ءوز ويىن ەلباسىنىڭ «بولاشاقتا ەڭبەك ەتىپ, ءومىر سۇرەتىندەر مەكتەپ وقۋشىلارى, مۇعالىم ولاردى قالاي تاربيەلەسە, قازاقستان سول دەڭگەيدە بولادى. سوندىقتان, ۇستازدارعا جۇكتەلەتىن مىندەت اۋىر», دەگەن پايىمىمەن ساباقتاستىرعان ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلميرا كارىموۆا بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭاشا ويلاۋعا نەگىزدەلگەن رەفورمالار كەزەڭىنە قادام باسقانىن, ينفراقۇرىلىمدىق دامىتۋ مەن جاڭارتىلعان مازمۇنعا كوشۋ باسىمدىق بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. بويىندا ۇلتتىق, وتانشىلدىق رۋحى جوعارى, ءبىلىمى مەن بىلىگى مىقتى قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا ۇرپاعىن تاربيەلەۋ باعىتىندا جەرگىلىكتى جەردە اتقارىلىپ جاتقان شارالارمەن تانىستىردى.
وڭىردەگى 505 ءبىلىم ءۇيى 70 مىڭنان استام شاكىرتتى قابىلداۋعا تولىق ءازىر. 9,5 مىڭ ءبۇلدىرشىن العاش رەت مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعالى وتىر. كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا 540 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بيىل ينفراقۇرىلىمداردى جەتىلدىرۋگە 674 ميلليون تەڭگە بولىنسە, الداعى ەكى جىلدا 820 ميلليون تەڭگە باعىتتالماق. «مەكتەپكە جول» اكتسياسى اياسىندا تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ 8423 بالاسىنا ءارتۇرلى كومەكتەر بەرىلگەن. تەگىن ىستىق تاماقپەن وسىنشا وقۋشى قامتاماسىز ەتىلەدى. مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتتا تۇراتىن 1566 تاربيەلەنۋشى ارنايى بولىنگەن كولىكتەرمەن تاسىمالدانادى.
گۇلميرا رايىنبەكقىزى پەتروپاۆل قالاسىنداعى مەكتەپتەردە ورىن جەتىسپەيتىنىن, بالالار سانى 3044-كە ارتىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, 1800 ورىندى وقۋشىلار سارايى سالىناتىنىن, ونىڭ IT-تەحنولوگيالارمەن, روبوتەحنيكامەن جابدىقتالاتىنىن, قوسىمشا ءبىلىم الۋعا جان-جاقتى جاعداي جاسالاتىنىن جەتكىزدى.
وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى رەتىندە شاعىن جيناقتى مەكتەپتەر (شجم) قاتارىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاۋعا بولادى. ءبىلىم باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازىر 413 ءبىلىم ءۇيى وسى ساناتقا جاتقىزىلىپ, 79 پايىزدى قۇراعان. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق, 2014 جىلى 547 مەكتەپ جۇمىس ىستەسە, قازىر – 505. بيىل 11 باستاۋىش, 1 نەگىزگى مەكتەپ جابىلدى. شجم-دەگى ءبىلىم ساپاسى ءالى دە تالاپقا ساي ەمەستىگى تالاس تۋدىرا قويماس. اسىرەسە, پەداگوگتەردى قايتا دايارلاۋ, جاس ماماندارمەن قامتۋ وزەكتى ماسەلە سانالادى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى تومەن. ۇيىمداستىرۋ ادىستەرى, كاسىبي بىلىكتىلىك وقىتۋدىڭ مازمۇنىمەن ۇيلەسە بەرمەيدى. سوندىقتان, ءبىلىم بەرۋ پروبلەمالارىن دۇرىس شەشۋدە شجم-ءنىڭ جۇمىسىن تەرەڭ ويلاستىرىپ, دۇرىس جوسپارلامايىنشا پەداگوگيكالىق شىعارماشىلىق الەۋەت قالىپتاستىرۋ, وقۋشىنىڭ پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ قيىن. ءبىلىم بەرۋ سالاسى ماماندارىنىڭ پايىمىنشا, بۇعان دەيىن وقۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ءبىلىم الۋىنا ءمان بەرىلىپ كەلسە, ەندى بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا, وقۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە قاتىسۋعا, وزىندىك كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا, دەربەس شەشىم قابىلداۋعا باسا نازار اۋدارىلماق. ولاي بولسا, زامان تالابىنا ساي باسقارۋ مەن ءبىلىم ساپاسىن جەتىلدىرۋدە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ جابدىقتالۋىنىڭ, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ورنى ەرەكشە. اۋداندىق وقۋ بولىمدەرى مەن مەكتەپ ديرەكتورلارى ناقتى جاعدايلارعا نەگىزدەلگەن ءادىس-تاسىلدەر مەن شارالاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, پەداگوگيكالىق ۇجىمداردى جاڭا تالاپتار ۇدەرىسىنە يكەمدەي ءبىلۋ مىندەتىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماۋلارى كەرەك. 169 ميل-ليون تەڭگەگە مۋلتيمەديالىق قۇرالدار, 103 ميلليون تەڭگەگە كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىسى ورناتىلعانىمەن, ءىستىڭ جايى ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيتىنىن اتا-انالار مەن مۇعالىمدەر تاراپىنان ءجيى ەستيمىز. 1, 2, 5 جانە 7 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ءبىلىم الۋعا كوشەتىنىن, مەكتەپ باعدارلاماسى بىرنەشە جاڭا پانمەن تولىعاتىنىن, 3 جانە 4 سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن «اقپاراتتىق بايلانىس تەحنولوگيالارى» ءپانىنىڭ ەنگىزىلەتىنىن ەسكەرسەك, شەتىن ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە شەشپەي بولمايدى.
مەكتەپ فورماسى, وقۋلىق, مامان جەتكىلىكتى مە؟اتا-انالار مەن وقۋشىلار ءۇشىن جىلدا قايتالاناتىن «باس اۋرۋلارىنىڭ» ءبىرىنشىسى – مەكتەپ فورماسى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ «ورتا ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن مىندەتتى مەكتەپ فورماسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعىنا سايكەس, وقۋشىلار مەكتەپ فورماسىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. دەسەك تە, اتا-انالار تاراپىنان تىگۋ ساپاسىنا قاتىستى ارىز-شاعىمدار تۇسكەن ەمەس دەگەن تۇجىرىمدارىمەن كەلىسۋ قيىن. مەكتەپ فورمالارى كەلىسىمشارت بويىنشا تىگىلگەنىمەن, ساپا مەن باعا قولجەتىمدىلىگى ءبارىن قاناعاتتاندىرا بەرمەيتىنىنە كوزىمىز جەتتى. اسىرەسە, از قامتىلعان, كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن اۋىر سوعىپ وتىرعان جايى بار. «سەۆەرنىي» تۇرمىستىق ءۇيى ىشىندە ورنالاسقان «Snis Fەishen» فيرماسىندا كەزەك قاتارى قالىڭ. الدىن الا تاپسىرىس بەرىلسە, 30 پايىزدىق جەڭىلدىك قاراستىرىلعانى قۇپتارلىق. مۇنداعىلار كەشەندى فورمالى كيىمنىڭ 22-25 مىڭ تۇراتىنىن شيكىزاتتىڭ رەسەيدەن اكەلىنۋىمەن بايلانىستىرادى. بۇرىنعى «كومسومولكا», قازىرگى «پروگرەسس» فابريكاسى وقۋشىلاردىڭ بىردەي فورمالى كيىمدەرىن تىگۋدى توقتاتىپتى. ونىڭ سەبەبىن سۇراعانىمىزدا, تەحنولوگ رايحان ساعىندىقوۆا كاسىپورىننىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدار ءۇشىن كيىم تىگەتىن سالالىق كاسىپورىنعا بەيىمدەلۋىمەن ءتۇسىندىردى. بالالار پالتوسى مەن كۇرتەشەسىن تالاپقا ساي تىگىپ جۇرسە دە, وقۋشىلار فورماسىنا تاپسىرىس قابىلدامايتىنى تۇسىنىكسىز.
ال ازىرگە اتاۋى ىلىنبەگەن, شالعايدا ورنالاسقاندىقتان تابۋى قيامەت, بىراق اتاعى دارداي تىگىن فابريكاسى وقۋشىلاردىڭ فورمالى كيىمدەرىن دايىنداعانىمەن, تاپسىرىستى استانادان عانا قابىلدايتىن بولىپ شىقتى. كاسىپورىننىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى الەكساندر بەلوكونەنكو فابريكانىڭ قۇرىلعانىنا جارتى جىل عانا بولعانىن, تاپسىرىستىڭ كوپتىگىنەن ۇلگەرە الماي جاتقاندارىن كولدەنەڭ تارتتى. ونىمدەرىنىڭ ساپاسىندا ءمىن جوق. باعاسىنا كەلەتىن بولساق, اركىمنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىنى انىق. ماسەلەن, «سوكيركو» فيرماسىندا وقۋشى گالستۋگى 700-800 تەڭگە بولسا, مۇندا 1300-1800 تەڭگەگە جەتەعابىل. جەڭىل ونەركاسىپتى, ونىڭ ىشىندە بالالار كيىمىن تىگۋ ۇدەرىسىن دامىتپايىنشا, باعانىڭ قولجەتىمدىلىگى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى.
ەكىنشىسى, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جايىندا. بيىل بۇل سالادا ءبىرشاما ىلگەرىلەۋشىلىكتىڭ, العا ۇمتىلىستىڭ بارى بايقالادى. جەرگىلىكتى قازىنادان 900 ميل-ليون تەڭگە ءبولىنىپ, 18 باسپامەن 233 كەلىسىمشارت جاسالعان. قاجەتتى 677 مىڭ وقۋلىقتىڭ 60 پايىزى الىنعان. وسى باعىتتاعى جۇمىستار ءالى دە شيراتۋدى, جەدەلدىلىكتى قاجەت ەتەتىنىن «ماعجان» كىتاپ دۇكەنىندە بولعانىمىزدا اڭعاردىق. وسىندا كەزدەستىرگەن اتا-انالارمەن سويلەسكەنىمىزدە, تەگىن وقۋلىقتار كەي جاعدايدا وقۋ جىلى باستالعاننان كەيىن تاراتىلاتىنىنا, ءتىپتى قاراجاتقا دا تاپپايتىندارىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. تاپسىرىس بەرۋ, تاسىپ-جەتكىزۋ جۇيەسىنە ەرتەرەك قامدانسا دەگەن وتىنىشتەرىن ايتتى. «اتامۇرا» باسپاسىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان دۇكەندە وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى مول بولعانىمەن, عيمارات وتە تار. سول سياقتى, وقۋلىقتاردىڭ باعاسى قىمبات دەگەن ءۋاجدىڭ دە جانى بار سياقتى. ماسەلەن, «الىپپەنىڭ» ورنىنا العاش رەت قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن «ساۋات اشۋ» كىتابى – 2200, جۇقالتاڭ «كوركەم ەڭبەك» كىتابى 1300 تەڭگە تۇرادى.
ءۇشىنشىسى, جاس ماماندار تاپشىلىعى. بۇل – كوكەيكەستى پروبلەمانىڭ بىرەگەيى. ماسەلە ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ توراعالىق ەتكەن جيىندا ارنايى قارالىپ, كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋدىڭ جولدارى اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن. قازىر ءبىلىم سالاسىندا 10247 مۇعالىم ەڭبەك ەتسە, 59,5 پايىزى جوعارى جانە ءبىرىنشى ساناتتى يەلەنگەن. ءالى 74 شتات بوس تۇر. ونىڭ ىشىندە 19 ماتەماتيك, 11 اعىلشىن ءتىلى, 12 ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى, 8 باس-تاۋىش مەكتەپ مۇعالىمى, 6 فيزيكا, 5 حيميا ءپانى مامانى جەتىسپەيدى. قازىرگى تاڭدا 228 مۇعالىم جۇمىسقا قابىلدانىپتى. الايدا, ولاردىڭ كوبى ەلدى مەكەندەرگە بارا بەرمەيتىنى, تۇراقتامايتىنى, قالىپتى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاسالمايتىنى جاسىرىن ەمەس. جاستار ۇلەسىنىڭ 3,8 پايىزدان اسپايتىنى دا ويلاندىرماي قويمايدى.
وسى جەردە پەداگوگ تاپشىلىعى تولىق شەشىلمەي وتىرعاندا جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتتارى بويىنشا اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن مۇعالىمدەردى دايىنداۋ جايى قالاي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋارى انىق. اتالعان تسيكلدىڭ 159 مۇعالىمى اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ كۋرسىنان وتۋدە. 96 ۇستاز سەرتيفيكات العان. تاعى 452 مۇعالىم ازىرلىكتەرىن شىڭداماق. 57 مەكتەپتە قاناتقاقتى فاكۋلتاتيۆتىك كۋرستار جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ناتيجەسى ناقتى قولدانىستاعى تاجىريبەدە بەلگىلى بولادى. ازىرگە سەنىمنەن گورى كۇدىك باسىم.
ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى