وسىعان وراي ۇلتتىق مۋزەي جانىنان قۇرىلعان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى» جوباسىنىڭ 100 نىسانىنىڭ ءتىزىمىن ۇسىنعانى بەلگىلى. مۇنىڭ ءبارى «ارحەولوگيالىق جانە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر», ء«ىرى ورتا عاسىرلىق قالالىق ورتالىقتار جانە قازاق حاندىعىنىڭ استانالارى», ء«دىني جانە عيبادات ورىندارى», «تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى كيەلى ورىندار» سەكىلدى ساناتتارعا بولىنگەن.
تىزىمگە تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى 20 كيەلى ورىن ەنگىزىلگەن. سولاردىڭ ءبىرى – اقتوبە وبلىسىندا ابىلقايىر حانعا ارنالعان «حان مولاسى» مەموريالدىق كەشەنى.
بۇرىنعى دەرەكتەرگە ساي, حالقىمىزدىڭ الماعايىپ زاماندا ەل باسقارعان دانا حاندارىنىڭ ءبىرى, داڭقتى قولباسشى ابىلقايىر بەيىتىن قازاقتار ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت زيارات ەتكەن. تەك حح عاسىرداعى دۇربەلەڭدەردەن كەيىن عانا زيارات ەتۋ توقتاعان.
«حان مولاسى» قورىمىن 1979 جىلى «ۇركەر» رومانىن جازۋعا ازىرلىك بارىسىندا جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ ىزدەپ كەلگەن. وندا حان بەيىتىن كورسەتە الاتىن اقساقالداردىڭ كوزى ءتىرى ەدى. الايدا, سول ۋاقىتتاعى كەڭەس بيلىگىنىڭ قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتتەرىنە دەگەن كوزقاراسى سالدارىنان, حان قابىرى باسىنا بەلگى قويۋ مۇمكىن بولمادى.
ال شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ەتنولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك اجىعالي باستاعان زەرتتەۋشىلەر بۇل جەردە زەرتتەۋ جۇمىستارىن 1998 جىلى باستادى.
«حان مولاسى» – كونە قورىم. ول وبلىسىمىزدىڭ ايتەكە بي اۋدانىنداعى تولىباي ەلدى مەكەنىنەن 90 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالعاندا, مۇندا تەك تومپەشىكتەر مەن كەي تۇستارداعى قۇلاپ جاتقان قۇلپىتاستاردان باسقا ەشتەڭە كوزگە ىلىكپەيتىن. ءبىر كەزدەگى كۇمبەزدى تامدار جەرمەن-جەكسەن بولعان… ال ابىلقايىر حان سۇيەگىنىڭ وسى قورىمدا جاتقانىن ەل اۋزىنداعى دەرەكتەر عانا ەمەس, ورىس زەرتتەۋشىلەرىنەن قالعان جازبا دەرەكتەر دە راستايدى. ي. كرافت 1898 جىلى «حان مولاسىنىڭ» تورعايدان 80 شاقىرىم جەردە ەكەنىن, حان قابىرىنىڭ باسىندا ءوسىپ تۇرعان اعاش بارىن جازىپ قالدىرعان, سونداي-اق قازاقتاردىڭ ول جەردى قاسيەتتى ورىن سانايتىنىن دا اتاپ كورسەتكەن.
«حان مولاسى» قورىمىندا زەرتتەۋ جۇمىستارى, اسىرەسە, 2007 جىلدان باستاپ كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلدى. بۇل جۇمىستارعا تاريحشىلار, ەتنوارحەولوگتار, ەتنوگرافتار, ساۋلەتشىلەر, توپىراقتانۋشىلار, گەوفيزيكتەر, انتروپولوگتار, گەنەتيكتەر, تاعى دا باسقا ماماندار تارتىلدى. قورىم 16 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. ەگەر 1998 جىلى 700 بەيىت انىقتالسا, كەيىنگى زەرتتەۋلەردە قابىرلەر سانى مىڭعا جۋىقتادى. دەرەكتەردە ابىلقايىر حاننىڭ قىپشاق داستۇرىمەن جەرلەنگەنى ايتىلعان. ياعني قارۋ-جاراعى وزىمەن قوسا كومىلگەن. قابىر باسىنا حاننىڭ ۇلى نۇرالى 12 اعاش ەككەن دەسەدى. زەرتتەۋشىلەر حان قابىرىن وسى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ ىزدەگەن ەدى.
ۇزاق جىلدار بويعى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە حان قابىرى ناقتى انىقتالعاننان كەيىن, بۇل جەردە ابىلقايىر حانعا ارنالعان مەموريالدىق كەشەن اشۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. بۇل شەشىم قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس, 2015 جىلى جۇزەگە استى. وسى جىلدىڭ 2 قازانىندا مەموريالدىق كەشەننىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. ابىلقايىر حانعا ارنالعان مەموريالدىق كەشەن تۇرعىزۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كونكۋرس جاريالانىپ, بەلگىلى ساۋلەتشى بەك ىبىراەۆ ۇسىنعان نۇسقا ماقۇلدانعان بولاتىن. كەشەن ابىلقايىر حان كەسەنەسى مەن ءۇش بولىكتى الىپ ەسكەرتكىشتەن تۇرادى. ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى – 23 مەتر. ءار بولىكتىڭ استىڭعى جاعىندا «ابىلقايىر حان» دەگەن جازۋ بار جانە ۇلى دالانى جايلاعان بارلىق قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارى سالىنعان.
كەسەنەنىڭ بيىكتىگى 15 مەترگە جۋىق. ديامەترى – 8,5 مەتر. قۇرىلىستى جۇرگىزگەن مامانداردىڭ ايتۋىنشا, باستاپقى ساراپتامالىق جۇمىستار كەزىندە تەرەڭدىكتەن كونە كەسەنەنىڭ قالدىعى تابىلعان. ونى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كەسەنە ديامەترى ۇلعايتىلىپ, سەگىز قىرلى ەتىپ سالىنىپتى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا ماڭعىستاۋدان اكەلىنگەن اعىلاي تاسى پايدالانىلدى. بۇل تاستىڭ قاسيەتى كۇن مەن جەلگە مۇجىلمەي, كەرىسىنشە, بەكي تۇسەدى...
ينديرا وتەمىس, جۋرناليست
اقتوبە وبلىسى, ايتەكە بي اۋدانى
سۋرەتتەردە: مەموريالدىق كەشەننەن كورىنىستەر