الماتى تەاترىنىڭ ەلورداعا گاسترولدىك ساپارى ونى تاعى دا ايقىن بايقاتتى
ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ استاناعا ارنايى گاسترولدىك ساپارمەن كەلە جاتقانى جايلى ءبىز وسىدان ءبىراز بۇرىن جۇرتشىلىققا حابارلاعان بولاتىنبىز. ونداعى ماقسات – تالاي-تالاي الىپتاردىڭ ءىزى قالعان كيەلى ساحنانىڭ ونەرىن تاماشالاۋعا مۇمكىندىك بارىن ەلوردا تۇرعىندارى بىلە ءجۇرسىن دەگەن وي ەدى. ارينە, ءبۇگىندە ەلورداعا كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن ءتۇرلى ونەر ۇجىمدارىنىڭ قاتارى از ەمەس. جانە ولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا وزدەرىن وسال سانامايدى. ەندەشە, سولاردىڭ اراسىنان بۇل ونەر ۇجىمى جايىندا نەگە بولە-جارا ايتتى ەكەن دەگەنگە كەلسەك, ەڭ الدىمەن ول بۇگىندە ەلىمىزدەگى بارشا ساحنا ونەرى ءۇشىن ءتالىم مەكتەبى بولىپ وتىرعان ەكى تەاتردىڭ ءبىرى. ءارى بۇل تەاتردا جاستىققا ءتان جالىن بار. سوندىقتان دا ولار باسقا ونەر ۇجىمدارى تاۋەكەل ەتە بەرمەيتىن تىڭ ىزدەنىستەرگە قورقاسوقتاماي, باتىل بارا الاتىن, وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىنە سەنىممەن قارايتىن, كوپشىلىك كوڭىلىن الدامايتىن تەاتر. ال مۇنداي ونەر ۇجىمىنىڭ استاناعا كەلۋى ەلوردا جۇرتشىلىعى ءۇشىن كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلعانداي قۋانىش ەمەس پە؟! ارينە, تەاتر ۇجىمى دا كۇتكەن ۇدەدەن كورىنە ءبىلدى دەۋگە بولادى. العاشقى كۇنى ولار جۇرتشىلىق نازارىنا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» تراگەدياسىن ۇسىنعان. راس بۇل قويىلىمدى ەلىمىزدىڭ بارلىق تەاترلارى رەپەرتۋارلارىنان دەرلىك كەزدەستىرۋگە بولادى. سودان دا شىعار, ءبىرقاتار كورەرمەننىڭ «اۋ, بۇل ساحنادان كورسەتىلە-كورسەتىلە جاۋىر بولعان دۇنيە عوي. اكەلۋگە باسقا دۇنيە تاپپاعانى ما؟» دەگەندەي كوڭىل-كۇيدە بولعانىن دا جاسىرعىمىز كەلمەيدى. الايدا, تەاتر بۇل شەشىمگە كەزدەيسوق كەلمەگەنىن, وزدەرىندە بۇرىننان قالىپتاسقان ءداستۇرگە قۇرمەتپەن قارايتىنىن, وتكەن اعا بۋىن ونەگەسىنە ادالدىقتان جازبايتىنىن دالەلدەي ءبىلدى. ءيا, بۇل شەشىم وزدەرى اتىن يەلەنىپ وتىرعان عابەڭنىڭ, جاستار تەاترىنا كەزىندە حاس سۇلۋدىڭ كوز جاسىنداي مولدىرەگەن دەپ سۇيسىنگەن ءسوز زەرگەرىنىڭ ارۋاعىنا قۇرمەت دەپ بىلگەن ءجون. ونىڭ ۇستىنە بۇل سپەكتاكل بۇعان دەيىن كورىپ جۇرگەن ءدال وسى اتتاس ساحنالىق قويىلىمداردان الدەقايدا شوقتىعى بيىك دۇنيە ەكەندىگىنە كوپ ۇزاماي كورەرمەننىڭ دە كوزى جەتتى. وركەنيەتتى ەلدەردە, ونىڭ ىشىندە كورشىلەس رەسەي ەلىندە ساحنالىق قويىلىمدى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ارنايى بارىپ كورەتىن, ءار سۋرەتكەردىڭ ءوزىندىك ىزدەنىسىن سارالاپ, سالىستىرا قارايتىن ءداستۇر كەڭ ءورىس العان دەسەك, بۇل ادەت سوڭعى كەزەڭدە ءبىزدىڭ ەلدەگى ونەرسۇيەر قاۋىمعا دا جۇعىستى بولا باستاعان سياقتى. ياعني, ءبۇگىندە بىزدە دە وزىندىك قولتاڭباسىمەن كورەرمەندى ءتانتى ەتىپ ءجۇرگەن ونەر يەلەرىنىڭ ەڭبەگىن كورۋگە اڭسارى اۋىپ تۇراتىندار قاتارى قالىپتاسىپ كەلەدى. مىنە, وسىنداي كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن ونەر يەسىنىڭ ءبىرى, ءبىرى عانا ەمەس بىرەگەيى, وسى سپەكتاكلدى ساحنالاعان رەجيسسەر جانات حادجيەۆ ەكەندىگى ەلوردالىقتاردى قىزىقتىرا تۇسكەن. ءارينە, بۇل سپەكتاكلدى كورۋگە ونەر جاناشىرى, قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ كەلۋى دە كوپ كوڭىلىندەگى اسەردى ەسەلەي تۇسكەنى انىق.
سونداي-اق, فريدريح شيللەردىڭ «ماحاببات پەن عاداۋات», ەرمەك امانشاەۆتىڭ «بالكون» اتتى تۋىندىلارى دا جاستار تەاترىنا عانا جاراساتىن جالىنىمەن ەستە قالعانىنا داۋ جوق. ايتسە دە وسى ارادا مار بايدجيەۆتىڭ «تۇنشىققان سەزىم» اتتى ساحنالىق تۋىندىسىنا بولە-جارا توقتالا كەتسەك دەيمىز. نەگە دەسەڭىز, بۇل سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى كينودا دا, تەاتر ساحناسىندا دا تالاي-تالاي ءسۇيەكتى رولدەردى ويناپ جۇرگەن كورنەكتى اكتەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى بالتاباي سەيىتمامىتوۆ ەكەن. ءار ءرولى جۇرتتىڭ كوز الدىندا قالىپ قويعان دارىن يەسىنىڭ جەرورتاسىنا كەلگەندە ءوزىن رەجيسسۋرادا سىناي باستاعانىنان دا حابارىمىز بار ەدى. الايدا, ول ساحناعا قويعان دۇنيەلەردى كوزىمىز كورمەگەن سوڭ, رەجيسسەر بالتاباي اكتەر بالتابايدان ولقى سوعىپ جاتپاسا ەتتى دەگەن دە ويعا كەلگەنبىز. الايدا, بۇل قاۋپىمىز بەكەر بولىپ شىقتى. دارىندى ادام قاي ىستە دە دارىن يەسى ەكەنىن ول تاعى دا دالەلدەي ءبىلدى. ءدال قازىر ول ساحنالاعان تۋىندىنى تاراتىپ ايتۋعا مۇمكىندىك بولماعاندىقتان, ءبىز ونى ءبىر عانا سوزبەن ءتۇيىپ, كوپشىلىك ءۇشىن بۇل دا ءبىر ۇمىتىلماس كۇن بولدى دەمەكپىز.
وسىلايشا, وزدەرىنىڭ بۇگىنگى بەت-بەينەسىن, ءىزدەنىسىن جۇرتشىلىققا تانىستىرىپ وتكەن تەاتر ۇجىمى گاسترولدىك ساپاردىڭ اياقتالۋىنا دا وزگەشە سىي ازىرلەپ, كوپشىلىكتى تۇششىنعان ءدامى اۋزىنان كەتپەستەي تامساندىرۋدى دا ۇمىتپاعان ەكەن. ياعني, بۇل كۇنى جاستار تەاترى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» حيكاياتىنىڭ نەگىزىندە قويىلعان تۋىندىنى ساحناعا شىعاردى. جازۋشىنىڭ بۇل شىعارماسىن وقىعان ءار ادامنىڭ, ءسوز جوق, بۇل دۇنيەنىڭ ساحنالىق شەشىمى قالاي بولدى ەكەن دەپ قىزىققانى انىق. ءويتكەنى, سۋرەتكەردىڭ ءار ەڭبەگى, اسىرەسە وسى تۋىندىسى كەز كەلگەن رەجيسسەر تاۋەكەل ەتە بەرمەيتىن, ءتىپتى ءتىسى باتا قويمايتىن, كۇرمەۋلى, كۇردەلى دۇنيە. سوندىقتان دا شىعار, ءبىز دە بۇل شىعارمانىڭ ساحنالىق نۇسقاسىندا ايتار ويدىڭ رەڭكى سولعىن تارتىپ قالماسا ەتتى دەگەن ويدا بولدىق. الايدا, سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى تالعات تەمەنوۆ ەكەنىن ەستىگەننەن كەيىن بۇل كۇدىگىمىز سەيىلىپ سالا بەرگەن. ويتكەنى, بۇل قازاق ونەرىنە قوماقتى ولجا سالىپ ءجۇرگەن تالانت يەسىنىڭ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماسىن العاش ساحنالاۋى ەمەس. بۇعان دەيىن ول «شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىم مەنىڭ» حيكاياتىن ساحنالاپ, قازاق ونەرىنە ونەگەسى وزگەشە تىڭ دۇنيە قوسقانى دا ەستە. جالپى, تالعات ءوزىنىڭ قاي ەڭبەگىندە بولسا دا كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى الەمىن تەرەڭىرەك اشۋعا باسا ءمان بەرەتىن رەجيسسەر. ال ادامي سەزىمدەردىڭ العا شىعىپ, سالتانات قۇرۋى كىمگە بولسا دا جىلى جاڭبىرداي جايلى تيەتىنى سونداي, كوپكە دەيىن جانىڭدى ءبىر ساۋلەلى سەزىم كەزىپ جۇرەدى. تالانت قۇدىرەتى دەگەن دە, بالكىم, وسى شىعار.
ەندىگى ايتايىن دەگەنىمىز سول, تالعات بۇل ەڭبەگىمەن دە كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى. ەڭ عاجابى, ول جازۋشى شىعارماسىن تۇتاستاي قامتيمىن دەپ قارا تەرگە تۇسپەگەن, نەگىزگى ويدىڭ وزەگىن ۇزبەي, وزىنە كەرەگىن تەرىپ الىپ, باس-اياعى ءبىرتۇتاس دۇنيەنى قۇراعان. ادام اتا مەن حاۋا انادان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان باستى مۇرات – ۇرپاق ءوسىرۋ, سونىڭ اماندىعىن كوكسەۋ ەكەندىگىن ايتۋدى ماقسات تۇتقان جازۋشى كوكەيىندەگى ويعا دا سەلكەۋ تۇسپەگەن. قايتا ساحنا قۇدىرەتى وسى ويدى ايشىقتاي تۇسكەن. سودان دا بولار, بۇگىندە ءوزى ءۇشىن عانا ءومىر سۇرەتىن وركوكىرەكتەردىڭ اينالاڭدا تولىپ جۇرگەنىن, سولاردىڭ كەسىرىنەن كوزى جاستى, كوڭىلى قاياۋ ءتىرى جەتىمدەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىن ەرىكسىز ەسىڭە الاسىڭ. ءاۋ باستا جاراتقان يە بويعا دارىتقان ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن بۇگىنگى زامانداستىڭ اجىراپ بارا جاتقانى قالاي دەگەن وي تولقىنىنا مالتىعىپ, بىرازعا دەيىن شىعا المايسىڭ.
انە, كوك تەڭىزدىڭ توسىندە قالقىعان قايىقتاعى ءۇش بۋىن وكىلى جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تاۋ-تاۋ تولقىنمەن ارپالىسىپ كەلە جاتىر. ەكى كۇن بويى ۇزدىكسىز سوققان داۋىل باعداردان ايىرعان. ءبارى ىندىنى كەۋىپ, ءبىر جۇتىم سۋدى اڭسايدى. قانشا جەردەن ءشول بۋسا دا, ىدىستىڭ تۇبىندە عانا قالعان سۋدى ءىشۋ بالانىڭ ەنشىسى دەپ بىلگەن اتا مەن اعا, اكە ءبارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءوز ەرىكتەرىمەن كوك تەڭىزدىڭ قويناۋىنا كەتە بارادى. ءسويتىپ, ولار ۇرپاعىنىڭ, كەلەشەگىنىڭ جاعاعا امان-ەسەن جەتۋى ءۇشىن وزدەرىن قۇرباندىققا شالادى. ەڭ عاجابى, بۇل ساحنالىق تۋىندى كەزىندە جازۋشى شىعارماسىنان العان اسەرىڭدى باسەڭدەتپەيدى, قايتا بوياۋىن قالىڭداتا تۇسەدى. ءومىردىڭ بار ءمانى – بالا ءسۇيۋ, ۇرپاق جالعاستىعى ەكەنىن جۇرەگىڭە جازىپ بەرەدى.
ادەتتە, كينوعا قاراعاندا, تەاتر ونەرىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى دەيمىز. الايدا, قالاۋىن تاپسا قار جانادى دەگەن ءسوز راس ەكەن. ولاي دەيتىنىم, ساحنا تورىنە جايىلعان كوك ماتا كوز الدىڭدا جال-جال تولقىنعا اينالىپ, قالتىلداعان جالعىز قايىقتى قاقپاقىل قاقتىرعاندا ءسىز دە بەي-جاي قالا المايسىز. ءتىپتى, وسى كوبىگى كوككە شاپشىعان تولقىندار ايۆازوۆسكيدىڭ «توعىزىنشى ۆال» كارتيناسىن ەرىكسىز كوز الدىڭا اكەلەدى. سول تولقىنمەن ارپالىس شىن مانىندە, تاپ قاسىڭدا ءجۇرىپ جاتقانداي ءبىرتۇرلى ۇرەي قۇشاعىندا وتىراسىڭ. قۇر سۇلدەرى قالعان ءالجۋاز بالانىڭ قايىعى جاعاعا ىلىككەندە عانا بارىپ ۋھ دەپ دەم العانىڭدى سەزبەي دە قالاسىڭ. ءبىز بۇگىن بۇل سپەكتاكلدى ويناعان اكتەرلەردىڭ ويىنىنا, ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنە ادەيى توقتالماي وتىرمىز. ءويتكەنى, مۇنىڭ ءبارى كەڭىنەن تولعاپ ايتاتىن اڭگىمە. ال بۇگىنگى ءسوز كەزەگىندە رەجيسسەر ىزدەنىسى جايىندا عانا از-كەم ايتىپ ءوتۋدى ماقسات تۇتتىق. ونىڭ ۇستىنە بۇل قويىلىمنىڭ ساحناعا شىعۋىنا باستان-اياق تەر توككەن, ينتسينيروۆكاسىن جازعان دا, جالپى ستسەنوگرافياسىن قۇراعان دا تالعاتتىڭ ءبىر ءوزى ەكەنىن بىلە تۇرا ول تۋرالى ايتپاي كەتۋ ونىڭ ونەرىنە دەگەن قيانات بولار ەدى.
ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, الماتىلىق تەاتردىڭ گاسترولدىك ساپارىن قورىتىندىلاعان بۇل تۋىندىنى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كەلىپ تاماشالادى. مينيستر سپەكتاكل سوڭىنان ساحناعا كوتەرىلىپ, تەاتر ۇجىمىمەن جۇزدەسىپ, ولارعا ونەردى ءوركەندەتۋگە قوسقان ۇلەستەرى, بۇگىنگىدەي عالامات كوڭىل-كۇي سىيلاعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى.