قۇرىلىس دەگەن ءوزى كۇرمەۋى قيىن ورتا. ونى باستاۋ دا, اياقتاۋ دا قيىن. باسىن باس-تاپ, اياعىنا دەيىن جەتكىزگەن جاندى ۇلكەن مامان دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكەنى, مۇنداي كۇردەلى ىستە باستان-اياق باقىلاۋ جاسالىپ, جاناشىرلىق بولماسا, ونىڭ قيۋى كەتەدى. مىسالى, اتى الەمگە ايگىلى انتونيو گاۋديدىڭ اتاقتى جۇمىسى ساگرادا-فاميليا (Temple Expiatori de la Sagrada Família) كەشىرىم شىركەۋىنىڭ قۇرىلىسى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ۇلى ساۋلەتشىنىڭ قيالى مەن ويىنان شىققان بۇل تاريح ەسكەرتكىش قانشاما وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. بۇگىنگى كۇنى ءتىپتى ونى توقتاتۋ تۋرالى دا ۇسىنىستار تۇسۋدە, ويتكەنى اۆتوردىڭ باستاپقى ويىنىڭ ورنەگى جويىلعان. مىنە, بۇل عالامدىق اۋقىمداعى ءبىر مىسال. ال كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە باسى قىزۋ باستالىپ, اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەتىن قانشاما جوبالار بار. وسىنداي مۇشكىل حالگە جەتكىزبەي, قولىنا العان جۇمىستى اياعىنا جەتكىزۋ كەز كەلگەن ماماننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. وسى تۇرعىدا ۇزەكەڭدى ءوز سالاسى بويىنشا بىلىمدىلىك دەڭگەيى مول, تۇسىنىك دارەجەسى بيىك تۇلعا دەپ بىلەمىن. ول قۇرىلىس ماماندارىنىڭ ىشىنەن ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعىمەن, باسقارۋ شەبەرلىگىمەن بارىنەن وق بويى وزىق شىعىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى بولدى. پرەمەر-مينيستر – اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا ء«بىرىنشى مينيستر» دەگەن ءسوز, بىزدىڭشە ۇكىمەت باسشىسى. قازاقستاننىڭ بەرگى تاريحىنداعى ۇكىمەت باسقارۋشى ورگاندارى ءارتۇرلى اتالدى: الاش ۇكىمەتى, رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت (رەۆكوم), حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى (سوۆناركوم), مينيسترلەر كەڭەسى. بۇگىنگى ۇكىمەت باسشىسى لاۋازىمىندا بولعان ازاماتتارىمىزدىڭ ءتىزىمى وتىزعا جەتىپتى, ولاردىڭ ىشىندە الاش ۇكىمەتىن باسقارعان ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستاپ ساكەن سەيفۋللين, نۇرتاس وڭداسىنوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ, دىنمۇحامەد قوناەۆ, بايكەن ءاشىموۆ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سياقتى قازاقتىڭ مارقاسقا ازاماتتارى بار. ەلباسىمىز جوعارعى كەڭەسپەن اقىلداسا وتىرىپ, كەڭەس وكىمەتى مەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ توعىسىندا وسى لاۋازىمدى تالاي كۇردەلى ءىستىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا شىڭدالعان, ءوندىرىس پەن ەل شارۋاشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ۇزاقباي قارامانوۆقا مىندەتتەپ, سەنىم ارتتى.
ۇزەكەڭنىڭ ۇستامدىلىعىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. كەز كەلگەن داۋلى ماسەلەنى ايقاي-شىڭسىز, قۇرىلىس پەن جوبالاۋ سالالارىن ۇيلەسىمدى تۇيىستىرەتىن شەشىمدەر تاۋىپ وتىراتىن. قۇرىلىستىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەشبىر ماسەلەنى ۋىسىنان شىعارماي, وڭ شەشىمىن ايتاتىن. سونىڭ ارقاسىندا ول باسقارعان ءوندىرىس ورىندارى كوپتەگەن جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىردى. ۇزەكەڭمەن قىزمەتتەس بولعاندار دا, ول كىسىنىڭ الدىنا بارىپ, قانداي دا ءبىر ءىستىڭ كۇرمەۋىنە شەشىم العاندار دا ونىڭ تەرەڭ ءبىلىمىن, اشىق كوزقاراسىن مويىنداپ ايتىپ جۇرەتىن.
ءبىلىمدى قۇرىلىس ماماندارىنىڭ ازدىعىنان وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنا دەيىن ۇكىمەت باسشىلىعىندا قۇرىلىس كۋراتورلارى بولىپ باسقا ءوندىرىس وكىلدەرى قىزمەت اتقاردى. وسى جىلدارى ەلىمىزدە قۇرىلىس ءىسى قارقىندى باستاۋ العان ەدى. ءىرى پانەلدى ءۇي قۇرىلىسى زاۋىتتارى سالىنىپ, ولار دامي باستادى, سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىندە شاعىن-اۋداندار بوي تۇزەدى. جاڭاتاس, قاراتاۋ, رۋدنىي, ارقالىق, حرومتاۋ, لەنينوگور (ريددەر) سىندى وندىرىستىك قالالار دا جاڭارا ءتۇستى. وسى كەزەڭدە قۇرىلىس سالاسىنا قازكسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, بىلىكتى مەتاللۋرگ, ءوز سالاسىنداعى تاجىريبەلى باسشى ارتەم ميساكوۆيچ ۆارتانيان جەتەكشىلىك ەتتى.
مەن سول جىلدارى تۇرعىن ءۇي-ازاماتتىق قۇرىلىس باسشىسى, قازكسر مەمقۇرىلىسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى بولعان ۋاقىتىمدا ارتەم ميساكوۆيچتىڭ ءبىزدىڭ سالاعا بايلانىستى وتكىزگەن جينالىستارىنا ءجيى قاتىسىپ تۇراتىنمىن. تۇرعىن ۇيلەر سەريالارىن تاڭداۋ, ءىرى پانەلدى ءۇي قۇرىلىسى زاۋىتتارىن سالۋ جانە دامىتۋ, ءىرى پانەلدى ۇيلەردى قايتا وڭدەۋ سياقتى ماسەلەلەر قاراستىرىلاتىن. ا. ۆارتانيان – ءوز سالاسىنىڭ اسقان بىلگىرى ەدى, باتىل شەشىمدەردى قابىلداۋىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. الايدا, نەگىزىندە ءوزى قۇرىلىسشى بولماعاسىن, بۇل سالانىڭ ماماندارى باسشىلىققا ءوز پىكىرىن تولىعىمەن جەتكىزە الماي جاتاتىن ۋاقىتتار دا بولاتىن. سوندىقتان دا سول كەزەڭدە جوبالاۋشىلار مەن قۇرىلىسشىلار قاۋىمى ونىڭ ىسكەرلىگى مەن ءبىلىمىن قانشا مويىنداسا دا, ىشتەي قۇرىلىس مامانىنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىن قالايتىن. ارينە, ۆارتانيان باسشىلىققا كەزدەيسوق كەلە قالعان ادام ەمەس, قۇرىلىس يندۋسترياسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن جىلدارى كوپتەگەن كەلەلى ىستەردى اتقارىپ كەتتى. دەگەنمەن, سول كەزدەرى ۇكىمەت باسىنا قۇرىلىسشى, ساۋلەتشىلىكتى تۇسىنەتىن مامان كەلەدى دەگەن وي باسىمىزعا كەلمەيتىن.
كەلدى. كەلگەندە دە ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە ەندى قول جەتكىزىپ, بيلىكتى ءوز قولىنا الا باستاعان كۇردەلى جىلدارى ءوزىنىڭ ورنىن تاپ باسىپ ءدال كەلدى. بۇل قۇرىلىس ينجەنەرى ۇزاقباي قارامانوۆ ەدى. كوپتەگەن جىلدار قۇرىلىس ماماندارى ءتىپتى توراعا ورىنباسارلىعىنا دا تاعايىندالماعان بولسا, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1990 جىلدىڭ 17 مامىرىندا قابىلداعان قاۋلىسى بويىنشا بەكىتىلگەن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قۇرامىندا توراعا ۇزەكەڭمەن بىرگە ونىڭ جەتى ورىنباسارىنىڭ ۇشەۋى قۇرىلىس ماماندارىنان تاعايىندالعانى ءبىز ءۇشىن اسا جاعىمدى جاڭالىق بولدى. قۇرىلىس سالاسىنىڭ وكىلدەرى ەريك گۋكاسوۆ, وكتيابر جەلتيكوۆ, نيكولاي ماكيەۆسكي جانە ۇزەكەڭ ەگەمەن ەلدىڭ العاشقى قادامىنىڭ نىق بولۋىنا بىرلەسە تەر توكتى. تالاي رەفورمالىق جوبالاردىڭ نەگىزى وسى كەزەڭدە باستاۋ الدى.
تاريحىمىزدا قاراپايىم قۇرىلىس جەتەكشىسىنەن مينيسترگە جەتكەن تالاي مايتالمان ازاماتتار بولعان. ماستەر, پروراب كەزىندە قۇرىلىس الاڭدارىندا نيۆەليرى مەن تەودوليتىن ارقالاپ, كۇن سايىن ءبىر قاباتتان ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلۋدى اۋىرسىنباي شىڭدالعان جاس ينجەنەر مينيستر بولعاندا دا ءمينيستردىڭ پورتفەلى مەن كرەسلوسىن اۋىرسىنبايدى. سول سەبەپتى دە ۇزەكەڭنىڭ اۋمالى-توكپەلى زاماندا پرەمەر-مينيستر بولىپ تاعايىندالۋى كەزدەيسوق ەمەس. وسىنداي دەڭگەيگە جەتكەن ازاماتتاردىڭ ىشىندە قۇرىلىس ءىسىنىڭ ءىرى ماماندارى اسقار ق ۇلىباەۆ, ەۆگەني يوجيكوۆ-باباحانوۆ, امالبەك تشانوۆ, تايىر مانسۇروۆتار قيىن-قىستاۋ زامانداردا وبلىس باسشىلىقتارىندا بولىپ, ىرگەلى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولدى.
ۇزەكەڭ سالعان پرەمەر-مينيسترلىكتىڭ سارا جولىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – قۇرىلىس ينجەنەرى مامانى پاۆلودار ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىنىڭ ماستەرلىگىنەن ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترلىگىنە (2003-2007 جىلدار) دەيىنگى جولدى ءجۇرىپ وتكەن, قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ. ءوزى قۇرىلىسشى بولعاسىن با, الدە ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس يندۋسترياسىن دامىتۋداعى ەڭبەگىمىزدى ەلەگەنى مە, ۇزەكەڭ جوبالاۋشىلارعا دا ەرەكشە جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرەتىن. كەڭەس وكىمەتى جىلدارىنداعى جوسپارلى شارۋاشىلىق ءتارتىبى كەزىندە كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە اۆتوبۋستار مەن جۇك كولىكتەرى, جەڭىل كولىكتەر عانا ءبولىنىپ وتىراتىن.
مەن بىلەتىن ۇزەكەڭنىڭ ادامگەرشىلىك ۇستانىمىندا دوسقا ادالدىق, جولداسقا دەگەن سەنىمدىلىك قاشاندا بيىك دارەجەسىنەن تۇسكەن ەمەس. ۇزەكەڭنىڭ جاستىق شاعىنداعى تاي جارىسى كەزىنەن باستاپ ەلاعاسى جاسىنا كەلگەنشە جاقىن ارالاسقان, بۇگىندە مارقۇم بولعان اسقار المۇحامبەتوۆ دەگەن ازامات بولدى. ول ەرتەرەكتە ماسكەۋدىڭ وداق بويىنشا وتە بەلگىلى, بەدەلدى «تياجەلەكتروپرومپروەكت» جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ الماتى قالاسىنداعى فيليالىندا كوپ جىلدار بويى ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارعان. ءوزى ءبىر سىمباتتى, اقكوڭىل, مىنەزگە باي, ادامگەرشىلىگى مول, ءبىلىمدى ازامات ەدى. قايتا قۇرۋ, نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋگە بەت العان تۇستا, ەش دايىندىقسىز ۇجىم باسشىلارىن سايلاۋ ناۋقانى باستالعان. سول ناۋقان اسقار ءۇشىن ءساتتى بولماي, ول فيليال ديرەكتورلىعىنا وتپەي قالدى. ۇزەكەڭ ماعان اسقاردى جۇمىسقا الۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپ, ول «كازگورسترويپروەكت» باس جوبالاۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا كەلىپ, مەنىڭ ورىنباسارىم رەتىندە بىرنەشە جىل قىزمەتتەس بولدىق. مەن ۇزەكەڭنىڭ جۇمىسقا, قىزمەتتەس ورتاعا ادالدىعىن بىلەتىنمىن, ونىمەن بىرگە جولداستىققا دەگەن ازاماتتىعىنىڭ بيىكتىگىن دە بايقادىم.
ۇزەكەڭ ۇكىمەت باسشىسى بولار الدىندا ونىڭ اباي داڭعىلى مەن بايسەيىتوۆا كوشەلەرىنىڭ ماڭايىنداعى قۇرىلىس باسشىلارى تۇراتىن ۇيلەردەن ءتورت بولمەلى سايلى پاتەرى بولاتىن. پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنە اۋىسقان كەزدە لاۋازىمىنا ساي باسقا جەردەن ءۇي بەرىلدى. سول سەبەپتى تۇرىپ جاتقان ءۇيىن كوپتەن بەرى ارالاس-قۇرالاس كەلە جاتقان جولداسى اسقار المۇحامبەتوۆكە زاڭداستىرىپ قالدىرۋ جولىن قاراستىردى. ول كىسى, ارينە, ءۇيسىز بولعان جوق, شاعىن اۋداندا ءىرى پانەلدى ۇيلەردىڭ بىرىندە تۇراتىن. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى جوبالانىپ-سالىنعان ۇيلەردىڭ ءبىرى بولاتىن. ول ۇيلەردىڭ سيپاتىن قارا سوزبەن كەرەگىندە قان شىعارماي-اق جان شىعاراتىن مايتالمان كلاسسيك جازۋشىمىز ءابىش كەكىلباەۆ كەرەمەت ايتىپ كەتىپ ەدى. 90-جىلداردىڭ باس جاعىندا بولعان قازاقستان ساۋلەتشىلەرىنىڭ كەزەكتى ءبىر سەزىندە سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتەتىن جازۋشى ابەكەڭ گورباچەۆتىڭ جاريالىلىق باعىتىنىڭ ساۋلەتشىلەردىڭ قىزمەتىندەگى كورىنىسىن ءدال تاپقان بولاتىن. جالپىلاي ايتقاندا, ول كىسى جاريالىلىق دەگەندى بىرەۋلەر ەندى ءتۇسىنىپ جاتسا, ساۋلەتشىلەر كورشىلەردىڭ تۇنگى تىرلىكتەرىن ءبىر-بىرىنە جاريالاۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىندەي ەتىپ, ارالارىنا جۇقا قابىرعا سالىپ, باياعىدا-اق جۇزەگە اسىرىپ قويعان, دەپ سەزدىڭ دەلەگاتتارىنا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ اتىنان جول بولسىن قۇتتىقتاۋىن ايتا وتىرىپ, بىزگە سىنىن دا جەرىنە جەتكىزىپ ايتا ءبىلدى.
ونداي ء ۇيدى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى جوعىن بىلە وتىرىپ, ۇزەكەڭ ءوز پاتەرىن اسقارعا زاڭداستىرىپ بەرۋ ء ۇشىن ءبىراز كوڭىلىن ءبولدى. ۇزەكەڭ باس ديرەكتور رەتىندە مەنى دە شاقىرىپ, وسى ءىستى زاڭدى تۇردە اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە سەپتىك ەتۋىمدى سۇرادى. كوپتەپ-كومەكتەپ ءجۇرىپ, ءبارى ءساتتى شەشىلدى. اسەكەڭنىڭ قونىستويىندا بولدىق. سول كۇنى قولعا العان ءىستىڭ ريزاشىلىقپەن بىتكەنىنە ۇزەكەڭ مەن ۇلداي جەڭگەمىزدىڭ كەلىستى-كەلىستى ايتىلعان نيەتتەرىنەن ءبىلىنىپ وتىردى. بالاسىنا, تۋىسىنا ەمەس, جولداسىنا بەرگىزگەنى دە ۇلكەن ادامشىلىق قاسيەت.
ۇزەكەڭنىڭ حالىقپەن ارالاسۋدا سۋىقتىعىنان گورى جىلۋى كوپ. ۇلكەن كرەسلوعا يە بولىپ, ونىڭ بۋىنا ۋلانىپ, كەۋدەسىنە نان پىسەتىن باسشىلار دا ءجيى كەزدەسىپ جاتادى. فرانتسيانىڭ اتاقتى فيلوسوفى مونتەسكە: «كوپتەگەن عاسىرلار تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, قولىندا بيلىگى بار ادام قىلمىس جاساۋعا بەيىم تۇرادى...» دەگەن ءسوزى بار. بۇل بيلىك ەتۋدى بيلەپ-توستەۋ دەپ تۇسىنەتىن كەيبىر ازاماتتارعا ءتان بولار. ۇزەكەڭ ءوز بويىنداعى اتا-اناسىنان دارىعان اسىل قاسيەتتەرىمەن وسىنداي باسشىلاردان ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ول جان-جاعىنا جىلۋ دارىتىپ, اينالاسىنا يگى جاقسىلاردى توپتاستىرا ءبىلدى. بۇل ونىڭ وتباسىنىڭ دا جىلۋى مەن اۋىزبىرشىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى.
ءبىلىمدى, پاراساتتى ۇلداي جەڭگەمىز دە ازاماتىن ارداقتاپ, وتباسىنا ۇيىتقى بولاتىن اسىل جان. بۇگىندە ۇزەكەڭمەن بىرگە ءۇش ۇلىن جەتىلدىرىپ, نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىنا بولەنىپ وتىرعان جايى بار.
ەرتەرەكتە اتا-بابالارىمىز قاسيەتتى قازاق جەرىن, كيەلى ەلىن قورعاۋ ءۇشىن شاڭىراق يەسى, اتۇستار ۇرپاقتىڭ كەلۋىن ءبىر جاراتۋشىعا سيىنىپ, تىلەۋمەن بولعان. تاريحىمىزدان بەلگىلى جەلكىلدەگەن قول باستاعان جانقوجا باتىردىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەتىن ىڭعاي اتاسى دۇنيەگە ءتورتىنشى بولىپ قىز نەمەرەسى كەلگەندە, بالاسى قارامان مەن كەلىنى ايسۇلۋعا ىشتەي وكپەلەپ, اتىنا ءمىنىپ الىس جولعا اتتانىپ كەتىپتى. اللا تاعالانىڭ جازۋى شىعار الدە ىڭعاي اقساقالدىڭ تىلەگى قابىل بولدى ما, بەسىنشى نەمەرەسى بولىپ كەرەگىندە ەلىنە بەل بولار, ەرلىكتەرگە دايىن, شەكەسى تورسىقتاي اتۇستار ەر بالا دۇنيەگە كەلەدى. بۇل – اتاسىن ۇزاق كۇتتىرىپ, وتباسىندا تۇڭعىش ۇل بولىپ ۇلكەن قۋانىش الىپ كەلگەن, كەيىن ءبۇتىن قازاق حالقى ۇزاق كۇتكەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى ۇزاقباي قارامان ۇلى ەدى. بىرىنشىلىك جاي عانا رەتتىلىكتى ءبىلدىرىپ قويمايدى, ول زور جاۋاپكەرشىلىكتى, ەرەن ەڭبەكتى جۇكتەيتىن وزات جۇمىستى دا بىلدىرەدى. بۇل تۇرعىدان ۇزاقباي قارامانوۆتى ناعىز ءبىرىنشى مينيستر دەپ ايتا الامىز, وعان ەلدىڭ قۇرمەتى دە كۋا بولا الادى.
ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك