كۇلتەگىن زامانىنان باستاپ, وسى كۇنگە دەيىنگى اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان وسيەتى تۋرالى, حالىقتىق حورەوگرافيا تىلىمەن سومدالعان «تۇيعىندار», يسپان حالقىنىڭ فلامەنگو ناقىشىندا ازىرلەنگەن م.راۆەلدىڭ «بولەرو» قويىلىمى, جاقسى مەن جاماننىڭ ايىرماشىلىعىن بەينەلەيتىن, جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان «اق پەن قارا» سپەكتاكلى, كسرو حالىق ءارتىسى, حالىق قاھارمانى, كۇيشى, كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ ساحنالانعان «نۇرعيسا» بي سپەكتاكلى, ت.ب. قويىلىمدار «ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترى رەپەرتۋارىنداعى ەرەكشە تۋىندىلار بولىپ سانالادى.
تومەندە ءبىز «ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترىنىڭ باس بالەتمەيستەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قاديشا اعىمباەۆانىڭ قازاق ۇلتتىق بي ونەرىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى جايىنداعى ويلارىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
– قاديشا ەرمەكبايقىزى, ءسىزدى كوپشىلىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, تاريحشى-ەتنوگراف عالىم وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن 1985 جىلى قۇرىلعان «التىناي» مەملەكەتتىك حالىق ءبيى انسامبلىندەگى ورنەكتى ونەرىڭىز ارقىلى بىلەدى... ال بۇگىندە ەلورداداعى «ناز» بي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرىسىز.
جالپى, ونەرگە ءاردايىم ادال بولۋ كەرەك دەگەن تالاپ ءجيى قويىلىپ جاتادى. ءسىز مۇنى قالاي تۇسىنەسىز؟
– وزبەكالى اعانىڭ اۋزىمىزعا ىلىگىپ جاتۋى تەگىن ەمەس شىعار. مۇنداي تۇلعالار قازاقتىڭ ماڭدايىنا عاسىردا ءبىر-اق رەت بەرىلەرى حاق. «التىناي» انسامبلىندە جولداسىم ەركەبۇلان اعىمباەۆ ەكەۋمىز قاتار ونەر كورسەتتىك. ون سەگىزدەگى ۋىزداي جاس كەزىمىز بولاتىن... نەپالعا ساپار شەكتىك. جاسپىز. اڭعىرتپىز. البىرتپىز. ءبىر كۇنى ۇيىمداستىرۋشىلار: «جۇرىڭدەر. سەندەرگە نەپالدى, دجۋنگليدى كورسەتەمىز» دەمەسى بار ما؟ قايدان بىلەيىك. جالىنداعان جاستىقپەن سىرلى الەمنىڭ تىلسىمىنا كۇمپ بەرىپ, عايىپ بولعانبىز. كەرى قايتۋدى مۇلدە قاپەرگە ىلمەي, عاجايىپ الەمنىڭ سۇلۋلىعىنا تامسانۋمەن كۇننىڭ قالاي قاس-قاعىم ساتتە زۋ ەتە قالعانىنا تاڭبىز. ءبىز دجۋنگليدە تۇنەدىك. سويتسەك, وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز سىرتىمىزدان ىزدەپ, بۇكىل نەپالدى اياعىنان تىك تۇرعىزىپتى. تاڭەرتەڭ ءبىر-اق توبە كورسەتكەن وزىمىزگە دە وبال جوق-اۋ. اعانىڭ الدىندا سول قىلىعىمىز ءۇشىن قىزاراقتاپ, كەشىرىم سۇرادىق. «ەندى مۇنداي جاعداي ەشقاشان قايتالانبايدى» دەگەن سىڭايداعى ولەردەگى ۋادەمىزدى بەردىك.
ءو.جانىبەكوۆ ونەرگە, قىزمەتكە سۇمدىق تالاپشىل جان بولعانمەن, جان دۇنيەسى سونداي نازىك كىسى ەدى عوي. دۇنيە-جاھان قازاق دەگەن حالىقتى, قازاق ەلىن ءبىز سياقتى ونەر ادامدارى ارقىلى تانيتىنىن, سوندىقتان قاي جەردە جۇرسەك تە الدىمەن وسىنى كوكەيگە مىقتاپ توقۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى اكەلىك قامقورلىقپەن ەسكە سالعاندا, جامىراپ باسىمىزدى يزەگەنىمىز ءالى كۇنگە جادىمدا. ۇلت جاناشىرى ۇستىمىزدەگى ۇلتتىق كوستيۋمدەرىمىزدىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنە دەيىن ايرىقشا ءمان بەرەتىن. رەپەرتۋارىمىزدى قاداعالايتىن. «سەندەر ۇلتتىق ءبيدى جالعاستىرۋلارىڭ كەرەك» دەگەن قاعيدانى قۇلاعىمىزعا قۇيدى. تىم اسىرا بويانىپ, توتىقۇستاي الەمىشتەنىپ شىعا كەلگەندەرگە بۇلاي توپ الدىندا ونەر كورسەتۋ ۇيات بولاتىنىن ەسكەرتىپ, ساحنا ادەبىن ساقتاۋعا ءمان بەرگىزەتىن.
– اڭگىمەمىزدى بي ۇجىمىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىمەن ساباقتاستىرا وربىتسەك... «ونەر – كۇرەس», «پاراسات پارتاسىندا ءبىلىم العان, ويى تەرەڭ, جۇرەگى تازا جاندار عانا ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە ءجۇرىپ ومىرشەڭ تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلەدى» دەگەن تۇجىرىمدارعا قوسارىڭىز بار ما؟
– سول كەزدەگى استانا مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى تىلەۋعالي قىشقاشباەۆ جولداسىمدى ويدا-جوقتا اۋەجايدا كەزدەستىرىپ قالىپ: «ارقانىڭ توسىندە جاڭادان بي ۇجىمدارىن اشۋ ويىمىزدا بار. ول ءۇشىن وزىڭدەي كاسىبي ماماندار اۋاداي قاجەت. بۇل – سەندەردىڭ جاڭا قىرلارىڭنان تانىلۋلارىڭا تۋىپ وتىرعان تاعى ءبىر ۇلكەن مۇمكىندىك. قابىرعاڭمەن كەڭەسىپ, كەلىسىپ, ءۇش كۇننەن كەيىن ء«يا», نە «جوق» دەگەن تۇپكى ويىڭدى ايت» دەپ قولقا سالادى. سودان 1999 جىلى 8 اقپاندا ەلورداعا كەلدىك. ءبارىن نولدەن باستاۋعا تۋرا كەلدى. بىلەتىن تانىستارىمىزعا تەلەفون شالدىق. «بوسقا دالادا سەندەلىپ قالىپ قويمايمىز با؟» دەپ قورىقپاڭدار, كەلىڭدەر, كومەكتەسىڭدەر, ءالى-اق, بۇل كۇندەردىڭ ءبارى كورگەن تۇستەي ارتتا قالادى» دەپ ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ الەكپىز. سوزىمىزگە ءبىراز ادام سەندى, كەيبىرى ات-تونىن الا قاشتى. جاڭا ەلوردانىڭ تىنىسىمەن بىرگە ءومىر سۇرگىسى كەلگەندەر, جاڭدارىنان جاڭا ءبىر نارسەلەر ويلاپ تاۋىپ جۇرەتىن جاستار ۇلى كوشكە قوسىلۋعا بەل بۋدى. تولقىنعا قاراما-قارسى بەتتەگەن قايىققا ۇقسادىق. ماعان بۇلار ونەر جولىنداعى ناعىز جان اياماس كۇرەس بولاتىن... «كوز – قورقاق, قول – باتىر» دەمەكشى, ودان سوڭ ارامىز ايسۇلۋ, ايناگۇل, نازگۇل ەسىمدى ارۋلارمەن تولىقتى. الماتىداعى ا.ۆ.سەلەزنەۆ اتىنداعى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەنى بىتىرگەلى جاتقان التى تۇلەكتى قىركۇيەكتىڭ اياعىنا قاراي ءوز ىڭعايىمىزعا كوندىرىپ, ۇجىمنىڭ بويىنا بىرتە-بىرتە قان جۇگىرە باستادى. سول كەزدە 7 000-7 500 تەڭگە شاماسىندا جالاقى الامىز. سوعان قاراماستان الماتىدان, قالا بەردى ءارىسى قىتايدان, بەرىسى وزبەكستاننان كاسىبي بيشىلەر ىزدەپ, الىس-جاقىن ايماقتى شولعان ساتتەر قازىر ادام ايتسا نانعىسىز تاريح.
جولداسىم جىگىتتەردىڭ لەكسيكاسىن, مەن قىزداردىڭ لەكسيكاسىن ازىرلەۋمەن اينالىستىق. كەيىن ءبىر-بىرىمىزگە جوبامىزدى اكەلىپ كورسەتەمىز, اقىلداسىپ-كەڭەسەمىز, ءسويتىپ رەپەرتۋارىمىز اجەپتاۋىر مولىقتى, ەتەك-جەڭىمىز جينالا باستادى. قازاقستاندى مەكەندەيتىن باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ حالىقتىق بيلەرىن قويۋ ءۇشىن سول ۇلتتىڭ قانشاما بالەتمەيستەرلەرىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتتىق. تەك ءتول تۋىندىلارعا عانا ەمەس, باسقا حالىقتىڭ بيلەرىن قامتۋعا دا بارىنشا كوڭىل ءبولىندى.
– بي ونەرىندە ەڭ الدىمەن نە نارسەگە كوبىرەك ءمان بەرىلەدى؟
– مۇندا نەگىزىنەن ءبيشىنىڭ كيىمدەرىنە كوڭىل بولىنەدى. ول وتە جەڭىل, قيمىلداپ, قوزعالعاندا ىڭعايلى ءارى كوز تارتارلىق ادەمى بولۋى تالاپ ەتىلەدى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ تاپسىرىسىمىزبەن «وربيتادا» ورنالاسقان «ايگەرىم» تىگىن شەبەرحاناسى اينالىستى. ال قازىرگى اتاۋى «ورنەك» دەپ اتالادى. سونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ۇلتتىق كيىم تىگۋدىڭ شەبەرى نۇرياش نۇربەرگەنقىزىمەن تانىستىق. كوكەيىڭىزدەگى جوبانى كوزىڭىزدەن وقىپ قوياتىن, ءوز كاسىبىنە ادال, ناعىز بىلىكتى مامان ەكەن. بيگە كەرەكتى كوستيۋمنىڭ ءبارىن سول كىسىمەن اقىلداسىپ, كەڭەسىپ تىگەمىز. ولاردىڭ كىشىپەيىلدىگى, تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ وتىنىشىنە, ەسكەرتپەلەرىمىزگە قۇلاق اساتىنى, ۇيىمشىلدىعى ۇنايدى.
2005 جىلى «تۇيعىندار» بي سپەكتاكلىنە كوستيۋمدەردى تىگىپ بەرگەن وسى شەبەرحاناعا شىن جۇرەكتەن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
– «ناز» بي تەاترى مارتەبەسىنە قاي جىلى يە بولدىڭىزدار؟
– «ناز» بي ءانسامبلى 2007 جىلى مەملەكەتتىك بي تەاترىنا اينالدى. «كوكتال» ەلدى مەكەنىندە عيماراتىمىز بار. سەبەبى, ءبىز تەك كونتسەرتتىك باعدارلامامەن شەكتەلمەيمىز, تمد ەلدەرى بو-يىنشا ءوزىنىڭ ۇلتتىق, حالىقتىق حورەوگرافيا تىلىمەن بي قوياتىن بىردەن-ءبىر تەاترمىز. بي قويىلىمدارىمەن 2005 جىلدان باستاپ اينالىسا باستادىق. وپەرا, بالەت ونەرى ەۋروپانىڭ ءوز ستيلىمەن ەرەكشەلەنەتىن كلاسسيكالىق ونەر تۇرلەرى دەسەك, ال بىزدىكى تازا حالىقتىق حورەوگرافيا بولىپ تابىلادى. مۇندا ۇلتتىق ناقىشتى ساقتاۋ باستى پارىز سانالادى. مۇنى بىلىكتى بالەتمەيستەرلەر تاماشالاپ, «مىناداي كەرەمەت ونەر تۋىندىسى ەشبىر ەلدىڭ ساحناسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان» دەپ قولداۋ ءبىلدىردى. وسى ءسوز ءبىزدى العا ۇمتىلدىردى.
– قازىرگى تاڭدا تەاتر رەپەرتۋارىندا قانشا سپەكتاكل بار؟
– «تۇيعىندار», «نۇرعيسا» بي سپەكتاكلدەرى كورەرمەن تاراپىنان جىلى قابىلداندى. «نۇرعيسا» تۋىندىسى اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, ءوزىمىزدىڭ ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءوز اۋەندەرىن پايدالانا وتىرىپ, ونەر يەسىنىڭ ءومىر جولىن بي تىلىمەن ساحنالادىق. مۇندا قانشاما كۇردەلى يىرىمدەر تۇلعا شىعارمالارى نەگىزىندە ورىلەدى. سپەكتاكلدىڭ شارىقتاۋ شەگى ونىڭ «حالىق قاھارمانى» ماراپاتىنا يە بولعان كەزگە دەيىنگى جارقىن بەينەسىمەن اسپەتتەلەدى. ال اتى ءماشھۇر موريس راۆەلدىڭ «بولەرو» بي سپەكتاكلى – 20 مينۋتتىق. جانە دە ارتىستەرمەن اقىلداسا كەلىپ, «نەگە ءبىر ءسات شىعىسقا بەت بۇرماسقا؟» دەگەن ويمەن «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ ءبىر ءتۇنى» اتتى سپەكتاكلدى دۇنيەگە اكەلدىك. شاحريزادا ەرتەگىسى جەلىسىمەن ساحنالانعان تۋىندىنىڭ دەكوراتسياسى, كوستيۋمدەرى وتە تارتىمدى, كوز تويماستاي كوركەم, ۇلكەن-كىشى تامسانىپ تاماشالايدى.
– كورەرمەندى الداعى ۋاقىتتا تاعى قانداي تىڭ تۋىندىلار كۇتىپ تۇر؟
– بۇيىرتسا, 2019 جىلى تەاترىمىزعا 20 جىل تولادى. ءتول مەرەكەگە «شىڭعىسحان» سپەكتاكلىن تارتۋ ەتپەكپىز. قازىر كوستيۋمدەرى تىگىلۋدە. اۋقىمدى جوبادان تىس مەرەيتويعا تاعى قوسىمشا كونتسەرتتىك باعدارلاما, مونوسپەكتاكلدەر ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– باسقا تەاترلاردان ەرەكشەلىكتەرىڭىز نەدە؟
– استاناداعى وزگە تەاترلار كورەرمەنگە جىلىنا بەس-التى جاڭا سپەكتاكل ۇسىنىپ جاتادى. دراما تەاترلارىندا جالعىز اداممەن دە, ءبىر-ەكى ءارتىستىڭ قاتىسۋىمەن دە وينالاتىن سپەكتاكلدەر بار. ال ونداي تالاپتى بىزگە قويا المايسىز. ولار جيىرما ادامدى بەسكە ءبولىپ, ءتورت سپەكتاكل شىعارا الادى. سوسىن بي ونەرىندە كوستيۋمدەر ءجيى-ءجيى اۋىس-تىرىلىپ وتىرادى. دەنە ءبىتىمىنىڭ سۇلۋلىعى ەسكەرىلەدى. بالكىم ارادا بەس نە ون جىل وتكەندە, ءبىز دە سونداي مۇمكىندىككە يە بولاتىن شىعارمىز. ويتكەنى ونەردە ەشقاشان «مۇمكىن ەمەس» دەگەن ءسوز ايتىلمايدى. ءبارى بولۋى مۇمكىن دەۋىمىز كەرەك. نە سوعان سەنۋگە ءتيىسپىز.
ون جىل بۇرىن «قازاق جادىگەرلەرى» اتتى ۇلتتىق جوبانى ۇسىندىق. سەبەبى ءار بيدە ۇلتتىق ويىنداردى, سالت-داستۇرلەردى دارىپتەۋگە مەيلىنشە تىرىسىپ باعامىز. قالادا وسكەن جاستاردىڭ كوبى حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىنەن ماقۇرىم. سول سەبەپتى بي ونەرى ارقىلى حالىقتىق قازىنالاردى ناسيحاتتاۋعا كوبىرەك كوڭىل بولىنەدى. قىز قۋ, اسىق اتۋ, كوكپار تارتۋ, بايگە, تۇساۋ كەسەر, بەسىك تويى سياقتى ت.ب. سالت-داستۇرلەر كەڭىنەن قامتىلادى.
– قازاقتىڭ ۇلتتىق ءبيىن دامىتۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا نە ىستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– نەگىزى كاسىبي شەبەرلىك جاعىنان كەلەتىن بولساق, وبلىستاعى بي ۇجىمدارى ءبىزدى وزدەرىنە ۇلگى سانايدى, سوندىقتان «نازدان» كوپ نارسە ۇيرەنگىلەرى كەلەدى. حورەوگراف-مۇعالىمدەر ات باسىن ءجيى بۇرادى. بىراق سوعان قاراماستان باردى «جوق» دەي سالۋ دەرتىنە شالدىققان جاندار قاي جەردەن دە تابىلارى حاق. بىردە «سەندەردىڭ ونەرلەرىڭنىڭ قازىر ەشكىمگە كەرەگى جوق. سوندىقتان زاماناۋي حورەوگرافيانى دامىتۋعا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوز ەستىدىك. ۇلتقا تيەسىلى نارسەنى كەرەك ەمەس دەپ وتىرعان وسىنداي جاندارعا نە ايتاسىڭ. حالىققا ءتول ءبيى كەرەك بولماسا, وندا ءتىلى, كۇيى نەگە كەرەك؟ ال الدىمىزدا تۇرعان باستى ماقسات-مۇراتىمىز – ۇلتتىق ءبيدى ناسيحاتتاۋ. جەتپىس جىل باسقا قالىپتا بولدىق. ەندى سول بۇرىنعى قاساڭ ۇلگىدەن شىعىپ, حالىق بيلەرىنىڭ بويىنا زاماناۋي لەپ, جاڭاشا قان جۇگىرتكىمىز كەلەدى.
– بۇل ونەر نەسىمەن كۇردەلى؟
– بي – قىمبات ونەر. سەبەبى, ءبىر ءبيدى شىعارۋ ءۇشىن جوق دەگەندە 2-3 ميلليون تەڭگە جۇمسالادى. ال جاڭا بيگە ەسكى كوستيۋمدەر كيىلمەيدى. مىسالى, رەپەرتۋارىمىزدى بەس ساۋساقتاي بىلەتىن ونەرتانۋشىلار مەن حورەوگرافتار ونداي ءساتتى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرادى. ياعني ەسكى كوستيۋمدى جاڭا بيگە پايدالانساق, ولار قابىلدامايدى. قىسقاسى, ءبىر سپەكتاكلدەگى كيىمدەردى كەلەسىسىنە كيىپ شىعۋعا بولمايدى. سەبەبى, ولار ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلمەيدى.
– كوستيۋمدەردى قانشا جىلعا دەيىن پايدالاناسىزدار؟
– جيىرما جىل تۇتىنامىز. 1999 جىلى تىگىلگەن سونداي كوستيۋمدەرىمىز سۋ جاڭا كۇيىندە ساقتاۋلى, كەز كەلگەن كەزدە كيە الامىز. ويۋ-ورنەكتەرىنە, ماتالارىنىڭ ساپاسىنا بارىنشا كوڭىل بولەمىز. اسىرەسە, شەتەلگە گاسترولدىك ساپار شەككەندە ونداعى جۇرت ۇستىمىزدەگى كيىمگە سۇقتانا كوز تىگەدى. سوندىقتان ساحناعا شىققان ءبيشىنىڭ كيىمى ولپى-سولپى بولماي, ءون بويىنا قۇيىپ قويعانداي جاراسىپ تۇرۋى كەرەك. «كيىمىڭە قاراپ كۇتىپ الىپ, اقىلىڭا قاراپ شىعارىپ سالادى» دەگەندەي, جۇرتتىڭ نازارى اۋەلى ءبيشىنىڭ ءۇستى-باسىنا, كيگەن كيىمىنە تۇسەدى. سودان كەيىن كوستيۋم اۋەنمەن ۇيلەسىپ تۇر ما دەگەنگە ءمان بەرەدى. مۇنان سوڭ قيمىل-ارەكەتكە قارايدى. بي قيمىلدارى ارقىلى ءبيشى نەنى مەگزەپ تۇرعانىنا كوڭىل بولەدى. زالدا وتىرىپ جۇرتتىڭ رەاكتسياسىن اڭدىعاندا بايقاعاندارىم وسى. ءوزىم دە ەڭ ءبىرىنشى كيىمگە, سوسىن مۋزىكاعا, سوڭىنان پلاستيكاعا شۇقشيامىن.
– سوڭعى كەزدەرى جاستار اراسىندا باتىستىڭ جۇلقىنعان اۋەندەرىنە عانا بيلەۋ داستۇرگە ءسىڭىپ بارادى. قازاقتىڭ تويلارىندا تەك «قارا جورعاعا» بيلەيدى. قازىرگى تالعامعا تاتيتىن باسقا بي جوق پا سوندا؟
– «قارا جورعا» بيىنە جارىسىپ بيلەيتىنىمىز راس. ۇلكەن-كىشىنى باۋراپ اكەتۋى عاجاپ. بيلەمەيتىن ادامنىڭ ءوزى ول وينالا باستاعاندا سوعان بەيىمدەلىپ قوزعالا باستايدى. شىركىن, ءبيىمىزدىڭ ءبارىن سول دەڭگەيگە كوتەرسەك قوي. سوندا جۇرت تويلاردا وزبەكتىڭ, گرۋزيننىڭ بيلەرىنە الاوكپە بوپ سەكىرمەس ەدى-اۋ. «قارا جورعا» سياقتى حالىق تەز قابىلدايتىن, ىرعاعى جەڭىل, جاعىمدى بيلەر كوبەيسە دەيتىن قازاقتىڭ ءبىرى مەنمىن. بي ونەرىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ جۇرگەندىكتەن تويلاردا پايدالاناتىن جاڭاشا تۇرپاتتاعى بيلەردى شىعارۋ دا ويىمىزدا بار.
– بيشىلەر قانشا جاستان باستاپ زەينەتكەرلىككە شىعادى؟
– جاسى قىرىقتان اسقان ارۋىمىز ءالى ساحنادا بيلەپ ءجۇر. ونى قالاي يتەرىپ تاستايسىڭ؟ وعان قيىن ارينە, بىراق قايتەدى. بي – كاسىبى. قايدا بارادى؟ ۆاگونعا جۇك تيەۋشى بولىپ ورنالاسا ما؟ «نە ىستەيمىز؟» دەيدى. «وسى اپالارىڭ ءتارىزدى فورمالارىڭدى ساقتاڭدار» دەپ كەيىنگىلەرگە ۇلگى ەتە وتىرىپ, ولاردى دا جۇباتىپ قويامىن.
ءبىز بۇرىن 40 جاستان باستاپ زەينەتكەرلىككە شىعاتىنبىز. كەڭەس وداعى تۇسىندا 20 جىل ساحنادا بيلەگەن ءبيشى مىندەتتى تۇردە زەينەتكەرلىككە شىعۋى كەرەك ەدى. بىراق ول زاڭ وزگەرىپ, بيشىلەر دە قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىمەن تەڭەستىرىلدى. بىرەۋلەر ءبيشىنىڭ تىگىنشىدەن, جۇمىسشىدان, دارىگەردەن نە ايىرماشىلىعى بار دەپ توپشىلاعان بولۋى كەرەك. ءسويتىپ ونداي جاعدايدا كۋرستاردا وقىپ, باسقا كاسىپكە ماماندانسىن دەگەن تالاپ قويىلدى. ايتايىن دەگەنىم, دەنە قيمىلدارىنان پايدا بولاتىن كاسىبي اۋرۋلاردى جەڭۋ قيىن. ولار تىزە, بۋىن اۋرۋلارىنا ءجيى شالدىعادى. ەت پەن سۇيەكتىڭ اراسىنداعى ءسىڭىر ۇيكەلۋىنەن بولاتىن دەرتتىڭ ەمىن تابۋ قيىن. بۇل كىسىنى كوپ جاعدايدا مۇگەدەكتىككە اپارىپ سوقتىرادى. ولاي بولاتىن سەبەبى, ساحنانىڭ كوبى بيشىلەردىڭ تالابىنا ساي ەمەس. ولار ارنايى جۇمساق ەدەنمەن جابدىقتالمايدى. سودان تاقتايدىڭ ۇستىندە ءبيدىڭ كۇردەلى ەلەمەنتتەرىن كورسەتكەندە ومىرتقاعا زاقىم ءتيۋى ابدەن مۇمكىن. ال بارلىق ساحنا تالاپقا ساي ما؟ وكىنىشكە قاراي, ولاي ەمەس...
بۇرىنعى تمد ەلدەرىندە بيشىلەر 40 جاستان باستاپ زەينەتكەرلىككە ىلىگەدى, ال رەسەيدە 20 جىل ساحنادا بيلەسەڭىز قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىعۋعا تولىق قۇقىڭىز بار. قىرعىزستاندا دا سولاي. قازىر تەاتردا الپىسقا جۋىق ءبيشىمىز بار. ونىڭ ءبىرازى ۇيدە وتىرعان انالار.
– ەندى جەكەلەگەن سپەكتاكلدەر تۋرالى اڭگىمەگە ويىسساق...
– «تۇيعىندار» – ەركەبۇلان اعىمباەۆتىڭ يدەياسى. جالپى ءار قويىلىمنىڭ ءوزىنىڭ جەكە عىلىمي جەتەكشىسى بار. مۇنى ول ۇنەمى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ وتىرادى. «تۇيعىنداردىڭ» جەتەكشىسى – تۇركولوگ-عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى. 2005 جىلى موڭعوليادان كۇلتەگىننىڭ تاسى اكەلىندى. سونداي قاسيەتتى مۇرا, اتا-بابامىزدىڭ رۋحى ەلگە ورالىپ جاتقاندا ءبىز نەگە ەلوردا تاريحىنا ارناپ, كۇلتەگىننەن باس-تاپ, تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى ارالىقتى قامتىپ اۋقىمدى دۇنيە قويمايمىز دەگەن وي كەلدى. ءسويتىپ, مۇنى قالاي اتاۋ جونىندە ول كىسىمەن بارىپ اقىلداسقاندا, قارجاۋباي اعا «تۇيعىندار» دەپ قويعان ءجون» دەدى. «بۇل – ادامنىڭ كوزىنە كوپ تۇسە بەرمەيتىن, وتە بيىكتە ۇشاتىن قۇس. ول جەردە نە بولىپ جاتقانىن زەڭگىر كوكتەن شولادى, ءوز ازىعىن جورعالاپ كەلىپ جوعارىدان ءىلىپ اكەتەتىن سونداي جاۋىنگەر رۋحتاس قۇس. باياعى زاماندا الدىڭعى شەپكە ناعىز جاۋىنگەرلەر جىبەرىلەتىن. ولاردى جۇرت تۇيعىندار دەپ تە اتايتىن. تۋىمىزدىڭ وزىندە قىران قۇستىڭ بەينەسى بار ەمەس پە؟» دەدى. يدەيا اۆتورى ءبىر ءتۇن كوز ىلمەي وتىرىپ ليبرەتتوسىن ورىس تىلىندە جازىپ شىقتى. رەجيسسۋراسىنا بەلگىلى رەجيسسەر بولات ۇزاقوۆ كومەكتەستى. ءبىرىنشى سپەكتاكل بولعاندىقتان جان-جاقتى دايىندالدىق. ولەڭ تۇرىندە جازىلعان ليبرەتتونى ودان كەيىن ريگا وناەۆا قازاقشاعا اۋداردى. بەس كارتينادان تۇراتىن سپەكتاكلدىڭ قويۋشىلارى – ەركەبۇلان اعىمباەۆ پەن مەيرامگۇل ايتماعامبەتوۆا.
– بيشىلەردىڭ اراسىنان شىققان بالەتمەيستەرلەردەن تاعى كىمدەردىڭ ەسىمدەرىن اتار ەدىڭىز؟
– بەلگىلى حورەوگراف م.ايتماعامبەتوۆانىڭ ونەرىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ول تەاترىمىزدىڭ ءارى بەلدى ءبيشىسى, «نۇرعيسا», «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ ءبىر ءتۇنى» سپەكتاكلدەرىنە اتسالىستى. بيشىلەردىڭ اراسىنان اتاپ ايتساق, المات شامشيەۆ, ءسابيت دۇزباەۆ, دانا سۇلەيمەنوۆا, روزا بەلگىباەۆا, ناتاليا لەونتەۆا ءتارىزدى ت.ب. قانشاما بالەتمەيستەرلەر ءوسىپ شىعۋدا. تىڭ تۋىندىلاردى وسىلارمەن بىرگە اقىلداسىپ-كەڭەسىپ وتىرىپ جاسايمىز. رەپەرتۋاردا 60-تان استام ءبيىمىز بار.
– دەمەۋشىلەرىڭىز بار ما؟
– «تۇيعىندار» سپەكتاكلىن قويۋعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن تولەگەن مۇحامەدجانوۆقا راحمەت. قازاقستان تەمىر جولىمەن سويلەسىپ, كيەتىن كوستيۋمىمىزگە قىرۋار قارجى ءبولدىرتىپ بەردى.
– بي ونەرىندە ەڭ ءبىرىنشى نەگە كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك؟
– قازاقستاندا ەكى بي تەاترى بار. ءبىرى – گ.اداموۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن «سامۇرىق» تەاترى. ولار نەگىزىنەن جاڭاشا باعىتتاعى بيلەردى بيلەيدى. قازاقشا سپەكتاكلدەرى بار, بىراق حورەوگرافياسى زاماناۋي تىلمەن قويىلعان.
– ايلىقتارىڭىز شايلىقتارىڭىزعا جەتە مە؟
– بىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى – 50-55 مىڭ تەڭگە. ءوزىم 145 مىڭ تەڭگە الامىن. جارتى ستاۆكامەن. باسقا جەرگە جۇمىس ىستەۋگە «نازدىڭ» كۇندەلىكتى جۇمىسىنان قول بوسامايدى.
– ءوزىڭىز ساحنادا ونەر كورسەتەسىز بە؟
– ون بەس جىل ساحنادا قاپىسىز قالىقتادىم. قازىر بىلگەندەرىمدى جاستارعا ۇيرەتۋمەن اينالىسامىن. «ايجان قىزبەن» كەزىندە شارا جيەنقۇلوۆا اتىنداعى بيشىلەر بايقاۋىنا قاتىسقان بولاتىنمىن. ءومىر بويى ۇلتتىق ءبيدىڭ تۋىن جىقپاي, ايدىنىن ايالاپ كەلەمىن. ول دا مەنى الاقانىنا سالدى.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»