«بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ». باكۋدەن كەلگەن بىزگە ەل جانكۇيەرلەرىنىڭ الەمدىك بوكس باسەكەسىندەگى قازاق سايىپقىراندارىنىڭ سپورتتىق ناتيجەسىنە قۋانىپ, قۇتتىقتاۋدان گورى, قىنجىلىپ, قامىعۋ سەزىمى باسىمداۋ كورىندى. اسىرەسە, سپورت سايتتارىنداعى جانكۇيەرلەر مەن جانكۇيەرلەر تاساسىنا جاسىرىنعانداردىڭ پىكىرلەرىنە قۇلاق اسساڭ, بوكسشىلار قولعاپتارىن شەتىنەن شەگەگە ءىلىپ, ال باپكەرلەر ومىردەن باز كەشىپ كەتۋلەرى كەرەك سياقتى.
جوق, اعايىن, وت باسى, وشاق قاسىندا وتىرىپ جەر توقپاقتاعاننان, نەمەسە كىنانى انا باپكەر مەن مىنا سپورتشىعا اۋدارىپ, قاراداي قاپا بولۋدان ەشتەڭە ءونبەيدى. ءبىز بىلەتىندە قازاق بوكسشىلارى حازار (كاسپي) تەڭىزى جاعاسىنداعى عاجايىپ قالانىڭ شارشى الاڭىندا قال-قادەرىنشە اتوي سالدى. سوندىقتان ەندىگى جەردە ەل بوكس فەدەراتسياسى مەن ۇلتتىق كومانداسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىنان «كىنالىلەردى» تاۋىپ, ولاردى «جازالاۋدان» گورى, الداعى بولاتىن وليمپيادا رينگىندە ەڭ باستى قارسىلاستارىمىز كىمدەر بولادى, ولارعا قارسى قانداي امال-ايلا قولدانامىز ءجانە ول ءۇشىن قاي ەلدە, قالاي دايىندالامىز (قانداي تاكتيكا قولدانامىز) دەگەن ماڭىزدى ساۋالدار ءتوڭىرەگىندە ويلاسىپ, ناقتى ءىس-شارالارعا شۇعىل كىرىسكەن اقىلدىراق بولادى...
ءبىزدىڭ بايقاعانىمىز, ەلدەگى قاي باپكەر, قاي بوكسشى بولسا دا وزدەرىنىڭ العاشقى جەكپە-جەكتەرىنىڭ كۋبا, رەسەي, ۋكراينا, تايلاند (ولارعا قازىر ءۇندىستان, موڭعوليا جانە ت.ب. مەملەكەتتەر قوسىلا باستادى) ەلدەرىنىڭ بوكسشىلارىمەن سايكەس كەلمەۋىن تىلەيتىن بولىپتى. نەگە؟ ويتكەنى, ولاردى ءبىر دەممەن «ۇرىپ الامىز» دەگەن كۇشى مەن ءادىس-ايلاسىنا سەنىمسىز. سەنىمسىزدىك سپورتشىنىڭ بويىنداعى قاۋىپ پەن قورقىنىش سەزىمىن تۇرتپەكتەيدى. بۇل قاۋىپ پەن قورقىنىش كۋبا بوكسشىلارىنىڭ (مەيلى ول ءتاجىريبەسى از بوكسشى بولسىن) اتى اتالعان ساتتە ءتىپتى ءورشىپ كەتەدى ەكەن. ال قاۋىپ پەن قورقىنىش ءتۇبى – جەڭىلىس. ءويتكەنى, ۇرەيگە قارسى ۇيدەي الىپتار دا ەشتەڭە ىستەي المايدى. مىسالى, قازاق جانكۇيەرلەرى جەكە باسىن دا, ءوزىندىك ويىن-ورنەگىن دە قاتتى قۇرمەتتەيتىن ءبىرجان جاقىپتىڭ مىسىن باسقان, مەنىڭشە, باكۋ رينگىندەگى 19 جاستاعى بوكسشىسىنىڭ شەبەرلىگى ەمەس, كۋبا بوكسشىلارىنىڭ الپىس ايلالى ءابجىلدىگىنە بايلانىستى تاراعان داقپىرت جەڭىپ كەتتى. كۋبانىڭ 49 كگ. سالماقتاعى سول بوزىمىن ءبىرجاننان كەيىنگى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە موڭعولدىق پۋرەۆدورج سەردامبا وپ-وڭاي جەڭدى دە كەتە باردى. نەگە؟ سەبەبى, موڭعوليا بوكس فەدەراتسياسى كۋبا بوكسشىلارىمەن سپورتتىق وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىن ءبىرلەسىپ وتكىزۋ ماسەلەسىن «ءا» دەگەننەن-اق دۇرىس شەشكەن. بەلگىلى مەرزىمگە ارنايى جاتتىقتىرۋشىلار دا شاقىرادى. بۇل سياقتى تاجىريبە الماسۋدىڭ جەمىستى ءناتيجەسى بۇگىندە ءۇندىستان بوكسشىلارىنىڭ ويىن-ءورنەگىنەن دە انىق بايقالا باستادى. دەمەك, ءبىز ۇندەپ وتىرعان ماسەلەنىڭ شەشۋى, ەگەر قازاق بوكسشىلارى كۋبا سياقتى بوكسى ۇزدىك ەلدەردىڭ بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىمەن بىرىگىپ جاتتىعا بەرسە, ەڭ الدىمەن «ءا دەگەننەن مىقتىلارمەن كەزدەسىپ قالماساق ەكەن» دەگەن قاۋىپ پەن قورقىنىشتى جەڭەدى» دەگەن جاۋاپقا كەلىپ تىرەلەدى. «ديىرمەندە تۋعاندار دۇرسىلىڭنەن قورىقپايدى» دەگەن ماقال بار.
مىسالى, ءبىر اي بويى بىرگە جاتتىعىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ «ءيسىن» الىپ, ءادىس-ءتاسىلىن ۇيرەنىپ, اياق-قولدارى سيدام, سوققىلارى جىلدام «بوستاندىق ارالىندا» تۋعان بوزىمداردىڭ دا وزدەرى سياقتى قاراپايىم ادام ەكەنىنە, سوندىقتان ولاردىڭ دا وسال تۇستارى از ەمەس ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ, كوڭىلدەرى ورنىنا تۇسە باستار ەدى. ال پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى بۇل «جەڭىس» باسقالاردى قايدام, ءبىزدىڭ بوكسشىلارعا ءابدەن كەرەك. مىسالى, ۇلتتىق كوماندانىڭ توقسانىنشى جىلدارداعى باس باپكەرلەرى ەلدەگى سول كەزدەگى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, قازاقستان-كۋبا بوكسشىلارى اراسىنداعى جولداستىق كەزدەسۋلەردى ءجيى وتكىزەتىن. سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن تالانتتى بوكسشىلارىمىزدىڭ الدىندا «قىتاي قامالىنداي» كولدەنەڭ جاتىپ العان «كۋبا بارەرى» مەن «كۋبا سيندرومى» جويىلعان. وعان سيدنەي وليمپياداسىندا قازاقستان ءانۇرانىن شىرقاتىپ, تۋىن سامعاتقان چەمپيوندار مەن ءجۇلدەگەرلەردىڭ جەڭىسى, ياعني التىندار مەن كۇمىستەر سىڭعىرى دالەل.
وسى ويدى ودان ارى ساباقتاي تۇسسەك, ۇستازدان شاكىرت وزار دەگەندەي, انگليادان باستاۋ العان بوكس ونەرىن بۇگىندە رەسەي مەن كۋبا قاتتى مەڭگەرىپ العانىن انىق بايقاۋعا بولادى. بيىلعى الەم چەمپيوناتى ولاردىڭ قاتارىنا ۋكراينا ۇلاندارىن قوستى. بۇل تىزىمدە قازاقستان بوكسشىلارىنىڭ اتالۋى دا قۋانتادى. باكۋگە كۋبا بوكسشىلارىن باستاپ كەلگەن راۋل رودريگەس ءبىزدىڭ: «ءسىز ءوزىڭىزدىڭ كومانداڭىزدى وسى بىرىنشىلىكتىڭ ەڭ ۇزدىك كومانداسى دەپ سانايسىز با؟» دەگەن ساۋالىمىزعا: «ارينە, باكۋ رينگىندە كىمنىڭ كىم ەكەنىن تانىتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ بوكسشىلارىمىزدىڭ بويىندا نە قاجەتتىڭ ءبارى بار. ءبىراق, ءبىزدىڭ سايىپقىراندارعا رەسەي, قازاقستان, ازەربايجان سياقتى, تاعى باسقا دا ەلدەردىڭ مىقتى قارسىلاستارىمەن كەزدەسۋىنە تۋرا كەلەدى», دەپ العاشقى «ۇشتىككە» ءبىزدىڭ ەلدى دە قوسا جاۋاپ بەردى. مۇنى باسقا ەلدەردىڭ مىقتىلارىمەن بىرگە قازاق بوكسشىلارىنىڭ دا شەبەرلىگىن مويىنداۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.
بىراق بۇل مويىنداۋ «بولدىق», «تولدىق» دەپ, ۇلتتىق كومانداعا كۋبا مەن رەسەيدەن كەلىسىم-شارتپەن بىلىكتى باپكەر شاقىرۋ دەگەن ماسەلەنى كۇن ءتارتىبىنەن الىپ تاستايىق دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. ويتكەنى, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «مەنىڭ بىلگەنىم ءبىر توعىز, بىلمەگەنىم مىڭ توعىز», دەپ وتىرادى ەكەن. باكۋدە ءجۇرىپ الماتى قالاسى بوكس فەدەراتسياسى باسشىلارىنىڭ كەلىسىم-شارتپەن كۋبانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, اتاقتى السيدەس كارونا ساگارانى شاقىرعانى تۋرالى حاباردى ەستىپ قالدىق. ايتۋىنشا, ول ەندى وڭتۇستىك استانا بوكسشىلارىمەن ءۇش اي جۇمىس ىستەيدى ەكەن. نەسى بار, بۇل – ەل بوكس فەدەراتسياسى باسشىلارىنا دا, باسقا وڭىرلەردەگى بوكس فەدەراتسيالارى جەتەكشىلەرىنە دە ۇلگى-ونەگە بولاتىن جاقسى باستاما. پايداسى بولماسا, زيانى جوق مۇنداي تاجىريبە الماسۋدان, اينالىپ كەلگەندە, قازاق بوكسى ۇتاتىنى انىق.
ءباسى بيىك جارىستاردا تالقىعا تۇسەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى تورەشىلەردىڭ ادىلەت جولىنان اۋىتقىپ, قارسىلاسىنان ءبىر باس جوعارى بوكسشىلارعا قاراداي قىسىم جاساۋىنا بايلانىستى تۋىندايتىنى بەلگىلى. باكۋ چەمپيوناتىنا قازىلىق ەتكەن تورەشىلەردىڭ ءتوڭىرەگى دە داۋ-دامايدان كەندە بولعان جوق. ايتپەسە, ۋكراينالىق بوكسشى, وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى, ۆەل باركەر كۋبوگىنىڭ يەگەرى ۆاسيل لوماچەنكونى ءتورەشىلەر تاقىر جەردەن «ءسۇرىندىرەدى» دەپ كىم كۇتكەن؟!. ءبىرىنشى جەكپە-جەگىندە ەلىنىڭ دە, ءوزىنىڭ دە اتى بەلگىسىزدەۋ مەملەكەتتىڭ بوكسشىسىن ءبىر مينوتتىڭ اينالاسىندا باۋىردان ۇرىپ قۇلاتقان «لوما», الەم چەمپيوناتىنىڭ 1/8 فينالىندا تورەشىلەردىڭ قاسكويلىگىنەن برازيليالىق روبسون كونسەيساودان ءبىر ۇپاي ايىرماشىلىعىمەن «ۇتىلىپ» قالدى. بۇل ادىلەتسىزدىككە تەك قانا ۋكراينا كومانداسى ەمەس, سونىمەن بىرگە, باكۋ رينگىندەگى جەكپە-جەكتى تاماشالاۋعا كەلگەن بۇكىل كورەرمەن كۇڭىرەنىپ كەتتى. بىراق ۋكراينالىق باپكەرلەر ايبا باسشىلارىنا تورەشىلەردىڭ ءادىلەتسىز قازىلىق جاساۋىنا بايلانىستى تەز ارادا قارسىلىق حات ءتۇسىرىپ, ءتۇن جارىمىندا بولسا دا ادىلەتتىڭ اق تۋى جەلبىرەدى. وسى جەردە حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جانە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.يانۋكوۆيچتىڭ كەڭەسشىسى سەرگەي بۋبكا مىرزانىڭ ايبا پرەزيدەنتى چينگ كۋو ۆۋعا سوناۋ كيەۆتەن تەلەفون شالىپ, ءتورەشىلەر تاراپىنان ۋكراينا كومانداسىنا قىسىم جاسالىپ جاتقاندىعىن جانە وسىنداي كەلەڭسىزدىك قايتالاناتىن بولسا, ايبا پرەزيدەنتتىگىنە كەلەسى سايلاۋدا حوك تاراپىنان قولداۋ كورمەيتىندىگىن سەزدىرىپتى دەگەن اقپاراتتى قۇلاعىمىز شالعانىن ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس. مىنە, وسىنداي دەر كەزىندە جاسالعان ءسوز جاردەمىنىڭ ارقاسىندا 60 كگ. سالماقتاعى ۆاسيل جارىستى ودان ارى جالعاستىرىپ, ءوزىنىڭ الەم جانكۇيەرلەرى قول سوققان ۇزدىك ەكەنىن تاعى دا دالەلدەدى. سونداي-اق, ول فينالدىق جەكپە-جەكتە باسقا ەلدىڭ بوكسشىلارى قورقا-قورقا شىعاتىن كۋبالىق ياسنەر تولەدونى دا «تىزەرلەۋگە» ءماجبۇر ەتتى. بەتىن ەكى قولىمەن جاۋىپ العان ياسنەردىڭ ەكى ءبۇيرىنە ەكى جاعىنان قارشا بوراعان سوققىلار ونىڭ يەگىنىڭ استىنا ءدوپ ءتيىپ بارىپ اياقتالعاندا كۋبا وعىلانى شالقالاپ بارىپ, وتىرا كەتتى. وسىندايدا ورىس اعايىنداردىڭ: «پروتيۆ لوما, نەت پريەما» دەگەن قالجىڭى ەرىكسىز ەسكە ورالادى ەكەن.
يرلانديالىق تەرري سميت ءتوراعالىق ەتكەن تورەشىلەردىڭ قىساستىعىن موڭعول بوكسشىسى دا باستان كەشتى. قىرعىز باۋىرلار دا «اتاڭ, قوقي بالدارى-اي», دەپ ءتورەشىلەرگە دەگەن وكپەسىن جاسىرا الماي ءجۇردى. قاپتالداعى تورەشىلەردىڭ كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە قازاقستاندىق باپكەرلەر دە قاتتى قىنجىلدى. جالپى, اۋەسقوي بوكستا تورەشىلەر تاراپىنان بولاتىن نەمقۇرايدىلىقتاردىڭ ورىن الۋى سوڭعى جىلدارى تىم جيىلەپ كەتتى. بۇل بوكسشىلار بولاشاعىنا بالتا شاباتىن وتە قاۋىپتى قۇبىلىس. سوندىقتان «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا», دەپ ءادىلدىكتى بەلدەن باساتىن ءتورەشىلەرگە تىزگىن بەرمەۋدىڭ امالدارىن ويلاستىرعان ءجون سياقتى. بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ بوكس فەدەراتسياسى ەلى مەن ەرىنىڭ اتىن دۇنيە ءجۇزىنە تانىتاتىن ويىنداردا ۋكراينالىق ارىپتەستەرى سياقتى ايبا پرەزيدەنتىنە: «دات, تاقسىر!» دەۋدى دەر كەزىندە ۇمىتپاسا دەيمىز.
وسى رەتتە تورەشىلەردىڭ قانعا تارتاتىن «دەرتى» ەلىشىلىك باسەكەلەردە دە ورىن الاتىنىن جاسىرماي ايتا كەتەلىك. قازىر ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ ءوز بوكس فەدەراتسياسى بار. ونىڭ ۇستىنە ەل بوكسشىلارىن بىلتىردان بەرى ءوڭىر-ءوڭىرگە ءبولىپ, شىعىس, باتىس, ءسولتۇستىك, وڭتۇستىك دەپ رينگكە شىعاراتىن «جاڭالىق» تا ومىرگە كەلدى. بۇل ەلدەگى بوكستى دامىتۋ, بوكسشىلاردىڭ شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋ, ءسويتىپ, ءار سالماق دارەجەسىندە ناعىز مىقتىلاردى انىقتاۋ دەگەن ۇرانمەن ءوتىپ جاتقانىمەن, «رينگ» سىرتىنداعى باسشىلار مەن تورەشىلەر اراسىندا «بارماق باستى, كوز قىستى» دا بولماي جاتقان جوق. «قارعا بالاسىن اپپاعىم دەيدى». قاي ءوڭىردىڭ بوكس فەدەراتسياسى باسشىلارى دا ءوز كومانداسىن وسالداردان دەمەيدى. مىنە, سونداي ۇشقارى كوزقاراستاردىڭ سالدارىنان قازىر ەل بوكسشىلارى اراسىندا ءبىر سالماقتا بىرنەشە «ءنومىرى ءبىرىنشى» بوكسشىلار پايدا بولدى. ءبارى ءوز بوكسشىسىن «بابىندا» دەپ ءبىر-بىرىنە ءسوز بەرمەيدى. «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى» دەگەن, سايىپ كەلگەندە, بۇل تالاس-تارتىستىڭ سوڭى ەل بوكس فەدەراتسياسى مەن ۇلتتىق كومانداسىنىڭ پسيحولوگيالىق احۋالىنا زيانىن تيگىزىپ وتىر. بۇرىن ەل بوكسىندا مۇنداي الاۋىزدىق بولمايتىن. ءبارى ءبىر عانا قازاق بوكسى فەدەراتسياسى تۋى استىندا جارىسقا شىعاتىن. «كىم مىقتى؟» دەگەن ءتۇيىن دە ءبىر فەدەراتسيا شەڭبەرىندە شەشىلەتىن. «تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى» دەگەن بار. سوندىقتان بۇل دا الداعى جۇمىستار مەن جوسپارلار ءۇشىن ويعا ازىق بولاتىن ماسەلە دەپ بىلەمىز.
الەمدىك رينگتەگى بوكسشىلاردىڭ سالماق اۋىستىرۋى جايلى دا سالماقتى ويلار ايتۋعا بولادى. مىسالى, موڭعولدىق باپكەرلەر پۋرەۆدورج سەردامبانى پەكين وليمپياداسىنان كەيىن ءبىر جارىسقا 49 كگ. سالماق بويىنشا الىپ بارسا, ەندى ءبىر باسەكەگە 52 كگ. سالماق بويىنشا قوسىپ ءجۇر. ءبىراق ونىڭ 52 كگ. سالماق دارەجەسىندەگى ويىنى ويدان شىقپاي, ۇتىلىس تابۋدا. ال 49 كگ. سالماقتا ءوزىن قۇر اتتاي سەزىنەدى ەكەن سابازىڭ. سونداي-اق, قازاق بوكسشىسى ءادىلبەك نيازىمبەتوۆتىڭ 81 كگ. سالماققا اۋىسقانىن وتە جاقسى بولدى دەپ قۇپتاپ جاتقاندار دا بارشىلىق. شىنىندا, جاڭا سالماق ادىلبەكتىڭ قولايىنا كەلىپ, ول ءوزىن الەم چەمپيوناتىندا جاڭا قىرىنان تانىتتى. بۇعان باس باپكەر مىرزاعالي ايتجانوۆتىڭ: «ادىلبەك ءبىراز كۇش جۇمساپ, ءجيى سوققىلار مەن ءتيىمدى ءادىس-ايلانى ىسكە قوسقاندا, ءتىپتى چەمپيوندىق تاجگە دە قول جەتكىزىپ قالۋى بەك ءمۇمكىن ەدى», دەگەن پىكىرىن قوسىڭىز. سوندىقتان كەيبىر بوكسشىلارعا سالماق اۋىستىرۋ ەكسپەريمەنتى قاجەت پە دەپ قالدىق.
جالاۋىن جەلبىرەتكەن جانكۇيەرلەر قاۋىمى ءدال وسى الەم چەمپيوناتىندا ۇلتتىق كوماندانىڭ كاپيتانى سەرىك ساپيەۆتەن ءۇشىنشى التىن مەدالدى كۇتكەنى انىق ەدى. وعان سەرىكتىڭ جەرەبەسى دە, ءدال سول تۇستاعى سپورتتىق بابى دا جولداس بولعانداي-تىن. سوندىقتان بولار, جولىنداعىنىڭ ءبارىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ كەلگەن سەرىكتىڭ فينالدىق جەكپە-جەكتە ۋكراينالىق «ەجەلگى» قارسىلاسىمەن كەزدەسەتىنىن ەستىگەندە, كوپشىلىكپەن بىرگە «جەڭەدى» دەپ بال اشقاننىڭ ءبىرى دە ءبىز بولعانبىز. ويتكەنى, ول اتاقتى تاراس بۋلبانى تۋعان ەلدىڭ بوكسشى تاراسىمەن بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت كەزدەسكەن بولاتىن. ياعني, ميلان مەن الماتىدا جەڭگەن. بىراق سول تاراس باكۋگە ابدەن دايىندالىپ كەلگەن بە, ميلان چەمپيوناتىندا سەرىك جەڭىلگەن رەسەيلىك زامكوۆويدى جەڭىپ كەتتى. ەسەپ, ارينە, تەڭ بولدى. بىراق «سوققىنى كىم كوپ جۇمسادى» دەگەن ەسەپ بويىنشا شەلەستيۋكتىڭ ايى وڭىنان تۋعان. سوندىقتان جەڭىستەن سەرىكتىڭ ءوزى دە ءۇمىتتى ەدى. دەگەنمەن, «ءۇيدەگى كوڭىلدى, بازارداعى نارىق بۇزار» دەگەندەي, رينگتەگى جەكپە-جەكتىڭ بارىسى سەرىكتىڭ دە, وعان سەنىم ارتقان جانكۇيەرلەردىڭ دە كوڭىلىن دە ءارى-ءسارى ەتىپ كەتتى. ايتسەدە بۇل ءۇشىن سايىپقىران سەرىك پەن ونىڭ باپكەرى سترەلنيكوۆتى كىنالاۋ ورىنسىز. وكىنىشكە قاراي, كىنالاپ جاتقاندار دا بارشىلىق. ولار نەگىزىنەن «سەرىك ۇرىس تاكتيكاسىن ءوزگەرتۋى كەرەك ەدى», دەپ قىنجىلىس بىلدىرەدى. بىزگە دە سولاي كورىنگەن ەدى. ۇلتتىق كوماندانىڭ باپكەرلەر القاسى دا سەرىك ءۇشىن جابىق قورعانىسقا كوشىپ, اڭدىپ ءجۇرىپ ۇرىس سالاتىن بوكسشىلاردىڭ «شەبىن» بۇزاتىن تىڭ ءادىس-ايلانى تابادى دەپ ءۇمىتتەنەيىك.
سوڭعى جىلدارى اۋەسقوي بوكستىڭ الەمدىك دەڭگەيى ءتۇسىپ كەتتى دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلۋدا. رەسەيلىك «بوەتس» تەلەارناسى وسى تاقىرىپقا, ءتىپتى, ارنايى حابار دا ارنادى. ولاردىڭ ويىنشا, اۋەسقوي بوكستا جۇرتتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ, «بارەكەلدى» دەگىزەتىن سويقان سوققىلار ازايعان. بۇرىنعى «نوكداۋندار» مەن «نوكاۋتتار» جوق. ءويتكەنى, قازىرگى بوكس قولعاپتارى اۋىر سوققى بەرۋگە ارنالماعان. سوسىن باسقا شلەم كيۋ دە دۇرىس ەمەس, ول اۋىر سوققىنى جىبەرمەيدى جانە بوكسشىنىڭ ويىن بارىسىنداعى ءتۇر-ءتۇسىن دە كورسەتپەيدى. وسى جانە تاعى باسقا (تورەشىلەر تاراپىنان بولاتىن ادىلەتسىزدىك دەگەن سياقتى) سەبەپتەردىڭ سالدارىنان بۇقارانىڭ اۋەسقوي بوكسقا دەگەن قۇمارى باسەڭسىپ, حالىقارالىق تۋرنيرلەردى بىلاي قويعاندا, الەم چەمپيوناتى مەن وليمپيا ويىندارىنداعى بوكس باسەكەسىنە كورەرمەندەر از جينالادى-مىس ەكەن.
بۇل پىكىرلەردىڭ دە جانى بار شىعار, بىراق ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە, اۋەسقوي بوكستىڭ اتى – اۋەسقوي بوكس. اۋەسقوي بوكسشىلاردان ەجەلگى ريم گلادياتورلارىنىڭ «قان-قاساپ مايدانىن» كۇتۋ دە ورىنسىز. سوندىقتان بولار, ايبا-نىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى انۆار چاۋدري اۋەسقوي بوكستىڭ بۇقارالىق سيپاتى سالتانات قۇرۋى ءۇشىن ونى ىزگىلەندىرۋگە وتە كوپ قاجىر-قايرات جۇمسادى. جوعارىدا ايتىلعان «كەمشىلىكتەردىڭ» ءبارى, ياعني شلەم كيۋ, اۋىر سوققى بەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن قولعاپتار تىگۋ, 2 مينوتتىك راۋند ۋاقىتى جانە ت.ب. سول تۇستاردا بوكس تاريحىنا ەندى.
ال ەندى كورەرمەندەردىڭ ارەنا تورىنەن از كورىنۋىنە كەلسەك, ونىڭ سەبەپ-سالدارىن بۇگىنگى ەلەكتروندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قارىشتاپ دامۋىمەن تۇسىندىرگەن ابزال. مىسالى, بوكس سياقتى جەكپە-جەك ونەرىن كورەرمەنگە سپورت كەشەنىنە كەلىپ, كوز جەتپەس جەردەن تاماشالاعاننان گورى, ەكران ارقىلى (تەلەديدار, كومپيۋتەر, ت.ب.) «ءدال جانىنان» قىزىقتاعان الدەقايدا ءتيىمدى. ويتكەنى, تەلەديداردا جەكپە-جەكتى ءار قىرىنان (جاقىننان, الىستان, ۇستىنەن, استىنان) ءجانە سوققىلاردى قايتالاپ كورسەتۋ ءمۇمكىندىكتەرى وتە مول. ەگەر جەكپە-جەك بارىسىنا رەسەيدەگىدەي بوكس بىلگىرلەرى ءتۇسىنىكتەمە بەرىپ وتىرسا ءتىپتى راحات. سوندىقتان اۋەسقوي بوكستىڭ الەمدىك دەڭگەيى ءتۇسىپ كەتتى دەگەن پىكىرگە بىرجاقتى قوسىلا سالۋعا بولمايدى. ونىڭ جارقىن مىسالىن باكۋ چەمپيوناتى كورسەتتى. مىسالى, ازەربايجان استاناسىندا وتكەن الەمدىك دودا ۇلكەندى, كىشىلى مەملەكەتتەردىڭ ءبارىندە سپورتتىڭ وسىناۋ سايىپقىران ءتۇرى وتە جوعارى قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقانىن بايقاتتى. مىسالى, بيىلعى الەم چەمپيوناتىنا 113 ەلدەن 570 بوكسشى قاتىسىپتى. بۇل حالىقارالىق اۋەسقوي بوكس قاۋىمداستىعى قۇرىلعالى بەرى ەلدەر مەن بوكسشىلار قاتىسقان الەم چەمپيوناتىنداعى رەكوردتىق كورسەتكىش ەكەن. باكۋ تورىندەگى گەيدار اليەۆ اتىنداعى سپورت جانە كونتسەرت كەشەنىندە جالاۋىن كوتەرگەن الەم چەمپيوناتىندا 36 مەملەكەتتىڭ 92 بىلعارى قولعاپ شەبەرى لوندون وليمپياداسىنا ليتسەنزيا الدى. ولاردىڭ ىشىندە ەۋروپاعا – 44, ازياعا – 32, امەريكاعا – 14 جانە افريكا مەن مۇحيتتىق ايماققا 1 جولدامادان بۇيىردى.
جالپىكوماندالىق كورسەتكىشتە دە كوپ وزگەرىس بار. بۇرىن ساپتىڭ باسىن رەسەي بوكسشىلارى بەرمەسە, بۇل جولى 1-ءشى دەگەن قۇرمەتتى ورىنعا 4 التىن مەدالمەن ۋكراينا بوكسشىلارى كوتەرىلدى. ولاردىڭ بۇدان باسقا 1 كۇمىس مەدالى جانە بار. ەكىنشى ورىنعا 2 التىن, 1 كۇمىسپەن كۋبا قابىلاندارى شىقتى. رينگ يەلەرى 1 التىن, 1 كۇمىسپەن ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. ال باكۋ چەمپيوناتىنا ەكپىنى تاۋ جىعارداي بولىپ كەلگەن رەسەي بوكسشىلارى 1 التىن, 2 قولامەن ءتورتىنشى ورىنعا جايعاستى. بەسىنشى ورىندى 1 التىن, 1 قولامەن قىتاي بوكسشىلارى الدى. برازيليا بوكسشىلارى دا 1 التىن, 1 قولامەن قازاقستان بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىنىڭ الدىن وراپ كەتتى. مۇنى كەيبىر سپورت ساراپشىلارى باكۋ چەمپيوناتىنىڭ باس تورەشىسى برازيليالىق مىرزانىڭ بولۋىنان كورەتىن سياقتى. دەگەنمەن, برازيليالىق بەرەندەر دە وسالداردان ەمەس, ونىڭ ءۇستىنە ولار تۋرا الەم چەمپيوناتى الدىندا قازاقستان ۇلتتىق قۇراما كومانداسىمەن بىرىگە وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزىپ, وزدەرىنە قاجەتتى ءادىس-ايلانى ابدەن ءۇيرەنىپ كەتكەن بولاتىن. ءبىزدىڭ بوكسشىلاردىڭ ەنشىسىنە 2 كۇمىس, 2 قولا بۇيىرىپ, جەتىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى. ءبىر التىن مەدال جوق دەمەسەڭ, ۇيالمايتىن-اق جەتىستىك, بىراق وسى جەردە «شىركىن, سەرىك ساپيەۆىمىز ۇتقاندا! دەپ تاعى ءبىر رەت كىجىنىپ قالادى ەكەنسىڭ.
جولجازبامىزدى ەل كومانداسىنىڭ باكۋ چەمپيوناتىندا جاقسى ويىن كورسەتكەنى تۋرالى ءسوز باسىنداعى ويىمىزبەن تۇيىندەي وتىرىپ, وسى كومانداداعى بۇرىن-سوڭعى بولماعان اۋىزبىرلىك احۋالىنا سۇيسىنگەنىمىزدى دە جاسىرعىمىز كەلمەيدى. مۇنى, ءتىپتى, لوندون وليمپياداسىنىڭ الدىنداعى اقجولتاي حابارشى سياقتى قابىلداعان ءجون. «وتكەلدە ات اۋىستىرۋعا بولمايدى» دەگەندەي, مىرزاعالي ايتجانوۆقا ەندى كومانداداعى وسى بىرلىك پەن تىرلىكتەن اجىراۋعا بولمايدى. ءويتكەنى, باتىراش-ءتورەشىلەردىڭ «بالتاسىنا» ۇشىراعان بوكسشىلاردى ايتپاعاندا, جوعارىدا اتتارى اتالعان ءتورت بوكسشىنىڭ دا التىن مەدال الۋلارىنا تولىق ءمۇمكىندىكتەرى بار ەدى. ءبىراق «قىرىق كۇن كەمدىگى بار تايبۋرىلداي», ەكەۋى جارتىلاي فينالدا, ەكەۋى فينالدا ءسۇرىندى. ەندى وتكەن ىسكە وكىنە بەرمەي, «اتتەڭ-اي» دەگىزگەن تۇستاردى وي ەلەگىنەن ءوتكىزىپ, باكۋ رينگىندەگى ۇيرەنىپ, ۇلگى الاتىن جەكپە-جەكتەردى جالىقپاي قايتا-قايتا كورە وتىرىپ, كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ جۇمىسىنا جۇمىلعان ءلازىم.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
تاراز – باكۋ – تاراز.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ۆيتالي گاركۋشا.