ولكەنىڭ تاريحىن, ۇلان-عايىر دالادا كىمدەر وتكەنىن بىلگىسى كەلەتىن, سودان وزىنە رۋحاني دۇنيە الاتىن ادام ۇلتىنا قارامايدى. ارقالىق قالاسىنداعى «جاسۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالىعىنىڭ اعا قىزمەتكەرى يگور روگوۆوي – وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى. جاستايىنان اۋىلدا اقساقالداردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وسكەن. قازاق ءتىلىن جۇرگىزىپ سويلەپ كەتپەسە دە, تازا تۇسىنەدى. ەڭ قىزىعى, تورعاي ءوڭىرىنىڭ تاريحىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەيتىننىڭ ءبىرى. ويتكەنى, ون شاقتى جىلدان بەرى تورعاي ءوڭىرىن ارالاپ, تاريحي ورىنداردى سۋرەتكە تۇسىرگەن, كاسىبي فوتوگراف. تامىز ايىندا كەيكىنىڭ تابانى تيگەن جەرلەرگە «جاسۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز تۋرىندا ساپارلاس بولعانىمىزدا يگور يۆانوۆيچ ءوزىن اۋليەلەر كەسەنەسى قىزىقتىراتىنىن ايتقان ەدى.
– بۇل دالادا كىمدەردىڭ ءىزى قالماعان دەيسىز؟ اۋليە اتانعان جانداردى جۇرت نەگە ۇمىتپايدى؟ قايتا جىلدار وتكەن سايىن حالىق ولاردى ىزدەيتىن سەكىلدى. ماعان وسى جۇمباق كورىنەتىن. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ارقالىق قالاسىنا قارايتىن قايىڭدى اۋىلىنان جەتى شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ق ۇلىمبەت اۋليەنىڭ مازارىنا باردىق, سوندا بايقاعان قۇبىلىستان كەيىن حالىق جادىنان كەتپەيتىن اۋليەلەردە ءبىر قاسيەتتىڭ, قۇپيانىڭ بولاتىنى راس دەگەن ويدا قالدىم, – دەيدى يگور يۆانوۆيچ.
ول بىلاي بولعان ەكەن. 2013 جىلى جازدا ارقالىق قالاسىنداعى «جاسۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالىعى تورعاي ءوڭىرىنىڭ ارقالىق توڭىرەگىندەگى تاريحي ورىندارعا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرادى. ونىڭ قۇرامى جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنەن, بىرنەشە فوتوگراف پەن سۋرەتشى جاستاردان, جۋرناليستەردەن جاساقتالادى. كەسەنەنىڭ ىشىنە كىرگەن سوڭ فوتوگرافتار ادەتتەگىدەي جاعالاي سۋرەتكە تۇسىرەدى. ارقالىققا قايتىپ ورالعان سوڭ, جاس فوتوگرافتار سۋرەتتىڭ ساپاسىز تۇسىرىلگەنى تۋرالى يگور يۆانوۆيچكە ايتىپ, جۇمىستارىن اكەلىپ كورسەتەدى. ول بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلگەن فوتوگرافتارعا فوتواپپاراتتارىن دۇرىس دايىنداماعانىن, مۇمكىن اقاۋ بولعاندىعى جونىندە بولجامدارىن ايتادى. سوسىن دەرەۋ ءوزىنىڭ تۇسىرگەن سۋرەتتەرىن قارايدى. قىزىق بولعاندا, ءوزىنىڭ جۇمىستارىنىڭ دا وزگە فوتوگرافتار تۇسىرگەن سۋرەتتەردەن ايىرماسى بولماي شىعادى.
– بارلىق سۋرەتتەردە شارعا ۇقساس دوڭگەلەك اق داقتار بار. ولار كەسەنەنىڭ كۇمبەزىندە, ىشىندە جۇرگەن ادامداردىڭ باسىندا, جۇرەك, بۇيرەك تۇسىندا ورنالاسقان. مۇنى ەكسپەديتسيانى قورىتىندىلاعان وتىرىستا تالقىلاپ ايتتىق تا, قويدىق. ال ارامىزداعى يۋرا دەگەن جىگىت وسى جايدى جازىپ, سۋرەتىمەن ينتەرنەتكە سالىپتى. ول كوپشىلىك نازارىن اۋدارادى, تالقىلاۋعا كوپتەگەن كىسىلەر قاتىستى, بولجامدارىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە ماعان «بۇل ەنەرگەتيكانىڭ قۋاتى, شار سەكىلدى اق ساۋلە-داقتى ۇلكەيتىپ كورىڭدەر, ىشىندە زاريادتى كورەسىڭدەر, ول قۋاتتى ەنەرگەتيكا» دەگەن پىكىردىڭ جانى بار سياقتى. ءبىز اق داقتاردى ۇلكەيتىپ قاراپ كوردىك, راسىندا اق داقتىڭ ءىشى شار سەكىلدى ءمولدىر ەمەس, ءتۇرلى-ءتۇستى, ىشىندە ءبىر نارسە بار سەكىلدى اسەر بەرەدى, – دەيدى يگور يۆانوۆيچ.
ق ۇلىمبەت اۋليە ءحىح عاسىردىڭ ورتاسى مەن ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن. ول كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق اۋليەلىگىمەن اتى شىققان, ارۋاقتى كىسى بولىپتى. وعان دەنساۋلىعى ناشارلاعان ادامدار كەلىپ, ەمدەلەدى ەكەن. كوزى كەتكەن سوڭ دا اۋىرعان, باسىنا ءىس تۇسكەن ادامدار ونىڭ مازارىنا كەلىپ, دەرتىنە شيپا, جانىنا مەدەت تابادى, تىلەك تىلەيدى. وسى كورىنىس اۋليە مازارىنان بۇگىنگە دەيىن ۇزىلمەيدى. ەل اراسىندا ونىڭ اۋليەلىگى تۋرالى اڭگىمەلەر دە كوپ ساقتالعان. قازىر قايىڭدىلىقتار ق ۇلىمبەت اۋليە مازارىنان تاڭعالارلىق قۇبىلىستاردى بايقايدى. 2000 جىلى قايىڭدى اۋىلى ماڭايىندا دالا ءورتى تۇتانادى, قىزىل جالىن بوي بەرمەي, مال شىعىنىنا دەيىن بولادى. سوندا دالانى قاراقۇيقالاق ەتكەن ءورت ق ۇلىمبەت اۋليە مازارىنا جاقىنداعاندا ءسونىپ قالادى. ول جەردە ەشقانداي ورتكە قارسى شارا بولمايدى, جەر دە جىرتىلماعان. كەيىنگى جىلدارى دا دالا ءورتى بولعاندا الگى قۇبىلىس تاعى قايتالانىپتى.
«تابيعاتتىڭ ءبىز بىلمەيتىن قۇبىلىستارى كوپ قوي» دەگەن يگور يۆانوۆيچ ق ۇلىمبەت اۋليە مازارىندا ءبىر قۇپيانىڭ بارلىعىنا سەنەدى.
ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان» ارقالىق سۋرەتتە: ق ۇلىمبەت اۋليە كەسەنەسىنىڭ سىرتقى كورىنىسى.