ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ باستاعان قازاقستان پارلامەنتشىلەرى جەكسەنبى كۇنى شۆەيتساريانىڭ بەرن قالاسىنا كەلىپ, سول كۇنى پارلامەنتارالىق وداق اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق 125-ءشى وتىرىسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى.
بەرندەگى قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى باعيلا بايماعامبەتوۆا, ءامزەبەك جولشىبەكوۆ, ەرلان نىعماتۋلين جانە سەناتور ەرمەك جۇماباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسى اپپاراتىنىڭ باسشىسى ەرگەن دوشاەۆ جانە باسقالار بار.
1889 جىلى ىرگەسى قالانعان پارلامەنتارالىق وداق – الەم پارلامەنتشىلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىن ۇيلەستىرۋ قىزمەتىنە ارنالعان حالىقارالىق ۇيىم. ول ساياسي تالقىلاۋلارعا ارنالعان العاشقى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە جۇمىسىن باستاعان. پارلامەنتارالىق وداق بۇۇ-دا بايقاۋشى مارتەبەسىنە يە. وسى ۇيىمنىڭ 125-ءشى وتىرىسىنىڭ اشىلۋىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزى وقىلدى. سونىمەن قاتار, پارلامەنتارالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى تەو-بەن گۋريرابتىڭ قۇتتىقتاۋى جاريا ەتىلدى. ول – ناميبيا ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى. 2011 جىلى 157 ەلدىڭ پارلامەنتى ۇيىمعا مۇشە بولىپ تابىلعان ەكەن. باستاپقىدا وداققا مۇشەلىككە بىرقاتار دەپۋتاتتار ءوتىپ, كەلە-كەلە پارلامەنت تۇگەلدەي مۇشە بولاتىن بولعان. پارلامەنتارالىق وداق توراعاسى ءۇش جىلعا سايلانادى.
پارلامەنتارالىق وداق العاشىندا بەيبىتشىل شىعارماشىلىق جۇيەدە ايرىقشا ورىن الىپ, ونىڭ بىرقاتار قايراتكەرلەرى الەمدىك نوبەل سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان. بەرندەگى پاو اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق اشىلۋىندا بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ مەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جونىندەگى ۇندەۋلەر جاريا ەتىلدى. ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ اسسامبلەيا شەڭبەرىندە وتكەن «يادرولىق قارۋ – اپاتقا اكەلەتىن جول» تاقىرىبىنداعى پىكىرتالاستا جالعاسىن تاپتى. قازاقستان دەلەگاتسياسى جۋىردا عانا استانادا وتكەن «يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» حالىقارالىق فورۋمىنىڭ جالىندى لەبىن الا كەلگەندەي اسەر ەتتى. الەمدى يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستە بىرىگۋگە شاقىرعان استانا دەكلاراتسياسى بەرندە ۇندەستىك تاپتى.
وسى القالى باسقوسۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ بايانداما جاساپ, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ىسىنە قازاقستاننىڭ قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. ءماجىلىس توراعاسى ءوز ءسوزىن وسى شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدەن باستادى. جىلى شىرايمەن قابىل الىپ, پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك جاساعاندارى ءۇشىن راحمەت ايتتى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ورتاعا سالىنعان ويلار الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋعا جاسالعان ناقتى ءبىر قادام بولىپ تابىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ۇستانعان ماقساتىمىز ناقتى جانە ەكىۇداي ەمەس, الداعى باعىتتاردى ايقىنداپ الۋعا نەگىزدەلگەنىن ءبارىمىز دە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءبىز ورتاق كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسىندا يادرولىق قارۋدى مۇلدەم جويامىز نەمەسە ونىڭ عالامشارىمىز بويىنشا تارالۋ اۋقىمى ۇلعايا ءتۇسىپ, ەرتە مە, كەش پە, بارشا ادامزات وركەنيەتىن ءبىرجولا جويىپ جىبەرۋگە الىپ كەلەدى. وسى ويلاردى ايتقان ورال مۇحامەدجانوۆ بۇل اپاتتىڭ بۇدان باسقا جولى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
1949 جىلدان باستاپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى سەمەي سىناق پوليگونىندا 40 جىل بويى 456 يادرولىق جارىلىس جاسالدى. ەكى جۇيەنىڭ جاھاندىق يادرولىق جانتالاسا قارۋلانۋىنىڭ سالدارىنان 1,5 ميلليون بەيبىت تۇرعىن اتوم اپاتىنىڭ جازىقسىز قۇرباندارى بولدى. «قازاقستاننىڭ ۇستانىمى – اپاتقا الىپ كەلەتىن يادرولىق قارۋدان ءبىرجولا قۇتىلۋدىڭ باسقا بالامالى جولى جوق ەكەنىن ەسكەرتۋ. جانە ول حالىقتىڭ قالاۋىمەن جۇزەگە اسىپ, ەكى تاريحي جەڭىسكە قولىمىز جەتتى. ءبىرىنشىسى – 20 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋى. ەكىنشىسى – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق الەۋەتىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتۋى. الەمدە جارتى عاسىرداي ۋاقىت بويى ءبىر عانا ءۇردىس – يادرولىق قارۋعا يە دەرجاۆالاردىڭ سانى ءوسىپ, يادرولىق قارۋدىڭ گەوگرافيالىق اۋماعى ۇلعايا ءتۇسۋى بەلەڭ الدى. يادرولىق قۋاتتى ارتتىرۋ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىر عانا جولى دەگەن جالعان ۇستانىم پايدا بولدى. يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر ونى كۇشەيتە تۇسۋگە ۇمتىلدى, ال باسقا ەلدەر وسى قارۋعا يە بولۋعا تىرىستى. سول كەزدىڭ وزىندە جانتالاسا يادرولىق قارۋلانۋدى شەكتەۋ جونىندە ۇراندار تاستالدى. بىراق ناقتى ءىس-ارەكەتتەرمەن نەگىزدەلمەگەن بۇل سوزدەر قاراما-قايشىلىعى مول الەمدە ەشكىمگە اسەر ەتە المادى. ادامزات تاريحىندا ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق سىناق ايماعىن جاپقان, قۋاتتى يادرولىق الەۋەتىنەن ءوز ەركىمەن باس تارقان جانە سول ارقىلى جاڭا جاھاندىق ءۇردىستىڭ نەگىزىن قالاعان قازاقستان جەر جاھانعا ءىس جۇزىندە ۇلگى كورسەتتى», دەدى ورال مۇحامەدجانوۆ.
سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ ءۇشىن قازاقستانعا جانە ونىڭ كوشباسشىسى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا قۋاتتى اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ جانە كەڭەستىك مىقتى دەرجاۆا باسشىلارىنىڭ قارسىلىقتارىن ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمنىڭ تاعدىرى دا وتە كۇردەلى بولدى. ءماجىلىس توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, ءبىز يادرولىق وقتۇمسىقتاردىڭ كوزىن جويىپ قانا قويعان جوقپىز, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ عانا كۇش بەرەدى, الەمدى كۇشتىلەر ۇستاپ تۇرادى دەگەن قالىپتاسقان جاھاندىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كوزقاراستى تۇبىرىمەن وزگەرتە الدىق.
بۇگىنگى تاڭدا وسى ءبىر ۇعىمدى تەرەڭ ۇعىناتىنداردىڭ قاتارى ارتا تۇسۋدە. سونىڭ ارقاسىندا جاڭا كورىنىستىڭ كۇش العانىن, ياعني يادرولىق قارۋدان ازات ەلدەردىڭ اۋماقتارى ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. سونداي اۋماقتىڭ ءبىرى ورتالىق ازيادا قالىپتاستى. 2006 جىلى قازاقستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇركىمەنستان يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قاتەردى تاراتپاۋ جانە ازايتۋ ماقساتىنداعى جاھاندىق ۇدەرىسكە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى جانە الداعى ۋاقىتتا دا اتسالىسادى. مەملەكەتىمىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا, بارلىق يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا قوسىلدى.
قازاقستان بۇۇ جۇيەسى شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە قارسى تۇرۋ جونىندەگى بارلىق 13 حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. سونىڭ ىشىندە يادرولىق لاڭكەستىك اكتىلەرىمەن كۇرەس جونىندەگى كونۆەنتسيا دا بار. ءبىزدىڭ ەلىمىز «يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋ بويىنشا باستاما» امەريكالىق قورىنىڭ ۇسىنعان اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىگى (ماگاتە) اياسىندا يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ يدەياسىنا قولداۋ ءبىلدىردى جانە ونى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا ءازىر ەكەنىن ءمالىمدەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى.
قازىر ءبىز ەكى ۇستانىمنىڭ كۇرەسىن بايقاپ وتىرمىز. ءبىر مەملەكەتتەر يادروسىز الەم قوزعالىسىن جاقتاسا, ەكىنشىلەرى يادرولىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە ۇمتىلۋدا. بۇل جەردە ءبىر ىمىراعا كەلۋ مۇمكىن ەمەس, يادرولىق قارۋلانۋدى توقتاتا تۇرۋ جانە وعان قارسى تۇراتىن كۇشتىڭ ءبارى تاۋسىلدى. يادرولىق قارۋدان تولىقتاي ازات بولۋىمىز قاجەت, ادامزاتتىڭ ءوزىن ءوزى جويىپ جىبەرۋ قاۋپىنەن دە ازات بولۋىمىز كەرەك.
2010 جىلى وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىرقاتار باستاما كوتەردى. سونىڭ ىشىندە يادروسىز الەمنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىن قابىلداۋعا شاقىردى جانە يادرولىق قارۋلاردى جالپىعا بىردەي كولبەۋ جانە تىگىنەن تاراتپاۋ تۋرالى جاڭا شارت جاساۋ تۋرالى ايتتى. نيۋ-يوركتە جۋىردا وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-شى سەسسياسى بارىسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ءجونىندەگى جوعارعى دەڭگەيدە بولعان باسقوسۋدا قازاقستان پرەزيدەنتى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءۇش قاعيداتىن ۇسىندى. ولار: ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان قورعاۋ, ىقتيمال يادرولىق لاڭكەستىككە قارسى بىرلەسە ارەكەت جاساۋ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى. قازاقستان پرەزيدەنتى, سونىمەن قاتار, الداعى ۋاقىتتا يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ ونداي قارۋى جوق مەملەكەتتەرگە يادرولىق قارۋ قولدانۋىنا جانە ونى قولدانامىن دەپ قوقان-لوقى جاساۋىنا بولمايتىندىعى جونىندە ءمىندەتتەمە الۋى تۋرالى كونۆەنتسيانى بەكىتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
ءماجىلىس توراعاسى بەس كۇن بۇرىن عانا قازاقستاندا «يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» حالىقارالىق فورۋمى بولىپ وتكەنىن, وسى باسقوسۋعا قاتىسۋشىلار قاسىرەتتى باستان كەشكەن سەمەي وڭىرىندە بولىپ, ۇزاق جىلعى يادرولىق سىناقتىڭ جانتۇرشىگەرلىك زارداپتارىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەنىن ايتىپ ءوتتى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار ورتاق توقتامعا كەلدى. ەگەر ءبىز تۇگەلدەي يادرولىق قارۋسىز الەم ماسەلەلەرى ءجونىندەگى كەلىسىمگە قول جەتكىزسەك جانە ونىڭ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرساق, ونداي بىرلەسكەن ماقسات پەن قۇندىلىق قاۋىپسىزدىكتىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى بولاتىنى ءسوزسىز. ول يادرولىق قارۋ الدىنداعى ۇرەيدىڭ ورنىن باسىپ, بەيبىت ومىرگە كەپىل بولا الادى. وسى ويلارمەن ءسوزىن قورىتقان قازاقستان پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسىنىڭ جەتەكشىسى و.مۇحامەدجانوۆ: «ءبارىمىز دە وسى ماقساتقا جەتۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە پارلامەنتشىلەردىڭ ءرولى ايرىقشا جانە سوعان وراي ولارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر. وسى جولدا يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن, ادامزاتتىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋىمىز كەرەك», دەدى.
سايىن ەسماعي ۇلى, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن – بەرننەن.