس حالىقتار كوپ قوي, نەگە سولاردىڭ ءبىرىن مىسالعا الا وتىرىپ, تۇسپالداپ جازباسقا؟» دەگەن ويعا كەلەدى. بۇل دا – «اقيقات», «پاراسات مايدانى» سەكىلدى ۇلتتىق شەڭبەردەن شىعىپ كەتكەن شىعارما. سوندىقتان با, باستاپقىدا ادەبي ورتا ونشا قابىلداي قويماعان. ال قازىر, كەرىسىنشە, جۇرت جازۋشىنىڭ وسى شىعارماسىن كوپ سۇرايدى. وتكەندە ءبىر سايت «توزاق وتتارى جىمىڭدايدىنى» ءتىپتى ۇندىستەر تۋرالى جازىلعان الەمدىك ۇزدىك شىعارمالاردىڭ قاتارىنا قوسىپتى.
كەيدە ءباسپاسوز بەتىنەن «وتىزىنشى جىلداردىڭ ناۋبەتى, اشتىعى, قۋعىن-سۇرگىنى تۋرالى ءبىزدىڭ ادەبيەت ءالى ەشتەڭە جازعان جوق» دەگەن پىكىرلەردى وقىپ, تاڭ قالاتىنىمىز راس. سوندا ولار قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىنىڭ «بۇرالاڭ جولى» مەن «اقىرعى كۇنىن», تولەن ابدىك ۇلىنىڭ «تۇعىر مەن عۇمىر», «اكە» حيكاياتتارىن وقىماعان با؟ باسقاسىن بىلاي قويعاندا, حح عاسىردا قازاقتىڭ باسىنان قانداي زوبالاڭ ءوتتى – سونىڭ ءبارى قامتىلعان «اكەدە» ءبىر عانا جارماعامبەت تۇقىمىنىڭ ەمەس, ۇلتتىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنىنىڭ قاسىرەتى تۇنىپ جاتقان جوق پا؟ وقىرمان قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن, ءبىر عانا اۋلەتتىڭ تاريحىن ايتا وتىرىپ, ءوز ءداۋىرىنىڭ بار شىندىعىن جايىپ سالعان مۇنداي تالانتتى تۋىندىلار ءبىزدىڭ ادەبيەتتە اسا كوپ ەمەس.
تولەن ابدىك ۇلىنىڭ ۇلتتىق سيپاتتاعى, قازاقى قۇنارى مول شىعارمالارى دا جەتكىلىكتى: ء«ولىارا» رومانى, «قىز ءباتىش پەن ەرسەيىت», «ورالۋ» سەكىلدى حيكاياتتارى, «باسسۇيەك», ء«بىر كۇندىك اشۋ» ءتارىزدى اڭگىمەلەرى, ت.ب... «قوناقتار» دەگەن اڭگىمەسىندە جازۋشى, ءتىپتى, قازاقتىڭ باسىنان وتەر ۇلتسىزدانۋ ءحالىن الدىن الا بولجاپ قويعانداي اسەر قالدىرادى: جىلىنا ءبىر-اق رەت الاتىن ەڭبەك دەمالىسىنىڭ تەك ءبىر (!) كۇنىن عانا كارى اكە-شەشەسىنە قياتىن, ايەلى قازاقشا بىلمەيتىن, سونىڭ تاربيەسىمەن ورىسشالانىپ بارا جاتقان بالاسى اتاسىن, اجەسىن جاتىرقاپ, ولارعا جولامايتىن, سوعان قاراماستان ءوزىن ءبىلىمدى, مادەنيەتتى كىسى سانايتىن ساپابەكتەر كەزىندە از بولعان جوق. ولار قازىر دە جەتەرلىك.
بىزدە كەيىنگى ۋاقىتتا «كەڭەس داۋىرىندەگى قازاق ادەبيەتى سول ۋاقىتتاعى سولاقاي ساياساتتىڭ سويىلىن سوقتى» دەگەن جالپىلاما پىكىر قالىپتاسىپ بارادى. ارينە, سول زاماندا وقىلعان, بىراق بۇگىن تۇككە دە جاراماي قالعان, ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە الماعان كىتاپتار جەتكىلىكتى. الايدا, سول كەزەڭنىڭ وزىندە-اق كەڭەس يدەولوگياسىن باسى ءبۇتىن قابىلداماعان, وعان ىشتەي قارسى بولعان, شىعارماشىلىعىن تازا ساقتاعان جازۋشىلار دا بولدى (دۋلات يسابەكوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, قاليحان ىسقاق, مۇحتار ماعاۋين, ءابىش كەكىلباي ۇلى, قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى, تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ, ت.ب.). تولەن ابدىك ۇلى – سول تالانتتى شوعىردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك قالامگەر.
جازۋشىنىڭ ىزگىلىككە ىڭكار جۇرەكتەردىڭ گيمنىندەي ء«بىز ۇشەۋ ەدىك» اتتى پەساسى قانداي كەرەمەت! مارقۇم رايىمبەك سەيىتمەتوۆتىڭ ساحنالاۋىمەن 5-6 جىل بويى جاستار تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنان تۇسكەن جوق. ءاردايىم انشلاگ. بىردە سول سپەكتاكلدى كورىپ شىققان كينورەجيسسەر سلامبەك تاۋەكەلوۆ ايەلى ەكەۋى تولەن اعامىزبەن كەزدەسىپ قالىپ: «توكە, ءسىزدىڭ پەساڭىزدى كورىپ, كىر جۋعىش ماشينادان شىققانداي تازارىپ كەلە جاتىرمىز», – دەپتى. ەگەر شىعارماڭ ادامدى «كىر جۋعىش ماشينادان شىققانداي» تازار تاتىن بولسا, اۆتورعا ودان ارتىق قانداي باقىت كەرەك؟ ادەبيەتتىڭ باستى مۇراتى دا – ادام جانىن تازارتۋ عوي!
بۇكىل شىعارماشىلىعىنان ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ سامالى ەسىپ تۇراتىن, وقىرمانىن قاشاندا ادىلدىككە, پاراساتتىلىققا, شىنايىلىققا جەتەلەيتىن, ۇنەمى اقيقاتتىڭ جوقشىسى بولىپ جۇرەتىن جازۋشى تولەن ابدىك ۇلىنىڭ قالامى ءالى دە بابىندا, ساناسى سەرگەك. «كوكەيىمدە جاڭا ءبىر حيكاياتتىڭ يدەياسى ءجۇر» دەدى تاياۋدا سويلەسكەنىمىزدە. دەمەك, توكەڭدى قايتالاپ وقي ءجۇرىپ, جاڭا تۋىندىلارىن كۇتەمىز.
ساكەن سىبانباي