قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولعانىنا سەگىزىنشى ايعا اياق باستى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا وسى حالىقارالىق جوعارى ورگانداعى قازاقستان جۇمىسىنىڭ العاشقى قورىتىندىلارىمەن ءبولىستى. ول قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى باسىمدىقتارىنىڭ ءمانىن اشىپ, قازاقستاندىق ديپلوماتتاردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى تۋرالى اڭگىمەلەدى, سونداي-اق 2018 جىلعى قاڭتارداعى وسى ورگانعا ەلىمىزدىڭ توراعالىق ەتۋىنە دايىندىق تۋرالى ايتتى.
– قايرات قۇدايبەرگەن ۇلى, ءبىزدىڭ بۇۇ قك مۇشەلىك مەرزىمىمىزدىڭ تورتتەن بىرىنەن استامى ءوتتى. وسى كەزەڭ نەسىمەن ەستە قالدى؟
– جۇمىستىڭ باستاپقى كەزەڭى وتە مازمۇندى بولدى. ءبىز عالامشارداعى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىت ءومىر ءۇشىن نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرەتىن ورگانعا مۇشە بولۋ اسا زور مىندەتتەر جۇكتەيتىنىن, ەلەۋلى ساياسي دايارلىقتى, كۇشتى ديپلوماتيالىق الەۋەتتى, وسى زامانداعى كۇن ءتارتىبىنىڭ بارلىق پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن مەيلىنشە ۇقىپتىلىقپەن تالداۋدى قاجەت ەتەتىنىن سەزىندىك. سوندىقتان, قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلاۋ كەزىندە دە, سونداي-اق تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە قابىلدانار الدىندا دا اۋقىمدى دايىندىق جۇمىسىن جۇرگىزدى. ءبىز مەملەكەت باسشىسىنا, ەلىمىزدىڭ پارلامەنت پەن ۇكىمەت زاڭناما جەلىسى, ماتەريالدىق جانە كادرمەن قامتاماسىز ەتۋدى قوسا العاندا, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنا كورسەتكەن تۇراقتى قولداۋى ءۇشىن العىس ايتامىز.
بۇۇ قك وسى جىلعى قاڭتارداعى العاشقى پىكىرتالاستارىندا ءبىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي مالىمدەمەسىندە تۇجىرىمدالعان قازاقستان مۇشەلىگىنىڭ باسىمدىقتارىن ۇسىندىق. وندا نەگىزگى جەتى تارماق: يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ; جاھاندىق سوعىس قاۋپىن جويۋ جانە جەر-جەردەگى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ; ورتالىق ازيانىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ; تەرروريزمگە جانە زورلىق-زومبىلىق ەكسترەميزمىنە قارسى ءىس-قيمىل; افريكاداعى بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى; قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋ اراسىندا اجىراماس بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ; قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن جانە بۇۇ-نىڭ بۇكىل جۇيەسىن ءححى عاسىردىڭ قاۋىپتەرى مەن سىن-قاتەرلەرىنە بەيىمدەۋ.
2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستان اشىق پىكىرتالاستار مەن بريفينگتەردى قوسا العاندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 120-دان استام رەسمي وتىرىستارىنا, سونداي-اق الپىسقا جۋىق بەيرەسمي كونسۋلتاتسيالارىنا, ە-10 توبى سياقتى (قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرى بىرلەستىگى) ون كەزدەسۋىنە قاتىستى. ءبىزدىڭ ديپلوماتتار قك قۇرامىندا كولۋمبيادا, گايتيدە, ورتالىق افريكاداعى چاد كولى اۋدانىندا ساپاردا بولدى. ۆاشينگتوندا اقش-تىڭ پرەزيدەنتىمەن, مەملەكەتتىك حاتشىسىمەن جانە كونگرەسسمەندەرىمەن كەزدەستى. دەلەگاتسيامىز بۇۇ قك-ءنىڭ جيىرمادان استام قارارىن, قك توراعاسىنىڭ جەتى مالىمدەمەسىن جانە باسقا دا قۇجاتتاردى قابىلداۋعا مازمۇندى ۇلەس قوستى.
بۇۇ قك وتىرىستارىنا ديپلوماتتاردان وزگە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى قاتىسادى. اقپان ايىندا قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ازامات ءابدىمومىنوۆ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ اشىق پىكىرتالاستارىندا تەرروريزم پروبلەماسى بويىنشا ءسوز سويلەدى. 15 ناۋرىزدا ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ءمادينا ابىلقاسىموۆا «قاقتىعىستى وقيعالار كەزىندەگى ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس» تاقىرىبىنداعى مينيسترلىكتەر دەڭگەيىندەگى اشىق پىكىرتالاستارعا قاتىستى.
ءاربىر ءىس-شاراعا ۇلكەن دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. كۇن ءتارتىبىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇستانىمىن جەتىك جانە دالەلدى تۇردە جەتكىزۋ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى كەلەسى قادامدارعا دايىنداۋ, تۇتاستاي العاندا, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ورناتۋداعى كوزقاراسىمىزدى ماقساتتى تۇردە ىلگەرىلەتە ءبىلۋ قاجەت.
سونىمەن بىرگە, سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ جونىندەگى استانا پروتسەسىنىڭ وسى كەزەڭنىڭ ءىرى وقيعاسىنا اينالعانىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. ول قازاقستاننىڭ جانە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءادىل جانە سەنىمدى بىتىمگەر رەتىندەگى بەدەلىن ايتارلىقتاي نىعايتا ءتۇستى. بۇل قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قوسىمشا ىقپالى مەن ءرولىن قامتاماسىز ەتەدى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ بۇۇ قك تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگى شەڭبەرىندە قانداي باعىتتارداعى جۇمىستارعا اتسالىسىپ وتىر؟
– مەن سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ پروبلەماسىن ەسكە سالىپ ءوتتىم. پالەستينا-يزرايل قاقتىعىسىن, يراكتاعى, يەمەندەگى, ليۆانداعى جانە ت.ب. جاعدايدى قوسا العاندا, تۇتاستاي تاياۋ شىعىس پروبلەماسى قك كۇن تارتىبىندە تۇر. اسىرەسە, كحدر-دىڭ بالليستيكالىق زىمىرانداردى ۇشىرۋىمەن جانە وسى ەل جۇرگىزىپ وتىرعان يادرولىق قارۋدىڭ سىناقتارىمەن بايلانىستى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ پروبلەماسى وتكىر بولىپ وتىر.
دەگەنمەن, بۇۇ قك بۇگىندەگى كۇن ءتارتىبىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنە جۋىعى افريكاداعى قاقتىعىستارعا ارنالعان. قازاقستان مۇشە بولعان جارتى جىلدىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك كەڭەسى شەڭبەرىندە افريكا تاقىرىبى بويىنشا 80-نەن استام وتىرىستار مەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزىلدى. سولاردىڭ ىشىندە سۋدان جانە وڭتۇستىك سۋدان, ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, بۋرۋندي, مالي, ليۆيا, سومالي جانە ت.ب. سياقتى ەلدەردەگى ۇزاق جانە تۇراقتى تۇردە شيەلەنىسىپ وتىرعان قاقتىعىستار ەرەكشە ورىن الادى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وسى ەلدەردەگى جاعدايلار بويىنشا وتىرىستارى ايىنا بىرنەشە رەت شاقىرىلادى جانە ول قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ قارارلارى, مالىمدەمەلەرى جانە ءباسپاسوز حابارلامالارى سياقتى رەسمي قۇجاتتارىن كەلىسۋ بويىنشا ۇزاق كونسۋلتاتسيالارعا جالعاسۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ دەلەگاتسياسى بۇۇ قك-ءنىڭ وسى ماسەلەلەرگە ارنالعان بارلىق وتىرىستارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى. افريكانىڭ جانە دامۋشى الەم ەلدەرىنىڭ جەكەلەگەن پروبلەمالارى ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن اۋعانستاننىڭ پروبلەمالارىنا ۇقساس. بۇل جەردە حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ, گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەس جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر.
بۇدان باسقا, قازاقستان دەلەگاتسياسى ايىنا ءبىر-ەكى رەتتىك كەزەڭدىلىكپەن وتكىزىلەتىن قك 13 سانكتسيالىق كوميتەتىنىڭ ارقايسىسىنا جانە بۇۇ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنىڭ مانداتتارىن ۇزارتۋ تۋرالى قارارلاردىڭ ماتىندەرىن, مونيتورينگىلىك توپتاردىڭ سانكتسيالىق رەجيمدەرى مەن مانداتتارىن ازىرلەۋ جونىندەگى كونسۋلتاتسيالارعا تۇراقتى تۇردە قاتىسادى.
بىتىمگەرشىلىك تاقىرىبىن جالعاستىرا وتىرىپ, قازاقستاندىق اسكەري بايقاۋشىلاردىڭ بۇۇ-نىڭ باتىس ساحاراداعى رەفەرەندۋمگە بايقاۋ جونىندەگى ميسسياسىندا قىزمەت اتقارىپ جاتقانىن اتاعان ءجون. افريكانىڭ باسقا دا ەلدەرىندە قىزمەت ەتكەن ءبىزدىڭ اسكەريلەرىمىز بىرنەشە مارتە بۇۇ ميسسيالارى باسشىلارى تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. 2018 جىلى ءبىزدىڭ بىتىمگەرشىلەر بولىمشەسىن بۇۇ-نىڭ تاعى ءبىر ميسسياسىنا ەنگىزۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. قازىرگى كەزدە مۇنداي ميسسيانى ىرىكتەۋ, قازاقستاندىق بولىمشەنى سەرتيفيكاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە جانە ورنالاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرى شەشىلۋدە.
– ورتالىق ازيانىڭ ماسەلەلەرىنە توقتالساق. قازاقستان وسى ءوڭىردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدى بۇۇ قك الاڭىندا قالاي جۇرگىزەدى؟ – مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي سويلەگەن سوزىندە اتاپ كورسەتكەنىندەي, ءبىز ورتالىق ازيادا ءداستۇرلى دوستىقتى, تەڭ قۇقىقتى ارىپتەستىكتى, ءوڭىردىڭ حالىقارالىق ىستەردەگى ءرولىن ارتتىرۋدى, ەلدەرىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋدى تولىعىمەن قولدايمىز. بۇل ءبىزدىڭ بۇۇ قك مۇشەلىگىمىزگە دە قاتىستى, وندا ءبىز ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە ارەكەت ەتەمىز. كەڭەس الاڭىندا ءوڭىردىڭ ودان ءارى ويداعىداي جانە قاۋىپسىز دامۋى ءۇشىن ەرەكشە وزەكتى بولىپ تابىلاتىن ماسەلەلەردى العا قويامىز. ونداي ماسەلەلەردىڭ اراسىندا تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە, ۇيىمداسقان قىلمىسقا, ەسىرتكى ترافيگىنە جانە باسقالارعا قارسى كۇرەستى قوسا العاندا, ترانسۇلتتىق قاۋىپتەرگە قارسى ءىس-قيمىل دا بار.
قازاقستاننىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى قايرات وماروۆ ۇستانىمداردى سايكەستەندىرۋ جانە باۋىرلاس ەلدەردى قك جۇمىسىنىڭ نەگىزگى ۇردىستەرىمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا بۇۇ جانىنداعى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ تۇراقتى وكىلدەرى ءۇشىن اي سايىن نيۋ-يورك قالاسىندا بريفينگتەر وتكىزەدى. مەنىڭ ءوزىم دە ورتالىق ازيا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر كەزىندە ولاردى قك-دەگى ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزبەن تانىستىرۋ ءۇشىن ءساتتى پايدالانىپ قالۋعا تىرىسامىن. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ رەسمي ەمەس كەزدەسۋلەر وتكىزۋدى تۇراقتى داستۇرگە اينالدىرعانى قۋانىشتى جايت.
ەرەكشە تاقىرىپ – اۋعانستانداعى جاعدايدى ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن حالىقارالىق كۇشتى جۇمىلدىرۋ, بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان دامۋىنا كەشەندى ءارى ءتيىمدى كومەك كورسەتۋ, بەيبىت ومىرگە جانە قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاۋىپتەرگە قارسى ءىس-قيمىل, اۋعانستاننىڭ حالىقارالىق جانە وڭىرلىك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جوبالارعا قاتىسۋى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىمەن, بارلىق مۇددەلى ەلدەرمەن جانە ۇيىمدارمەن وسى باعىتتا اۋقىمدى كونسۋلتاتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇۇ قك-ءنىڭ 17 ناۋرىزدا قابىلدانعان اۋعانستان جونىندەگى 2344 قارارىنا ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن اۋعانستاننىڭ ايماعىن پايدالاناتىن تەرروريستىك ۇيىمداردان كەلەتىن قاۋىپتەردىڭ بولۋىن كورسەتەتىن وزەكتى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
– قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءۇش كوميتەتىنە توراعالىق ەتەدى. بۇل جۇمىستىڭ ءمانىسى قانداي جانە ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ قانداي دا ءبىر ناتيجەلەرى بار ما؟
– قالىپتاسقان پراكتيكا بويىنشا قك تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىسى كەڭەستىڭ قانداي دا ءبىر تاقىرىپتىق نەمەسە ەلدىك باعىتىنا ارنالعان قوسالقى ورگاندارىنا توراعالىق ەتەدى. وڭىرلىك ەرەكشەلىگى, بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن ەكىجاقتى بەرىك بايلانىستارى نازارعا الىنا وتىرىپ, قازاقستانعا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ اۋعانستان/تاليبان كوميتەتىنە (1988 كوميتەتى) توراعالىق ەتۋ تاپسىرىلعان بولاتىن. قازاقستان بۇدان وزگە بۇۇ قك باسقا ەكى كوميتەتىنە: ءدايش/ال-كايدا جونىندەگى 1267/1989/2253 جانە سومالي/ەريترەيا (751/1907 كوميتەتى) سانكتسيالىق كوميتەتىنە توراعالىق ەتەدى.
ءبىزدىڭ ديپلوماتتاردىڭ مىندەتى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وسى قوسالقى ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن راسىمدىك رەتتەۋ, سانكتسيالىق رەجيمدەردىڭ پراكتيكالىق باعىتتىلىعىن قولداۋ بولىپ تابىلادى. مىسالى, كوميتەتتەر ناقتى جەكە تۇلعالاردىڭ سانكتسيالىق پاراقتارعا ەنگىزىلۋىنە جاۋاپتى بولادى, سونىڭ نەگىزىندە ولاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى شەكتەلەدى, قارجى اكتيۆتەرىنە تىيىم سالىنادى جانە ت.ب. بۇل كوميتەتتەردىڭ ماسەلەلەرى وتە كۇردەلى, ولار ۇزاق ۋاقىت بويىندا كۇن تارتىبىندە تۇرادى, سوندىقتان جاھاندىق ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. تيىسىنشە, ءسوز ناقتى قورىتىندىلار تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق. بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى ۋاقىت وتكەننەن كەيىن, بارلىق تاراپتار وسى ۇسىنىمداردى ۇستانۋدى باستاعاننان كەيىن عانا بەلگىلى بولا باستايدى.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن سومالي جانە ەريترەيا جونىندەگى سانكتسيالىق كوميتەت جۇمىسىنىڭ ايتارلىقتاي جاندانعانىن مويىندايدى. افريكا ءمۇيىزى وڭىرىندەگى ەڭ ەلەۋلى قاۋىپتەرىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن ء«ال-شابااب» جانە «دايش» تەرروريستىك توپتارىنىڭ بۇلدىرگىش قىزمەتى ماسەلەلەرى كوميتەتتىڭ ناقتى نازارىندا. بۇعان گۋمانيتارلىق داعدارىستى (قۇرعاقشىلىق جانە اشارشىلىق), پيراتتىق شابۋىلداردى جانە اعاش كومىرىنىڭ زاڭسىز ساۋداسىن قوسۋعا بولادى. وسى جانە باسقا دا پروبلەمالار قك-دەگى قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ نازارىنان تىس قالمايدى.
– 2018 جىلعى قاڭتاردا قازاقستان بۇۇ قك توراعالىق ەتەتىن بولادى. وسى لاۋازىمدا ەلىمىزدىڭ قانداي جۇمىس جۇرگىزەتىنى بەلگىلى مە؟
– قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى مەملەكەتتەر ونىڭ جۇمىسىنا اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءالىپبيى تارتىبىمەن كەزەكتەسىپ باسشىلىق جاسايدى. توراعالىق كۇنتىزبەلىك ءبىر ايعا سوزىلادى. ءبىز كەڭەس وتىرىستارىنا جانە بەيرەسمي كونسۋلتاتسيالارعا توراعالىق ەتەتىن بولامىز. توراعا بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە كىرمەيتىن مۇشە مەملەكەتتەرى ءۇشىن كەڭەس جۇمىسىنىڭ اي سايىنعى باعدارلاماسى تۋرالى بريفينگ وتكىزەدى. ول سونىمەن بىرگە مۇشە مەملەكەتتەرمەن, بۇۇ-نىڭ نەگىزگى ورگاندارىنىڭ جانە ارنايى مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىمەن, وڭىرلىك جانە باسقا دا توپتاردىڭ توراعالارىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرادى. توراعالىقتىڭ فۋنكتسياسىنا قك مۇشەلەرىنىڭ كەلىسىمىمەن, ونىڭ ىشىندە بۇۇ ورگاندارى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋلەرىندە كەڭەس اتىنان مالىمدەمە جاساۋ كىرەدى. توراعا بەيرەسمي كونسۋلتاتسيالاردىڭ بارىسىندا جانە قك قۇجاتىنىڭ ءماتىنى بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن ءاربىر جاعدايدا اياقتالعان تالقىلاۋلاردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءباسپاسوز وكىلدەرىنىڭ الدىندا كەڭەس اتىنان مالىمدەمەلەر مەن تۇسىندىرمەلەر جاسايدى. قك توراعاسى باق وكىلدەرىنە شىعىپ, وزەكتى تاقىرىپ بويىنشا تۇسىندىرمەلەر جاساعاندا سىزدەر حالىقارالىق تەلەارنالاردان ونى قاداعالاي الاسىزدار.
قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە بۇۇ حاتشىلىعىنىڭ جاردەمىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇندەلىكتى ۇزدىكسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە, ءداستۇر بويىنشا, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جاڭا سەسسياسى باستالادى. نيۋ-يوركتەگى ساياسي پىكىرتالاستار الاڭىنداعى كونسۋلتاتسيالاردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىز توراعالىقتىڭ ناقتى باعدارلاماسىن قۇرا الامىز دەپ ويلايمىن. 2018 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى ساياسي جاعدايلارعا دا, ءبىزدىڭ الدىمىزدا توراعالىق ەتكەندەردىڭ جۇمىسىنا دا كوپ نارسە بايلانىستى بولادى.
وسى كەزەڭدەگى نەگىزگى ءىس-شارا رەتىندە ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى بۇۇ قك اشىق پىكىرتالاستارىن شاقىرۋ يدەياسىن پىسىقتاۋدامىز. ونىڭ سىرتىندا, ورتالىق ازيا جانە اۋعانستان بويىنشا مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى پىكىرتالاستاردى, سونداي-اق ەلشىلەر دەڭگەيىندەگى تاياۋ شىعىس جونىندەگى توقساندىق پىكىرتالاستاردى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ سامميتىندە ەۋرازياداعى ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەيتىن قاۋىپسىزدىك قۇرۋدى قولدادى, ۋكراينا داعدارىسىن, ماسكەۋ مەن انكارانىڭ قاتىناستارىن رەتتەۋگە اتسالىستى, ەلىمىزدە يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەر جانە استانا پروتسەسى ءوتتى. قازاقستاننىڭ الەمدەگى بىلىكتى مەدياتور رەتىندەگى ءرولى ءوسۋ ۇستىندە دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– شىنىندا دا, 25 جىل ىشىندە قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ بىلىكتىلىگى مەن دارەجەسى ايتارلىقتاي ارتتى. ءسىز قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بىرقاتار ماڭىزدى باستامالارى مەن ناقتى كۇش-جىگەرىن ءادىل اتاپ ءوتتىڭىز. بۇعان اوسشك شاقىرۋدى جانە 2010 جىلعى ساۋىردەگى قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىستى رەتتەۋدى قوسا العاندا مەملەكەت باسشىسى تىكەلەي ارالاسقان باسقا دا كوپتەگەن مىسالداردى قوسۋعا بولادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى مۇشەلىك بارىسىندا الىنعان تاجىريبە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلىك الەۋەتىن بۇرىنعىدان دا كۇشەيتەتىنىنە سەنىمدىمىن. قازاقستاننىڭ ءوز مۇددەسى بەيبىت, تۇراقتى جانە دامىعان ورتا قۇرۋدان تۇرادى. ءبىز ءىرى ەۋرازيالىق مەملەكەتپىز. جاھاندىق گەوساياسي الاۋىزدىقتاردى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ نەمەسە سانكتسيا ساياساتى تۋرالى ايتپاعاندا, وڭىرلىك داعدارىستاردىڭ كەز كەلگەنىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن سالدارلارى بولادى. ءبىز نەمقۇرايلى بولا المايمىز, سوندىقتان ءتيىمدى ارااعايىندىق ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسايمىز. بۇل ناقتى قاقتىعىستىق جاعدايلارعا دا, سونداي-اق وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتتارىن قۇرۋعا دا قاتىستى.
قازاقستان ەقىۇ, يىۇ, شىۇ جانە باسقا دا قۇرىلىمدارعا تابىستى توراعالىق ەتۋىمەن الەمگە كەڭىنەن تانىمال بولدى. مەدياتور رەتىندەگى جاڭا رولدەرى ءۇشىن ايتارلىقتاي تاجىريبە جيناقتالدى.
– كەيبىر ساراپشىلار استانانىڭ ازيانىڭ جەنەۆاسىنا اينالۋ الەۋەتى بار دەيدى. ءسىز وسى پىكىرگە قوسىلاسىز با؟
– بىزگە استانادان وسى زاماننىڭ كۇردەلى پروبلەمالارىن رەتتەۋدەگى ىلگەرىلەۋلەر تۋرالى بارىنشا كوپ جاقسى جاڭالىقتار شىعۋى ءۇشىن بۇدان بىلاي دا كوبىرەك جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ءاربىر بەيبىت پروتسەستىڭ نەمەسە كوپجاقتى فورۋمنىڭ (ەقىۇ, اوىسشك, شىۇ جانە ت.ب. سياقتى) ءوز تاريحى, ءوز ەرەكشەلىگى جانە وزىندىك راسىمدىك قاعيدالارى بار. ءبىز ءىس-شارانى قابىلداۋشى مەملەكەت رەتىندە ءبىرىنشى تاراپتان كەلىسسوزدەرگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى – ءۇي-جايلاردى, اۋدارماشىلاردى, اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋدى جانە وزگە دە قاجەتتى اتريبۋتتاردى ۇسىنامىز. الايدا, بايقاساڭىز, بۇدان باسقا, استانادا قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ باتىستىق تا, شىعىستىق تا نورمالارىن قامتيتىن وزىندىك, ونىڭ ىشىندە, بەيرەسمي پىكىر الىسۋ مادەنيەتى قالىپتاسادى. كەلىسسوزدەرگە كەلۋگە كەلىسىم بەرگەن تۇلعا, جازىلماعان قاعيدالارمەن دە كەلىسەدى دە, ولاردىڭ اراسىندا: ءوزارا قۇرمەتتەۋ, يكەمدىلىك, مامىلەگە كەلۋگە دايارلىق, ەموتسيالىق ۇستامدىلىق دەپ ءبولىپ ايتۋعا بولادى.
وسىعان بايلانىستى سيريا قارۋلى وپپوزيتسياسىنىڭ دەلەگاتسياسى باسشىلارىنىڭ وزدەرىنىڭ استانا پروتسەسىنە ءبىر كەلىسسوز ۇستەلى باسىندا وپپونەنتتەرىمەن بىرگە, قازاقستان باسشىسىنا جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن قۇرمەتى ءۇشىن قاتىسقانى تۋرالى ايتقاندارىمەن بولىسپەي تۇرا المايمىن.
– قازاقستاننىڭ بۇۇ قك-گە مۇشەلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇيىم الاڭىندا ايتقان بىتىمگەرشىلىك باستامالارىن ىلگەرىلەتۋگە كومەكتەسە مە؟
– وسى جىلدىڭ قاڭتارىندا ن.نازارباەۆتىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ۇسىنعان ساياسي مالىمدەمەسى, ءمانى بويىنشا, پرەزيدەنت كوتەرگەن اۋقىمدى باستامالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى باعدارلامانى كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاھاندىق پايىمىنىڭ تۇپكى ءمانى – الەمدى سوعىس قاۋپىنەن قۇتقارۋ جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جويۋ. وسى ماقساتتى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءاربىر كۇندەلىكتى وتىرىسىنا دايىندالامىز. بولىپ جاتقان قاقتىعىستاردى تەك بەيبىت قۇرالدارمەن عانا رەتتەۋ قاجەت. وسى زامانعى سوعىستاردا جەڭىمپازدار بولمايدى. ەرتە مە, كەش پە, ۋاعدالاستىقتار قاقتىعىستاردىڭ بىردەن ءبىر قورىتىندىسىنا اينالادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى باسىمدىق – يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ – ءبىز مۇنى دا بۇۇ الاڭىندا دايەكتى تۇردە ىلگەرىلەتەتىن بولامىز. 2015 جىلعى جەلتوقساندا باس اسسامبلەيا ن.نازارباەۆ باستاماشى بولعان «يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ جونىندەگى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيانى» قابىلدادى. 29 تامىزدا تاريحي وقيعا – وسكەمەندە ماگاتە تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىنىڭ اشىلۋى بولادى. «الەم ونى اتومدى قاۋىپسىز جانە بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدىڭ اسا ماڭىزدى شاراسى رەتىندە باعالاۋعا ءتيىس. ەندى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتقىسى كەلەتىن ەلدەر ءۇشىن ۋراندى وزدەرىنىڭ بايىتۋىنىڭ قاجەتتىگى بولمايدى», – دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىن بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا سويلەگەن سوزىندە. جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستى نىعايتۋ ءۇشىن ءبىز جاقىن كۇندەرى استانادا عالىمداردىڭ «پاگۋوش قوزعالىسىنىڭ» مەرەيتويلىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزەمىز. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق 70-ءشى سەسسياسىندا كوتەرگەن تەرروريزمگە قارسى بىرقاتار باستامالارى قك-تە كەڭ قولداۋعا يە بولدى جانە پراكتيكادا دا ىسكە اسىرىلۋدا. ءارى حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە رف پەن اقش ۇستانىمدارىنىڭ جاقىنداي تۇسۋىنە ىقپال ەتتى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
تۇتاستاي العاندا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىتىمگەرشىلىك باستامالارىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بىرەگەي باستاماعا اينالدى. بۇل الەمنىڭ باسقا مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ساپالىق جاڭا دەڭگەيى جانە قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ مەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق باسىمدىقتار تۋرالى مالىمدەۋ مۇمكىندىگى. ءبىزدىڭ وسى تۇرعىداعى بارلىق نەگىزگى جۇمىسىمىز ءالى الدا.
– بۇگىندە بۇۇ-نى, اتاپ ايتقاندا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋ تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. وسى ماسەلە بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇستانىمى قانداي؟
– قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءوزىنىڭ قازىرگى تۇرىندە ءبىزدىڭ الەمىمىزدىڭ اقيقاتتارىن كورسەتە المايتىنى تۋرالى بۇۇ مۇشە ەلدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرىمەن كەلىسەدى. ءارتۇرلى ۇستانىمداردى ۇيلەستىرۋدىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاڭا كونفيگۋراتسياسى قانداي بولماسىن, ول وزىنە بۇۇ-نىڭ جارعىسىمەن جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا مۇددەلى. سونداي-اق, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن باستى جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرە وتىرىپ, بەلسەندى تۇردە جانە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە تيىستىگى تۋرالى جالپى تۇسىنىكتىڭ بار ەكەنىن قاناعاتتانارلىق سەزىممەن اتاپ وتەمىز. بۇل رەتتە رەفورما كونسەنسۋس نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋعا جانە ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
سوندىقتان قازاقستان كەڭەستىڭ ساندىق جانە ساپالىق قۇرامىن كەڭەيتۋدەن, ونىڭ جۇمىس ىستەۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋدەن, باس اسسامبلەيا مەن قك اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستاردى نىعايتۋدان تۇراتىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋعا جۇيەلى جانە جان-جاقتى ءتاسىلدىڭ قاجەتتىگىن قولدايدى. بۇل قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا, ونىڭ الەمنىڭ مۇددەلى وڭىرلەرىنىڭ ماقسات-مۇراتتارى مەن ۇمىتتەرىن ەسكەرۋگە نەگىزدەلگەن شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگىن تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. سونىمەن بىرگە, قك جانە تۇتاستاي بۇۇ رەفورمالاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردەگى پروگرەسستىڭ باستامانى ءوز قولدارىندا ۇستاۋدى قالايتىن قك تۇراقتى مۇشەلەرى بەستىگىنە تاۋەلدى ەكەندىگى فاكتىسىن جاسىرا المايمىز.
ءبىز ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان رەفورمالاردى دايەكتىلىكپەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان بۇۇ باس حاتشىسى ا.گۋتەرريشتى قولدايمىز. ءسوز مەنەدجمەنت سالاسىنداعى, دامۋ سالاسىنداعى رەفورمالار تۋرالى, سونداي-اق بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ رەفورماسى تۋرالى بولىپ وتىر. بۇۇ جاڭا باس حاتشىسى استانادا ەكى رەت بولىپ ۇلگىرگەنى جانە قازاقستان پرەزيدەنتىمەن كەزدەسىپ, ودان ۇيىمنىڭ باسىم ترانسپارەنتتىلىگىنە جانە ەسەپتىلىگىنە قول جەتكىزۋ جانە ونىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇۇ قىزمەتىنىڭ اسپەكتىلەرى بويىنشا باعالى كەڭەستەر مەن ۇسىنىستار العانى ەستە قالارلىق وقيعا بولدى.
– قازاقستان ءۇشىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە بولۋ قانداي ۇزاق مەرزىمدى تيىمدىلىك بەرەدى؟
– بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى – بۇل ءبىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك پايىمىمىزدى ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشۋشى جاھاندىق الاڭ. ەگەر ءبىز قك باسقا مۇشەلەرىمەن بىرلەسىپ ءوزىمىز ويلاعان باستامالاردى ىسكە اسىرۋعا قول جەتكىزە الساق, وندا ۇزاق مەرزىمدى جوسپاردا ءبىز جانە بارلىق الەمدىك ۇلتتاردىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى قوعامداستىعىن قۇرۋعا ۇمىتتەنە الامىز.
بۇدان باسقا, بۇۇ قك مۇشەلىك قازاقستاننىڭ الەمدىك اۋقىمداعى ءرولىن ارتتىرادى, ەلدىڭ حالىقارالىق كەلىسسوزدەردە جاھاندىق پروتسەستەردىڭ تۇراقتى جانە جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندەگى پوزيتسياسىن نىعايتادى.
«وسى زاماننىڭ ءتۇيىندى پروبلەمالارىن شەشۋگە قاتىسۋ ءبىزدىڭ الدىمىزدا كوپتەگەن ەلدەرمەن جانە وڭىرلەرمەن قاتىناستارىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر اشادى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى ءبىر جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسى بويىنشا داۋىس بەرۋ اياقتالعاننان كەيىن. شىنىندا دا, تاياۋداعى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىمىز نەگىزىنەن ەۋروپا, ازيا جانە سولتۇستىك امەريكانىڭ نەگىزگى ەلدەرىمەن شەكتەلىپ كەلدى. بۇگىندە ءبىز ءىس جۇزىندە بۇكىل الەم ەلدەرىمەن ديالوگ جۇرگىزۋدەمىز. تەك سوڭعى ەكى ايدىڭ ىشىندە عانا استاناعا فيدجي پرەمەر-ءمينيسترى, رەسمي ساپارمەن كەلگەن كوت-د’يۆۋار, دومينيكان رەسپۋبليكاسى, ەريترەيا, بوليۆيا سياقتى الىس بولىپ كورىنەتىن ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىن قابىلدادىق. قىركۇيەكتىڭ باسىندا ەلوردامىزعا گوندۋراس پەن گۆاتەمالادان ارىپتەستەرىمىز كەلەدى.
لاتىن امەريكاسىنىڭ بىرقاتار ەلدەرىمەن ۆيزاسىز رەجىمگە قول جەتكىزدىك. استاناداعى ەكسپو كورمەسىنە بۇعان دەيىن قازاقستاندىقتار اتاۋلارىن ەستىمەۋى دە مۇمكىن ەلدەر قاتىسۋدا. ءبىزدىڭ سىرتقى قاتىناستار گەوگرافيامىزدىڭ ايتارلىقتاي كەڭەيۋى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق جاريا ەتكەن كوپۆەكتورلىلىقتىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى.
قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى جۇمىسى دا ورتالىق ازيا پروبلەمالارىن, ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس پروبلەمالارىن شەشۋگە, شۇعىل ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە گۋمانيتارلىق پروبلەمالارعا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارادى جانە رەسۋرستارىن تارتادى.
بۇدان باسقا, بۇۇ قك-دە بولۋ ءبىزدىڭ ديپلوماتتار ءۇشىن زور جانە باعا جەتپەس تاجىريبە. ءارى, ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»