الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزى زور بۇل سالانى دامىتۋعا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى الدەقاشان تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساعان. ماسەلەن, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى اقش, يتاليا, گەرمانيا, قىتاي, پورتۋگاليا, تۇركيا سياقتى دامىعان ەلدەردە 12-20 پايىزدى قۇرايدى. قىتاي, ءۇندىستان, تۇركيا, ءتىپتى ىرگەدەگى قىرعىزستان مەن وزبەكستان مەملەكەتتەرى تابىسىنىڭ قوماقتى بولىگىن جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتىنان تۇسىرۋدە. سوڭعى جىلدارى قىرعىز ەلىنىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى جەڭىل ونەركاسىپ ۇلەسى 30 پايىزدان استى. ال قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى 1,2 پايىزدى قۇرايدى.
وتكەندى دۇرىس تارازىلاپ الماي, الداعى كۇندە جۇيەلى جەتىستىككە جەتۋ قيىن. ەلدىڭ ەرتەڭگى ەكونوميكالىق باعدارلامالارىن بەلگىلەيتىن بۇگىنگى «توپ مەنەدجەرلەر» توپىراق شاشۋدان جالىقپاي كەلە جاتقان كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبى جارتى الەمدى اۋزىنا قاراتقانى اقيقات. سول ۋاقىتتا قازاق كسر جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ توقىما, تىگىن, اياق كيىم, تەرى-ۇلپان ونەركاسىبى سالالارىندا 1 مىڭنان استام ىرگەلى كاسىپورىندار جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ ىشىندە مىڭداعان قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر مەكتەبى – سۇيىكتى ەڭبەك ۇجىمىنا اينالعان الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتىن (احبك), «جەتىسۋ», جامبىل اياق كيىم كاسىپورىندارىن, «بولشەۆيچكا» تىگىن كومبيناتىن, م.مامەتوۆا اتىنداعى تىگىن فابريكاسىن, قوستاناي, سەمەي ماۋىتى-شۇعا كومبيناتتارىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. تاعى ءبىر ايرىقشا ەسكە سالاتىن ءبىر ماسەلە, سول ۋاقىتتا قازاق كسر جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ تابىسى ەل بيۋدجەتىنىڭ 25 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان بولاتىن.
قازاقستان جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ سوڭعى شيرەك عاسىر كولەمىندەگى تىرشىلىگىن سارالايتىن بولساق, رەسپۋبليكامىزدىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىندەگى ۇلەسى 1990 جىلى 15,8 پايىزدى قۇراسا, 2000 جىلى 2,3 پايىزعا دەيىن قىسقارىپ, 2011 جىلى 0,1 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان. قازاقستان جەڭىل ونەركاسىبى سالاسىندا تەك 2016 جىلى عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 79 كاسىپورىننىڭ 27 پايىزى جۇمىسىن توقتاتقان ەكەن. جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ توقىما ونەركاسىبىندەگى 12 كاسىپورىن (33 پايىز), كيىم تىگۋ ونەركاسىبىندەگى 8 كاسىپورىن (22 پايىز), تەرى بۇيىمدارىن شىعاراتىن 1 كاسىپورىن جابىلعان. قازاقستان جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ وسىنشاما تۇرالاۋىنىڭ باستى سەبەبى نە؟ مامانداردىڭ دا, دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ دا ءبىراۋىزدى پىكىرى بويىنشا, ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىبى سالاسىن تۇنشىقتىرىپ وتىرعان – يمپورت. ياعني وتاندىق رىنوكتىڭ شەتەلدىك تاۋارلارعا, يمپورتقا تاۋەلدىلىگى. ارنايى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەلىمىزدەگى جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنا دەگەن جىل سايىنعى سۇرانىس 5-6 ميلليارد اقش دوللار كولەمىندە بولادى ەكەن. وسى تاۋارلاردىڭ 97 پايىزى يمپورت ەسەبىنەن جابىلادى.
كەزىندە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى ءىرى دە ىرگەلى كاسىپورىنداردى قاساقانا تۇرالاتىپ, ولاردىڭ جابدىقتارى مەن عيماراتتارىن كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەرگەن ءبىر جاۋاپتى باسشى «وسىنشاما مۇناي تۇرعاندا, بىزگە كيىم تىگۋ نەمەنەگە كەرەك» دەپ «كورەگەنسىگەن» ەدى. «جاماننىڭ ايتقانى ەمەس, ساندىراعى كەلەدىنىڭ» كەرى كەلدى. ماسەلەن, 2016 جىلى ەلىمىز بويىنشا تۇتىنىلعان سىرتقى كيىمنىڭ 97 پايىزى, اياق كيىمنىڭ 96 پايىزى, ماتا-ماقتا بۇيىمدارىنىڭ 60 پايىزى شەتەلدەردەن اكەلىنەدى. 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەلىمىزگە جالپى كولەمى 144,3 ميلليون دوللاردى قۇرايتىن يمپورتتىق كيىم-كەشەك اكەلىندى. ولاردىڭ 80 پايىزى قىتاي, تۇركيا, بانگلادەش, يتاليا جانە وزبەكستان ەلدەرىنەن جەتكىزىلگەن تاۋارلار كورىنەدى. ماسەلەن, وسى مەرزىمدە قىتايدان اكەلىنگەن كيىم-كەشەك وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 9 پايىزعا ءوسىپ, بانگلادەشتەن جەتكىزىلگەن تاۋارلار 45 پايىزعا ءوسىپ, 22 ميلليون دوللارعا جەتىپتى. ءبىر عانا الماتى قالاسىنا جەتكىزىلەتىن يمپورتتىق كيىم-كەشەكتەر جەرگىلىكتى كاسىپورىندار شىعاراتىن ونىمدەردەن 18 ەسە اسىپ ءتۇستى. حالىق تۇتىناتىن قولعاپتاردىڭ 93 پايىزى, شۇلىق ونىمدەرىنىڭ 73 پايىزى قىتايدان جەتكىزىلىپ تۇر.
دۇركىن-دۇركىن بولسا دا, قازاقستان ۇكىمەتى ەل ەكونوميكاسىنداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتىپ قويادى. وتكەن جىلى بۇل وزەكتى ماسەلەنى ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى دە قارادى. پارلامەنت ماجىلىسىندە «وڭدەۋ ونەركاسىبىن, ەكسپورتقا ءونىم شىعارۋ مۇمكىندىگى بار كاسىپورىنداردى دامىتۋ. ۇلتتىق «Made in Kazakhstan» برەندىن دامىتۋ» تاقىرىبىندا ارنايى وتىرىس وتكىزىلىپ, قوردالانعان پروبلەمالاردى تالقىلادى. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن بەكىتىپ, جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ الەۋمەتتىك تيىمدىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, ولاردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن كوتەرۋ تەتىكتەرىن بەلگىلەدى. وكىنىشكە قاراي, تۇرالاعان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ, ءتورت اياعىنا تۇرعىزۋ ماقساتىنداعى بۇل قادامداردىڭ ءبارى قاۋقارسىز بولدى. «باياعى جارتاس − سول جارتاس» كۇيىندە قالىپ, جەڭىل ونەركاسىپ وڭالار ەمەس.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىبى سالاسىندا جۇمىس ىستەپ تۇر دەگەن ساۋساقپەن سانارلىق كاسىپورىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى باسەكەلەستىككە قابىلەتسىز. بۇل رەتتەگى باستى ماسەلە – باعا. وتاندىق كاسىپورىندار شىعارعان ونىمدەردىڭ باعاسى ايعا سەكىرەتىندەي, «اسپانداپ» تۇرادى. ماسەلەن, قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزگە قىتايدان اكەلىنگەن ش ۇلىقتىڭ ءار جۇبى – 27 تەڭگەدەن بولسا, جەرگىلىكتى ونەركاسىپ توقىعان ءاربىر ش ۇلىقتىڭ قۇنى – 120 تەڭگەدەن, قىتايدان اكەلىنگەن ءاربىر كوستيۋم – 4,5 مىڭ تەڭگەدەن بولسا, ءوزىمىزدىڭ كاسىپورىنداردا تىگىلگەن ءدال وسىنداي كوستيۋمدەردىڭ قۇنى − 40 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى. بۇل جەردە باسەكەلەستىك تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز.
سوندىقتان جەرگىلىكتى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان ساناۋلى كاسىپورىندارى رىنوكتاعى اشىق باسەكەلەستىككە ۇمتىلمايدى. ولار «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» دەگەندەي جول تاۋىپ, ءارتۇرلى فورمالىق كيىمدەردى تىگۋ جونىندەگى بيۋدجەتتىك تاپسىرىستارعا بەيىمدەلگەن. جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى عانا قۇرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەڭىل ونەركاسىبى ءوندىرىسىنىڭ وداعى دا ءوزىنىڭ قىزمەتىندە وسى باعىتتى باسشىلىققا الىپ, ارنايى كيىمدەر مەن اسكەري كيىم-كەشەكتەر وندىرىسىندە قازاقستاندىق شيكىزاتتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا عانا دەن قويعان. شيكىزات دەمەكشى, ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ ەڭسەسىن ەزىپ تۇرعان كۇردەلى ماسەلەنىڭ تۇيتكىلدەرى دە وسى شيكىزاتتان تۋىنداپ وتىر. ءتورت ت ۇلىكتىڭ قۇتتى مەكەنى بولعان قازاقستاندا تەرى مەن ءجۇن وڭدەيتىن بىردە-ءبىر كاسىپورىن جوق. مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى عانا تازا شيكىزات كۇيىندە شەتەلدەرگە جونەلتىلەدى. كوپتەگەن اۋىلداردا سۇرانىستىڭ جوقتىعىنان مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنى كۇرەسىنگە تاستالادى نەمەسە وتقا جاعىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى ساناۋلى كاسىپورىنداردىڭ ءوزى شەتەلدىڭ شيكىزاتىنا تاۋەلدى بولىپ وتىر. ولار ءونىم وندىرۋگە قاجەتتى شيكىزاتتىڭ 85 پايىزىن سىرتتان اكەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ قازىرگى احۋالى وتە الاڭداتارلىق جاعدايدا. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى بويىنشا, وتاندىق توقىما جانە تىگىن ونەركاسىبى ىشكى رىنوك سۇرانىسىنىڭ 8 پايىزىن, اياق كيىم ونەركاسىبى ىشكى سۇرانىستىڭ 1 پايىزىن عانا جابادى. ونىڭ ءوزى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن اسكەريلەردىڭ جانە ۆەدومستۆولىق قۇرىلىمداردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا تىگىلەتىن ارنايى كيىمدەر مەن اياق كيىمدەر بولىپ وتىر. ال حالىقتىڭ جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنا دەگەن جالپى سۇرانىسى يمپورت ەسەبىنەن جابىلادى. بۇل ورايدا, يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن كەرى اسەرى تۋرالى دا ايتپاي كەتۋ قيسىنسىز بولار ەدى. قازاقستان رىنوگىنا جەتكىزىلەتىن يمپورتتىق كيىم-كەشەك پەن اياق كيىمدەردىڭ 80 پايىزى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنەن اكەلىنەدى. ال بۇل ەلدەردە شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ شىعىنىن ازايتۋ ماقساتىندا تابيعي شيكىزاتتىڭ ورنىنا حيميالىق قوسپالاردى كوپتەپ قولداناتىندىعى جاسىرىن ەمەس.
تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟ ول – وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق قىلا بەرمەي, وتاندىق كيىم-كەشەك جانە اياق كيىم ءوندىرىسىن دامىتۋ. قازاقستاندا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن قارقىندى دامىتۋعا قاجەتتى مۇمكىندىكتەر جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى, بۇل سالاعا مەملەكەت تاراپىنان ناقتى بەتبۇرىس جاسالىپ, شى- نايى قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك. «ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋعا ءتيىس» دەگەن جاتتاندى سوزدەن ارىلۋىمىز كەرەك. ەشقانداي جەكەمەنشىك كاسىپكەر الىپساتارلىق ساۋداداعىداي بىردەن تابىس بەرە قويمايتىن جەڭىل ونەركاسىپ (تەرى وڭدەۋ, ءجىپ ءيىرۋ, كيىم جانە اياق كيىم تىگۋ) ءوندىرىسىن دامىتۋعا قارجى سالمايدى. سوندىقتان, مەملەكەت وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن تىعىرىقتان شىعارۋ ءۇشىن بۇل سالاعا ارزان شيكىزات, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالار اكەلۋى كەرەك. ءبىر كەزدە قازاقستان جەڭىل ونەركاسىبىن جاھانعا تانىتقان الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى, «جەتىسۋ» اياق كيىم فابريكاسى سياقتى وتاندىق برەندتەردى جانداندىرۋ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەگە اينالۋى ءتيىس.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»