2011 جىلعى 16 قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ءى كونگرەسى ءوتتى. وتان تاريحى عىلىمىن جەتىلدىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى تالقىلاۋعا جينالعان تاريحشىلار قاۋىمىنىڭ تانىمال وكىلدەرى ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
الەمدىك تاجىريبەدە تاريحشىلار كونگرەسى نەمەسە فورۋمى زامان تالابىنا سايكەس بىردە ءجيى, بىردە سيرەك ارقالاي شاقىرىلىپ وتىرادى. كەز كەلگەن مەملەكەتتە تاريح عىلىمى – سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا جاقىن سالاسى, سوندىقتان سالىستىرمالى ءتۇردە بۇل عىلىمنىڭ ماڭىزى زور.
دۇنيە جۇزىندە تاريحشىلار كونگرەسى العاش رەت حح عاسىردىڭ باسىندا فرانتسيادا (1900 جىلى) بولعان. ءبىزدىڭ وتاندىق عالىمدار 2010 جىلى قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىمەن بىرىگىپ, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تۇڭعىش رەت تمد ەلدەرى تاريحشىلارىنىڭ باسىن قوسۋعا مۇرىندىق بولسا, ەندى, مىنە, قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ءى كونگرەسىن وتكىزۋدىڭ ءساتى ەلوردا ەنشىسىنە ءتيدى. ارينە, بۇل ماسەلە وتاندىق تاريحشىلاردىڭ باستاماسىمەن تالاي مارتە كوتەرىلگەن. كونگرەستە قارالاتىن ماسەلەلەر اۋقىمى, ونى شاقىرۋ ۋاقىتى مەن وتەتىن ورنىن انىقتاۋ, ت.ب. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى بويىنشا تىڭ يدەيالار بەردى. ناتيجەسىندە كونگرەستى شاقىرۋ ماسەلەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىستارىندا ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلانىپ, ونى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا استانا قالاسىندا وتكىزۋ ناقتىلاندى.
بۇل كونگرەستى وتكىزۋگە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مۇرىندىق بولدى. كونگرەسس جۇمىسىنا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 400-گە جۋىق تاريحشىلار جينالدى.
«ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 1995 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ تۇجىرىمداماسى», 1998 جىلدىڭ «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» جاريالانۋى, ال 2004 جىلى «2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆ عىلىمدى دامىتۋدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى.
كەڭەستىك داۋىردە قالىپتاسقان قازاقستاندىق تاريح عىلىمى كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىمەن بۇرمالانىپ, قازاق تاريحى اقيقاتتان الىس كەتكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, كەڭەستىك تاريح عىلىمى ە.بەكماحانوۆ, گ. داحشلەيگەر, ا.ءنۇسىپبەكوۆ, ك.نۇرپەيىس, م.قوزىباەۆ, ح.ارعىنباەۆ سياقتى كاسىبي تاريحشىلار مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ولاردى پاتشالىق جانە كەڭەستىك ءجۇيەدە ءبىرجاقتى جازىلعان قازاق تاريحى قىزىقتىردى. ۇستانىمىنا بەرىك تاريحشىلار كەنەسارى قاسىم ۇلى, ءاليحان ءبوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى, مۇستافا شوقاي مەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى باستاعان قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن, باسقاشا ايتقاندا, ەلدىك پەن ەرلىك تاريحىن جازۋعا تىرىستى. ءسويتىپ, كەڭەستىك داۋىردە-اق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ وتارشىلدىق سيپاتى تۋرالى كونتسەپتۋالدى تۇجىرىمدار جاسادى. تىيىم سالىنعان تاقىرىپتار بويىنشا تاريحي دەرەكتەردى ۇزىك-ۇزىك بولسا دا, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزە ءبىلدى. وسىلايشا, قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىنا سىلكىنىستەر اكەلدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كونە داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى وقيعالاردى جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان زەرتتەۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى. وعان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 1997 جىلدان باستالعان «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ», 1998 جىلى «حالىقتار بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح» جىل اتاۋلارى, «تاريح تولقىنىندا», ت.ب. ەڭبەكتەرىنىڭ شىعۋى, ابىلاي حان مەن بوگەنباي باتىر, اباي مەن جامبىل, م.اۋەزوۆ پەن ق.ساتباەۆ مەرەيتويلارى, تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ ءوتۋ, تاريحي فيلمدەر كورسەتىلىمى جانە «بابالار ءسوزىن» قايتا جاڭعىرتقان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى دالەل. مۇنىڭ ءبارى – تاريحتى ءار قىرىنان جازاتىن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە ۇلكەن شابىت پەن كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي بەرگەنى راس.
قازاق تاريحىنىڭ قاي كەزەڭىن الساق تا, ونى جەرگىلىكتى ۇلت پەن مەملەكەت انىقتاعان. «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا وراي وتكەن ۇلتتىق كەڭەستە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ناقتى كورسەتكەندەي: «ءتىلدەگى, ادەبيەتتەگى, عىلىمداعى شەكتەۋلەردىڭ ءبارى الىنىپ, ەركىن ويلاۋ مەن شىندىقتى جازۋعا مول ءمۇمكىندىكتەر بەرىلگەنىنە قاراماستان, تاريحشىلارىمىز سول اتا تاريحىنىڭ «اقتاڭداقتارىن» اشۋعا كەلگەندە ءالى كۇنگە دەيىن شاباندىق تانىتىپ وتىرعانى» جاسىرىن ەمەس. ءماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ءى كونگرەسىن وتكىزۋ وتە ماڭىزدى.
كونگرەستە نەگىزگى 3 ءماسەلە: وتان تاريحى مەتودولوگياسى; ءداۋىرلەۋ پروبلەماسى; تاريحتى وقىتۋ مەن زەرتتەۋ توڭىرەگىندە اڭگىمەلەر قوزعالدى. قازىرگى كەزدە عىلىمي اينالىمعا تۇسكەن زەرتتەۋلەر سانىنىڭ ەسەلەنگەنى سونشا, قاعاز بەتىنە تۇسىرۋگە مۇمكىندىكتەرىمىز ۋاقىتشا شەكتەلىپ وتىر. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن تاريحتى جەلىلىك ءجۇيەمەن زەرتتەۋگە ۇلكەن ءمان بەرىپ, ونىڭ دەرەكنامالىق نەگىزدەرىن جاساعان ءجون. ول ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرگەن, بىرنەشە تىلدەردى بىلەتىن, عىلىمعا بەيىم كادرلاردى دايىنداۋ مىندەتى تاعى بار. جالپى, قازاق تاريحىن جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىنەن ارتىق زەرتتەۋشىلەر بولمايدى. بۇنى كەڭەستىك بيلىك زامانىندا وتان تاريحىن جازۋ ءتاجىريبەسى كورسەتىپ وتىر. قازىر وتاندىق عالىمداردىڭ الدىندا قولدانىس اياسىنا ەنگەن تاريحي-مادەني مۇرالاردى كەشەندى ءتۇردە زەرتتەپ-ساراپتاۋ مىندەتى تۇر. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا «شەتەلدەردەن قازاق تاريحىنا قاتىستى 5000-عا جۋىق كوشىرمەلەر اكەلىنگەن ەكەن». مەملەكەت تاراپىنان ءبولىنگەن قىرۋار قارجىعا ساتىپ الىنعان وسى قۇجاتتاردى سول قالپىندا, «ءولى كۇيىندە» قالدىرساق, ەلدىگىمىزگە سىن بولماق.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى وتاندىق تاريحنامادا ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر مازمۇنى تۇبەگەيلى وزگەردى. وسىلايشا, مەملەكەت ساياساتى ەلدىڭ نەگىزى بولعان قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن بيلىك ءداستۇرىن ساقتاعان مەملەكەتتىلىك تاريحىن جازۋعا زور مۇمكىندىكتەر اشتى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە قازاقستان تاريحشىلارى قاۋىمداستىعى, كاسىبي تاريحشىلار جانە قوعامتانۋشىلار ليگاسى ت.ب. قۇرىلدى. وتان تاريحىنا قاتىستى شەتەلدەرمەن عىلىمي بايلانىستار ورناتىلدى. ىرگەلى جانە قولدانبالى جوبالار بار. بىراق, الەمدىك تاجىريبەدە جۇمىس ىستەيتىن تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كوميتەتتەرى تاريح عىلىمدارىنىڭ حالىقارالىق كوميتەتىمەن تىكەلەي جۇمىس جاسايدى. الەم تاريحشىلارىمەن بىرلىكتە, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بىزگە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار, وتان تاريحىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن تاريحشىلار وداعىن نەمەسە قوعامىن قۇرۋ قاجەت. وسى ءماسەلە توڭىرەگىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى وي-پىكىرلەر مەن كوزقاراستار كورىنىس بەرسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ءى كونگرەسىندە تاريح ءبىلىمى مەن عىلىمى جۇيەسىندە قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ نەگىزگىلەرى انىقتالىپ, ماقسات-مىندەتتەر ايقىندالدى دەۋگە بولادى. «جۇمىلا كىرىسكەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, تاريحشىلار قاۋىمى وتان تاريحىن جازۋعا ىنتىماقتاستىقتا كۇش بىرىكتىرۋ قاجەت. ايتالىق, قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ تاريحىندا ءالى دە زەرتتەۋشىسىن كۇتكەن تاقىرىپتار بار. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ ماسەلەسى, قارۋلى كۇشتەر تاريحى, ورالماندار ماسەلەسى, ەكونوميكا تاريحى, قۇقىق ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋى, ت.ب. ءسوز سوڭىندا, وتان تاريحىنىڭ سوڭعى تاراۋى سانالاتىن – تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنا بايلانىستى مىناداي ۇسىنىc-پىكىرلەر بىلدىرەمىز:
ءبىرىنشى, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن – «قازاقستاننىڭ قازىرگى تاريحى» اتاۋىمەن وزگەرتىپ, ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىنە مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزۋ; ەكىنشى, «وتان تاريحى مەتودولوگياسى», «قازاقستاننىڭ قازىرگى زامان تاريحى» پاندەرى بويىنشا ارناۋلى وقۋلىقتار دايىنداۋ; ءۇشىنشى, «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا اينالىمعا تۇسكەن تاريحي مۇرالاردى وقۋلىقتارعا ەنگىزۋ; ءتورتىنشى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى, ساياسي, الەۋمەتتىك ءومىرى, ءدىنى مەن مادەنيەتى جانە تۇلعاتانۋدان كوپتومدىق كىتاپتار دايىنداۋ; بەسىنشى, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋدىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان پەرسپەكتيۆالىق جوسپارىن جاساپ, بەكىتۋ; التىنشى, قازاقستان ايماقتارىنىڭ جاڭا تاريحىن (ولكەتانۋ) زەرتتەۋ, وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعات ماتەريالدارىن يگەرۋ; جەتىنشى, قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ كونگرەسىن 2 جىلدا ءبىر رەت شاقىرۋ.
كەڭەس داۋىرىندە قازاق ەلىنىڭ تاريحىنا قاتىستى مۇراعات قورلارى جابىق بولدى, ىشتەگى ويدى سىرتقا شىعارا المايتىن كۇيدە ەدىك. ال, قازىرگى كەزدە جاعداي ءمۇلدەم باسقاشا. ءتول تاريحىمىزدى جازۋعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, قاجەتتى قارجى كوزدەرى قاراستىرىلىپ وتىر. وعان ءبىلىم جانە عىلىم ءجۇيەسىندەگى سوڭعى جاڭالىقتار «عىلىم تۋرالى» زاڭ مەن «عىلىمي قازىنا» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى ايقىن ءدالەل. بۇل قۇجاتتاردىڭ زاڭدىق نەگىزدەلۋى – وتاندىق عالىمداردىڭ شىعارماشىلىق, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋىنا زور ءمۇمكىندىكتەر جاساپ وتىر دەگەن ءسوز.
بۇركىتباي اياعان, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.