تۇكتى كىلەم توسەگەندەي, شالعىنى بەلۋاردان كەلەتىن دالانىڭ سۇلۋلىعىن بۇرىنعى اۋىلداستار ساعىنىپ-اق جەتىپتى. ءار جەردە تۇتىندەپ جاتقان قازان-وشاق, ساماۋرىن, ساندەنگەن قىز-كەلىنشەكتەر تابيعاتتىڭ بوياۋىن قالىڭداتا تۇسكەندەي, «ولگەن» تاستىوزەك قايتا تىرىلگەندەي اسەر ەتتى. «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كەتكەن» 90-شى جىلداردان بەرى تىرشىلىكتىڭ يىرىمىنەن شىعا الماي, كورىسپەگەن اۋىلداستاردىڭ ساعىنىشىن كورسەڭىز!.. جاسى سەكسەننەن اسقان قاپار الماعامبەتوۆ, بوزعالي بورانباەۆ سياقتى اقساقالدار دەنساۋلىعىنا دا قاراماستان «تاستىوزەكتىڭ كوگالىنا ءبىر اۋناپ قايتسام ارمانىم جوق» دەپ كەلىپتى. ولار سياقتى وزگە دە قالت-قۇلت ەتكەن قارتتاردى بالالارى سۇيەمەلدەپ اكەلىپ, كوگالعا جايعاستىرىپ جاتتى. قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ ديريجەرى دە, ديرەكتورى دا بولعان ەركەبۇلان مۇسىرەپوۆ اۋىلىنا 50 جىلدان بەرگى ساعىنىشىن جاسىرا المادى. ول ءۇشىن اۋىلىنىڭ ءار قايىڭى سۋدىرلاپ, قۇس بىتكەن ءان سالعانداي بولدى. مۇنداي كوڭىل-كۇيدى كەزدەسۋگە جينالعان 600 ادامنىڭ ارقايسىسى باسىنان وتكەردى دەسە بولادى.
تاستىوزەك – قارابالىق اۋدانىنداعى ء«بورلى» كەڭشارىنىڭ بولىمشەسى بولعانىمەن, ۇلكەن اۋىل ەدى. كەڭەس وداعى جىلدارى قوستاناي وبلىسىنداعى ساۋساقپەن سانارلىق قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىرى دە وسى تاستىوزەكتە ورىن تەپتى. مۇنداعى قازاق ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنان قارابالىق قانا ەمەس, وعان جاقىن اۋداندارداعى اۋىل بالالارى ءبىلىم الدى. ءبىلىم ۇياسى تالاي جاقسىلاردى تۇلەتىپ ۇشىردى. استاناداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى, پروفەسسورلار نۇرجان بوقاەۆ, جانگەلدى ايتقوجين, جانعابىل جانتىلەسوۆ جانە قاراعاندىلىقتار مەيرام مەن قايرات يسمايلوۆتار وسى اياداي اۋىل مەكتەبىنەن تۇلەپ ۇشقان تۇلەكتەر بولاتىن. ءدىن اياقاستى بولىپ, ءتىلىمىز بوساعادان قاراپ قالعان جىلدارى تاستىوزەك ساحارانىڭ شولىندەگى وازيس سەكىلدى, ورىسى ورمانداي قارابالىق اۋدانىنداعى حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى مەن سالتىنىڭ, ءانى مەن جىرىنىڭ ۇياسىنداي بولعان ەدى.
– مەن تاستىوزەك اۋىلىندا تۋىپ, ەر جەتىپ, ءبىلىم الىپ, مامان بولىپ قالىپتاسىپ, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى انا, اجە بولعان اداممىن. مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپتار عانا قالعان كەزدە 2007 جىلى جۇرتتىڭ سوڭىن الا اۋدان ورتالىعىندا اشىلعان قازاق ورتا مەكتەبىنە تاريح, گەوگرافيا پانىنەن ساباق بەرۋگە كەتتىم. تاستىوزەك اۋىلىندا ەكى ادامنىڭ جانجالداسقانىن, كورشىلەردىڭ ءبىرىن-بىرىنە قىرىن قاراعانىن, اراز بولعانىن كورمەپپىن. اۋىلداستاردا ونداي تۇسىنىك بولماعان دا شىعار. قازاقتىڭ ءداستۇر-سالتىنىڭ بارلىعى ساقتالدى. اۋىلداستار قۇدا-جەكجات, اپا-جەزدە, جەڭگە, قايىن, قايناعا, كۇيەۋ, ابىسىن-اجىن, ناعاشىلى-جيەن بولىپ ارالاساتىن. اۋىلدىڭ بارلىعى ازىلكەش, ءبىر-بىرىمەن وينامايتىن, ءازىلىن كوتەرمەيتىن ەشكىم بولمايتىن. تاستىوزەكتىكتەر ءسوزدىڭ ءتۇبىن تۇسىرەتىن, اقساقالدارىمىز بەن اجەلەرىمىز شەتىنەن شەجىرە ەدى, جاس بالالاردىڭ شۇرايلى ءتىلى وسىنداي ورتادا قالىپتاستى. مەكتەپ پەن اۋىل ەگىز ۇعىم سەكىلدى بولاتىن. مۇعالىمدەر مەن اتا-انالاردىڭ اراسى دا, جۇبى دا جازىلمايتىن, قانداي شارا دا بىرگە وتەتىن. ونداي اۋىلدى قالاي ساعىنبايسىڭ؟! الدى 30-40 جىل, سوڭى15-20 جىل كورمەگەندەر جىلاسىپ-كورىسىپ, جىلاسىپ تارقاستىق, ماۋقىمىزدى باستىق,–دەپ اعىنان جارىلدى روزا يرجانوۆا. زاماننىڭ ءولىاراسىنداي 90-شى جىلداردىڭ ءزىل باتپان قيىندىعى الدىمەن اۋىلدىڭ يىعىنا تۇسكەنىن جۇرت ءالى ۇمىتقان جوق. ەگىنىن ەگىپ, مىڭعىرتىپ مال ءوسىرىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتاردىڭ اياعى اسپاننان كەلگەندە, ء«بورلى» شارۋاشىلىعى مەن ونىڭ بولىمشەسى تاستىوزەكتىڭ دە باسىنا كۇن تۋدى.
– مۇندا 6 مىڭ گەكتارعا ەگىن ەگىلدى, 5-6 مىڭ ءىرى قارا بولدى. ءسۇت وندىرگەن ەدىك. اۋىلدا قىرمان بولدى, ءدان تازالايمىز, ەلەۆاتورعا جىبەرەمىز.اۋىلدا جۇمىس ىستەمەيتىن, بوس جۇرەتىن ادام بولمايتىن, ءومىر قايناپ جاتار ەدى, – دەپ ەسكە الادى وسىندا ەڭبەك جولىن اگرونوم بولىپ باستاعان سەرعالي ابىلعالاموۆ. شارۋاشىلىق ىدىرادى, مال كەتكەن سوڭ ءسان دە كەتتى, ادامدار جۇمىسسىز قالدى. تاستىوزەكتىكتەر اۋىلدان ۇدەرە كوشكەن جوق, ولار العاشقىدا تاستىوزەكتەي اۋىلدىڭ جوق بولارىنا سەنبەدى. شارۋاشىلىق ءار باسشىنىڭ قولىنا كوشتى, اقىرىندا شارۋاشىلىق ەمەس, جەردى اركىم جالعا الىپ الدى دا, سونىمەن ءومىر بىرتە-بىرتە قۋسىرىلا بەردى. تاستىوزەكتە تۋعان, وسى اۋىلدا ءوسىپ-ونگەن 99 شاڭىراقتان بۇگىندە 7 وتباسى عانا قالدى. ۇيلەردىڭ ورنى ۇيىندىگە اينالدى. ەل كەتكەن سوڭ, مەكتەپتە بالا قالمادى, ۇلكەن مەكتەپ-ينتەرنات الدىمەن 9 جىلدىق, ودان باستاۋىش بولىپ, اقىرىندا جابىلىپ تىندى. قازىر تاستىوزەكتەن كوشكەندەردىڭ جۇپىنى جۇرتى كوڭىل قۇلازىتادى, مۇندا كىمدەردىڭ وتكەنىن بەيىت ايتىپ بەرەتىندەي...بىراق وسى اۋىلدا تۋىپ, ەر جەتكەندەردىڭ ونى ۇمىتۋى دا قيىن ەدى. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن كوپ جىل اۋدان اكىمدىگىندە, ءماسليحاتىندا قىزمەت ەتكەن مارقۇم اسىلبەك وتەشوۆ ءوزى تۇلەپ ۇشقان تاستىوزەك اۋىلىنىڭ بۇرىنعى تۇرعىندارىنىڭ باسىن قوسىپ, ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاپ, بەيىتتى مال باسپايتىن ەتىپ, قورشاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى باستاما ايتقان ەكەن. ءوزى ومىردەن ەرتەرەك ءوتىپ كەتسە دە, اۋىل پاتريوتى بولعان ازاماتتىڭ ءسوزى جەردە قالماي, بۇرىنعى تۇرعىندار بەلسەندىلىك تانىتىپ, كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى.
كولىنەن بەزىپ ۇشقان قۇستاي جان-جاققا تاراپ كەتكەن اۋىلداستار الماتىدان, قاراعاندىدان, استانادان, رەسەيدەن, قوستاناي وبلىسىنىڭ ءار شالعايىنان كەلدى. ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەندەي, وسى كەزدەسۋدىڭ الدىن الا اۋىلداعى بەيىتكە كۇتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, مال كىرمەيتىندەي ەتىپ, قورشالدى. اۋىلداستار اۋداندىق «عاشۋرا انا» مەشىتىندە اس بەرىپ, ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاتتى. 600 كىسىنى كۇتۋ وڭاي ما؟ بەلسەندى توپتىڭ مال سويۋ, داستارقان ءمازىرىن جاساۋ, كيىز ءۇي تىگۋ جۇمىستارىن تاپ-تۇيناقتاي اتقارعان جۇمىسىنان بۇرىنعى ءتۇتىنى قيسىق ۇشپاعان تاتۋ-ءتاتتى تاستىوزەك اۋىلىنىڭ سوقپاعى ايقىن كورىنىپ تۇردى. سونان كەيىن اۋىلداستار تاستىوزەك اۋىلىنىڭ ورنىن ارالاپ كوردى, قايىڭ كومكەرگەن تابيعات اياسىندا ەرەكشە كەزدەسۋ ءوتتى. ساعىنىشىن ارقالاپ, كوپ جىلداردان كەيىن الىستان جەتكەن اعايىن جۇرەك جاردى سوزدەرىن ايتتى. قوستاناي وبلىسىنداعى قاشار كەنتىنەن كەلگەن بۇرىنعى تاستىوزەكتىك ەلجان ءسالىموۆ اقساقال, تاستىوزەكتىكتەردىڭ ماقتانىشى, الماتىدان وتباسىمەن كەلگەن ەركەبۇلان مۇسىرەپوۆ كوپتەن ويدا بولعان ساۋاپتى ءىستىڭ ساتىمەن ورىندالعانىن تەبىرەنە جەتكىزدى, ۇيىمداستىرۋشى ازاماتتارعا شەكسىز العىسىن ايتتى. تاستىوزەككە ساعىنىشى مەيىزدەي قاتقان اۋىلداستار ەستەلىكتەر تيەگىن اعىتتى. ۋاقىتتىڭ جۇيرىگى-اي, وزدەرى باردا بەسىكتە جاتقان ءسابي بالالى-شاعالى بولعان, بۇرىنعى بوزبالالار ەل اعاسى جاسىنا جەتىپتى, بۇرىنعى قىرىقتاعى قىرما ساقالدار تاياققا سۇيەنىپ كەلدى. كەشەگى تاستىوزەكتىكتەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى العاشىندا تانىماي قالىپ, قايتا قۇشاقتار ايقاسقان ساتتەردى ايتسايشى!
– ەلىمىزدە كيەلى مەكەندەر جەتكىلىكتى, ال مەن ءۇشىن قاسيەتتى مەكەن – اۋىلىم تاستىوزەك ەدى! بويىما ونەر, ساناما جاقسى قاسيەتتىڭ ءبارىن دارىتقان تاستىوزەگىم! بۇل عۇمىردا ەسىمنەن شىعارا المايمىن! قارتايعان شاعىمدا اۋاڭدى ءبىر جۇتىپ, كوگالىڭا ءبىر اۋناپ, قۇستارىڭنىڭ داۋىسىن ءبىر ەستىپ كەتۋگە كەلدىم,–دەپ تەبىرەندى ەلىمىزگە بەلگىلى ونەر يەسى ەركەبۇلان مۇسىرەپوۆ اقساقال. وسى كەزدە اۋىلدىڭ ونەرلى ازاماتى مارات ايتقوجيننىڭ ەرتەدە جازىلعان, تاستىوزەكتىڭ ءانۇرانىنداي بولىپ كەتكەن «تاستىوزەگىم» دەگەن ءانىن الدىمەن اۆتوردىڭ ءوزى دومبىراعا قوسىلىپ باستاپ, ونى اۋداننىڭ ونەرلى جاستارى ەسترادا جانرىندا جالعاستىرىپ ايتقاندا ساعىنىش جاسى جانارىن جۋماعان جان قالمادى دەسە بولعانداي.
تاستىوزەك اۋىلى بۇرىنعى اۋىلداستار ءۇشىن تاريح قويناۋىنا كەتىپ بارا جاتقانداي ەدى. جاستار جاعى «اۋىلدى قايتا تۇلەتۋگە كۇش سالۋعا دا بولادى» دەگەن پاتريوتتىق پىكىرلەر دە ايتتى. بىراق سول تاستىوزەك قايتاپ ورالا ما؟ بۇل كەزدەسۋ اۋىلداستار ساعىنىشىن باسقانداي دا, اۋىلمەن قوشتاستىرعانداي دا اسەرلى سەزىم قالدىردى. ولار تاستىوزەك اركىمنىڭ جۇرەك تورىندە جۇرەتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار كوپشىلىك الداعى ۋاقىتتا مۇنداي كەزدەسۋدى ءداستۇرلى وتكىزىپ تۇرۋعا دا ءپاتۋالاستى. اۋىلدى تۇلەتۋ سوندا ايتىلار, سونداي ۇرپاق كەلەر دەگەن دە ءۇمىت وتى جىلت ەتتى. تاستوزەكتىكتەر جينالعان جارنادان ارتىلعان قارجىنىڭ 335 مىڭ تەڭگەسىن اۋداندىق «عاشۋرا انا» مەشىتىنە, 50 مىڭ تەڭگەسىن اۋدانداعى «قايىرىمدىلىق پەن ءۇمىت ساۋلەسى» قايىرىمدىلىق قورىنا تاپسىرىپ, ساۋاپ ءىستى دە اتقارىپ تارادى. مۇنداي ساۋاپتى ءىس, اسار, «اعايىننىڭ اتى وزعانشا, اۋىلدىڭ تايى وزسىن» دەپ, اۋىلدىڭ نامىسىن جابىلا قورعايتىن تاستىوزەك اۋىلىنىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت ەمەس پە ەدى-اۋ, شىركىن...
ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى, قارابالىق اۋدانى