اۋەلى كوكشەتاۋدى ءسۇيۋ كەرەك!

كوكشەتاۋ قالاسى – سارىارقانىڭ ساۋمال سامالى تەربەتكەن سايىن دالاسىندا سۇلۋدىڭ جاساۋىنان ءۇزىلىپ قالعان اسەم اشەكەي سىندى بۋرابايىنان باستاپ, زەرلى زە­رەندىسىن, اتاقتى دا ارۋاقتى ايىرتاۋى مەن يمان­تاۋىن باۋىرىنا باسىپ جاتقان كوركەم كوركىمەن, سۇلۋ تابيعاتىمەن تامساندىرا بىلگەن, «وقجەت­پەسىمەن» سۇقتاندىرىپ, سەكسەن كولىمەن سىر ۇقتىرعان كيەلى ولكەنىڭ قاسيەتتى ورداسىنا اينالعان ەدى. كوكشەتاۋ دەگەن اتاۋ ەندى ءبىر عانا قالانىڭ اياسىنا سىيماي, ول ەندى باتىس ءسىبىر جازىعىمەن سارىارقانىڭ ارالىعىن الىپ جاتقان جازيرالى ولكەنىڭ بار قالاسى مەن دالا­سى­نىڭ سيمۆولىنا اينالدى. «كوكشەتاۋ!» دەپ اسقاق­تادى, «كوكشە!» دەپ تامساندى, وعان عاشىق بولدى, ونى ءبىر كورۋگە, اۋاسىن ءبىر جۇتۋعا ىڭكار بولدى ادامدار! تورتكۇل دۇنيەنىڭ تورىندە ءجۇر­سەم دە كوڭىل تورىنەن سەن كەت­پەيسىڭ, كوكشەتاۋ! تالايلاردىڭ تال بەسىگى بولىپ تەربەلگەن دە, سۇڭعىلا كوكەيدى ءان بولىپ كەرنەگەن دە, كەڭ دۇنيەنىڭ سىرىن شايقاپ كۇيى دە بولىپ شالقىپ توگىلگەن دە سەن ەدىڭ, كوكشەتاۋ! «ءوزىڭ بوپ نازىگىم دە, دوكەيىم دە, كوكشەتاۋ, سەن جۇرەسىڭ كوكەيىم­دە», – دەپ كۇنى كەشە قايران دا, قايران ەركەش اقىننىڭ جىر كەۋ­دەسىنەن الا قۇيىن بولىپ ۇيت­­قىعان بورانىڭمەن دە, ۇيى­عان اپ­تاپ سامالىڭمەن دە, كەڭ ءدۇ­نيە­نىڭ ىرعاعىمەن تەر­بەلگەن ءبيشى قايى­ڭىڭ­مەن دە, كوك قارا­عايى كوك­كە قولىن سوزعان ىڭكار دا ۇلپا كوگىڭمەن دە قىمبات­سىڭ, ار­داقتىسىڭ, اجارلى­سىڭ, سۇيىك­تى­سىڭ, سۇيكىمدىسىڭ! باۋىرىڭداعى بالاپا­نىن ال­دىر­عان بۇركىت ىسپەتتەس بۇق­پا تاۋدىڭ تۇرىسى اناۋ, انە! كەڭ ءدۇ­نيەگە قۇلاعىن ءتۇرىپ, سول كەڭ ءدۇ­نيە­نىڭ تىلسىم سىرىن ۇق­قى­سى كەل­­گەن سۇڭعىلانىڭ كەيپىمەن باياۋ مۇلگيدى. جارىقتىق ءماڭ­گى­لىككە ورناعان, ءسويتىپ, ماڭگى­لىك­تىڭ جى­رىن ايتۋعا جارالعان بۇقپا تاۋ­دىڭ مازاسىن اق تول­قى­نى جاعا­عا تىنىمسىز سوققىلاپ جاتقان قوپا كولى عانا العانداي ما, قا­لاي؟! قايتسىن-اي ەندى! قوپا دا ەركەلەگىسى كەلەدى الدە كىمگە! قوپا دا قامىققان كوڭىلىنىڭ كىرىن شايعى­سى كەلەتىنى بار. ءدۇ­نيە-اي, شىركىن!.. كىمنىڭ كوڭىلى كىرلەمەي ءجۇر دەيسىز وسى كۇنى. ادام بالا­سى­نىڭ ەڭ اۋەلى ءوز قادىرىن ءوزى بىلمەۋىنەن جىلاپ جاتقان كوڭىلدەر قانشاما. توگىلگەن كوز جاستارىن ايتساي­شى! دۇنيە-اي, شىركىن!.. سول ءبىر كەمى بار كوڭىل دۇنيە­نىڭ جۇبانارى دا, جۇباتارى دا سەنسىڭ, كوكشەتاۋ! جۇدەگەن دە, ۇدەگەن دە, قۇلازىعان دا, اسپانداپ, اسقاقتاعان دا, ءجابىر كورىپ جاسقانعان دا, ارۋاقتانىپ ايبات­تانعان دا, قۋاتتانىپ قايراتتان­عان دا كەزدەرىڭ از بولمادى-اۋ! سويتكەن كوكشەتاۋ سەن ەندى, مىنە, تاۋەلسىز ەلىمنىڭ ءبىر شىراقتى شاھارى بولىپ شامىڭدى جارقى­را­تا جاعىپ وتىرسىڭ. قازىرگى كوركىڭە, قازىرگى كەلبەتىڭە قاراپ كوڭىلىمدەگى سۇيىسپەنشىلىگىمدى ءبىر باسا الماي-اق قويدىم. كوك­شە­تاۋ كوركەيگەن سايىن كوڭىلىم ءوسىپ, كوكشەتاۋ وركەندەگەن سايىن ەڭ­سەم كوتەرىلىپ, كوكشەتاۋ ابات­تان­عان سايىن جانىمنىڭ جادى­راي تۇسەتىنى تاعى دا بار. شىركىن, كوكشەتاۋ, تالايلار­دى تامساندىرىپ, ءان مەن جىر­دىڭ ىرعاعىمەن تەربەلگەن ەدىڭ, ءالى دە تەربەلەرسىڭ! قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ءوزى قامقور بولىپ كوك­شە­تاۋدىڭ ءتۇسىپ كەتكەن ەڭسەسىن تالاي ءبىر كوتەرىپ, باعىن جان­دىر­عان پەيىل-نيەتىنە دە ەل ريزا. قازىرگى كوكشەتاۋ استانالىق وب­لىستىڭ ورتالىعى بولىپ وتىرسا, ول دا ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ كوكشەگە دەگەن ادال كوڭىلىمەن تازا ءجۇ­رە­گىنىڭ مەيىرىم شاپاعاتى دەپ قا­بىل­دايمىز. سول ءۇشىن مىڭ العىس ەلباسىنا! كوكشەتاۋ, سەن مەنىڭ ماڭگى ايتىپ وتەر ءانىمسىڭ! كوكشەتاۋ, سەن مەنىڭ ماڭگى ايتىپ وتەر سى­رىمسىڭ دا, جىرىمسىڭ دا! انە, قازىرگى كوكشەتاۋ كوڭىلىم­نىڭ لا­عىل ءبىر سەزىمدەرىن سەلدەتەتىن اسەم ءبىر كۇ­ي­ى­مەن جۇرەگىمدە تەربەلىپ تۇر. مىنە, تۇنگى كوكشەتاۋ! سول ءتۇن­گى كوك­شە­تاۋ­­دىڭ كوڭىل كوك­جيە­گىندەگى سۋرەتىن ايتا­يىن با سىزدەرگە. ابى­لاي حان داڭ­­عى­لىن قاق جارىپ باياۋ اعىپ جاتار قىلشاقتىنىڭ ۇستىندەگى سۋبۇر­قاقتان الەمنىڭ قىزىلدى-جاسىل­دى ساۋلەلەرى وي­ناپ تۇر. كوگىلدىر الەمنىڭ كوك ساعىمى دا, جاسىل­دى دۇنيەنىڭ جاسىنى دا الاۋ­لاي­دى. كوكشەنىڭ تاقتا تاستارىنان تۇرعىزىلعان «ماقتاي تاۋدىڭ» ەتەگىندەگى ال قىزىل گۇلگە وران­عان الاڭدا ايا­عىن ەندى باسقان ءسابي تالپىنادى ومىرگە. جان-ءدۇ­نيەسىن انالىق مەيرىمگە ءشۇپىل­دەتىپ العان سول ءسابيدىڭ اناسى دا ءسابيىنىڭ ءسۇرىن­بەۋىن تىلەگەن اق جۇرەگىمەن مەيىرلەنە تۇسەدى. سول انانىڭ مەيىرىمى بار, سول الاڭ­داعى الاۋلاعان سانسىز شامدار­دىڭ ساۋلەسى بار كەڭ دۇنيەنىڭ تار ءتۇنىنىڭ اياسى كەڭىپ سالا بەرگەندەي. ءبىر كەزدەرى جۇدەپ, جىقپىل تاستارىنىڭ ارا­سىنان جاتاعان جانتاق وسە باستا­عان, كۇتۋسىز, قاراۋسىز قالعان ماقتاي تاۋعا ادامنىڭ مەيىرىمى ءتۇسىپ ەدى, ول دا جاسارىپ, جاسا­نىپ, قۇلپى­رىپ, گۇلدەپ, ءتۇر­لە­نىپ, ارلەنىپ, اسەرلەنىپ سالا بەردى. – كوكشەتاۋ سۋ ۇستىنە ءتۇرلى-ءتۇستى بۇرقاق ورناتقان قازاق­ستان­داعى ەكى قالانىڭ ءبىرى, – دەگەن وبلىس اكىمى سەرگەي الەكساندروۆيچ دياچەنكونىڭ دا ءوز قالا­سىنا قۋانا قاراعان, ءوز قالاسىنا سۇيسىنە كوز تىككەن كەيپى كوز الدىما كەلە قالعانى بار. جاستىعىنىڭ وتتى جىلدارىن كوكشەتاۋ قالاسىندا وتكىزگەن­دىك­تەن بە, سەرگەي الەكساندرو­ۆيچ­تىڭ وسى ءبىر كىشكەنە عانا كوكشەتاۋعا دەگەن ەت جۇرەگىندەگى ۇلكەن ءبىر سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, ءۇل­كەن ءبىر قۇر­مەت­تىڭ بار ەكەندىگىن ايت­قان ءلازىم وسى ارادا. سول باس­شى­نىڭ كوك­شە­تاۋدى سۇيە كەلگەندىگىنە قۋاندىم. اكىمنىڭ كوك­شە­­تاۋ­دى كوركەيتەمىن دەپ ءجۇر­گەن نيەتىنە ريزامىن. قازىرگى ۋا­قىت­­تا ءبىر وبلىستىڭ جۇگى جۇك­تەل­گەن سەرگەي دياچەنكونىڭ كوك­شەتاۋ قالاسىنداعى ءار ءتۇپ تال مەن تەرەكتىڭ سولىپ قالماي كوكتەپ ءوسۋىن ءوزى باقىلاپ جۇرە­تىن­دىگىنىڭ دە كۋاسى بولعاندى­عىم­دى نەگە ايتپايمىن؟! كوكشە­تاۋ­دىڭ ءار كو­شە­سىنىڭ, ءار الاڭىنىڭ القى­زىل گۇل­زارلارعا اينالۋى ءۇشىن دە جا­نىمەن شىرىلداپ تى­نىم­سىز كۇي كەشىپ جۇرگەن ءسات­تەرىن دە بىلەمىن. ەندى قاراڭىز­شى, سول دياچەن­كو­نىڭ ءوز قولى­مەن, قو­لى­­مەن ەمەس-اۋ جۇرەگىن­دەگى كوك­شە­­تاۋ­عا دەگەن ۇلكەن ءسۇيىس­­پەن­شى­لىگىمەن جاسالعان گۇل­زارلار كوك­شەتاۋدىڭ اجارىن اشىپ, اراي­­لاندىرىپ, كوركىن كەل­­تىرىپ, كور­­كەي­تىپ, ساۋلەسىن شا­شىپ, نۇر­لان­دى­رىپ جىبەرگەنىن كوزبەن كو­رىپ, جۇرەكپەن سەز­گەندەيسىڭ. مىنە, كوز الدىمدا تاعى دا تۇنگى كوكشەتاۋ! بۇعان دەيىن اق جاۋىنى سەبەلەپ وتسە, باتپاعى بەتىنە شىعا كەلەر جولايرىق­تا­رىن­داعى گۇلزارلار ءتۇرلى گۇل­دەر­دىڭ يسىمەن جانىڭدى راحات ءبىر سەزىمگە بولەيدى. استاناعا شىعا بەرىس كۇرە جولدىڭ ءۇستىن­دەگى جولايرىقتاعى گۇلزار سان­داعان ساۋلەلى شامدار­دىڭ نۇرى­مەن اسپان الەمىنە شۋاق شاش­قان­داي اسەردە بولاسىڭ. سول اسەم ءبىر گۇلزاردىڭ ورتاسىندا كوكشەنىڭ كۇيىمەن, كوكشەنىڭ ءانى­مەن, كوكشەنىڭ سانىمەن بۇ­رال­عان بەينەلى مونۋمەنت تۇر. «كوك­شە­نىڭ ەركە سامالى» دەپ ات قوي­دىم وعان. تۇنگى كوك­شەتاۋدىڭ ءتۇرلى بوياۋى­مەن ءساۋ­لە­لە­نىپ تۇرار سول «كوك­شەنىڭ ەركە سا­مالى» ەل مەن جەردىڭ ەركىندىگىن, كوك­شەنىڭ ۇل-قىزى­نىڭ ەركەلىگىن مىنا اپپاق الەم­نىڭ بوياۋىنا قانىق­تان­دىر­عانداي اسەر قال­دىرادى. ءوزىمىز تالاي ءبىر كەشتەرىمىزدى وتكىز­گەن, اياعىن ءتاي-ءتاي باسقان سابيلەرىمىزدى سەرۋەندەتكەن كوك­شە­تاۋ قالاسىنىڭ ورتا­لىعىنداعى باق­قا قاراي كوڭىل نا­زارىن اۋدارىڭىزشى. ابى­لاي حاننىڭ ەس­كەرتكىشىنىڭ تۇسىنان باستالىپ, «دوستىق» مەيرام­حا­ناسىنا قا­راي سوزىلار قالالىق باقتىڭ توزىعى جەتكەندىگى بايا­عى­دان بەلگىلى ەدى. باق قورشاۋى­نىڭ جيەك­تەرىنىڭ قۇمى ۇگىتىلىپ, تاستارى ءتۇسىپ, بەتون­دارى قيسا­يىپ كو­ڭىل­دى جۇدەتەتىن. سونى كوڭىل كوزى­مەن اڭداعان دا, قارجى تاۋىپ ۇلكەن ءبىر ءىستى قولعا العان دا وب­لىس اكىمى سەرگەي دياچەنكو ەكەن­دىگىن دە ايتقان ءجون. ەندى سول باقتىڭ باسىنا باق قون­عان­داي اباتتانعاندىعىن كو­رىپ, كو­ڭى­لىڭ­دەگى قۋانىشىڭمەن اسقاق­تاپ ءجۇ­رە بەرگىڭ كەلەدى. انە, قۇداي قالاسا از ۋاقىتتا «تاۋەل­سىزدىك» مونۋمەنتى دە اس­قاق­تاپ تۇرماق­شى!.. كوكشەنىڭ ءاردايىم بيىكتە تۇرار ار-يما­نىن­داي بو­لىپ جاڭا مەشىتتىڭ التىندالعان ايشىقتى كۇمبەز­دەرى دە اي ساۋلەسىنە مالىنادى. تۇنگى كوكشەتاۋ!.. مىنە, تاعى دا ءبىر ىڭكار كوڭىلىممەن جاپ-جاڭا جوندەلىپ, جوبالانىپ قال­عان م.گوركي اتىنداعى كوشەڭ­مەن ءجۇرىپ كەلەمىن. ءجۇرىپ ەمەس-اۋ, قۋانىشتىڭ قوس قاناتىمەن ۇشىپ كەلەمىن. كەڭەيىپ سالا بەرگەن بۇرىنعى تار كوشەنىڭ تىنى­سى دا كەڭەيىپ, ءوزىڭنىڭ دە, كوڭى­لىڭنىڭ دە, كولىگىڭنىڭ دە قاناتى بارداي تاپ ءبىر. سامالاداي جار­قىراعان شامدار, سوڭعى ءبىر ۇلگى­دەگى باعدارشامدار دا قىزىلدى-جاسىلدى ساۋلەسىمەن سەنىڭ جو­لىڭدى دا نۇرلاندىرىپ, ءار ادام بالاسىنا ءسات-ساپار تىلەپ تۇرعان­داي. كوشەنىڭ قوس قاباتىنا جا­ڭا­دان ەگىلىپ جاتقان سۇڭعاق بوي­لى كوك تەرەكتەر دە كوك اسپانعا قۋانا قول سوزىپ, ۇمتىلعانداي. سول كوك تەرەكتەر وسى ءبىر كو­شەنىڭ, ءتىپتى كوكشەتاۋدىڭ كور­كى عانا ەمەس, كۇنى ەرتەڭ كوگىلدىر كوكشەنىڭ ءانىن ايتىپ, تىلەۋىن تىلەپ, جاپىراق جۇرەگىمەن ماڭگى سىبدىرلاپ, جايقالىپ تۇرارىنا دا كوڭىل سەنەدى. – كوكشەتاۋدا تىم بولماسا وسى زاماننىڭ ۇردىسىنە سايكەس ءبىر كوشە بولسىن, سونى جا­سايىق, – دەپ ايتقان تاعى دا سول سەرگەي الەكساندروۆيچ دياچەن­كو­نىڭ وسى ءبىر اۋىز سوزىنەن ازا­ماتتىڭ سول باياعى ءوزىنىڭ, ءبىز بەن ءسىزدىڭ, ودان قالدى قالىڭ ەلدىڭ كوك­شەسىنىڭ بۇگىنى مەن بولا­شاعىن ويلاپ, ادال كوڭىلىنىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن سەزىنگەندەي بو­لىپ ەدىم. اكىمنىڭ ايتقانى بولدى. ءجۇ­رەك قالاۋى ورىندالدى. قىرۋار شارۋا ىسكە استى. ەندى, مىنە, وسى ءبىر جاڭادان جاسانىپ شىعا كەلگەن كوكشەتاۋدىڭ وسى ءبىر كوشەسى كوكشەتاۋ اتتى قالانى اسقاقتات­تى, كوكشەتاۋ شىنايى ءبىر قالا­عا ۇقساپ شىعا كەلدى. كوكشەتاۋ جاڭا جاساندى, كوكشەتاۋ جاڭا تۇلەدى! تۇنگى كوكشەتاۋ!.. باياعى قاراوتكەلگە, بۇرىنعى اقمولاعا, قازىرگى استاناعا تارتىلعان كۇرە جولدىڭ بويىنداعى تاس تۇعىر­داعى قۇلاگەر تۇلپاردىڭ ەسكەرتكىشىنە كوڭىل شىركىننىڭ جەتەلەي بەرەتىنى بار. ءارلى-بەرلى اعىلعان كولىكتەرىن ايالداتىپ, تاس تۇعىر­داعى قۇلاگەرگە سۇيسىنگەن تالاي­لار­دى كورەسىڭ دە, بۇل دا ءبىر كوكشەتاۋدىڭ ابىرويىن اسپان­دات­قان, اقان سەرىنىڭ ارۋاعىن اسقاقتاتقان, تۇلپار تۇياقتى قاي­تا ءبىر تىرىلتكەن ەسكەرتكىش بول­دى-اۋ دەپ قۋانامىن. «قۇلاگەر, توپتان وزعان, جۇيرىگىم-اي!», – دەگەن اقان سەرى جۇرەگىنىڭ وپا­سىز ءارى قاتىگەز دۇنيەنىڭ اۋزى­نان جالىن اتىپ, كۇرسىنە ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ تاسقا ويىلىپ جا­زىلعاندىعىن كوڭىل قالاپ تۇردى دا, سول ءبىر ۇسىنىسپەن بار­عا­نىم­دا دا دياچەنكو مىرزا مۇ­نىم­دى قۇپ الدى. – قۇلاگەر بۇل پوەزيا! قۇلا­گەر – تاريح! قۇلاگەر ۇلى دالا­نىڭ ۇلى تۇلپارىنىڭ سيمۆولى, – دەگەن سەرگەي الەكساندروۆيچ دياچەنكونىڭ زەردەلى كوڭىلىنەن شىققان وسى ءبىر اۋىز ءسوزىن ۇلكەن ءبىر جيىندا ەستىگەندە اكىمنىڭ ەل تاريحىن قۇرمەتتەي بىلەر قا­سيەتىنە تاعى دا العىس ايتقىم كەلگەنى بولدى. وسى ارادا ءبىر ايتار پىكىر, كوكشەگە اكىم بولىپ نەمەسە قىزمەتكە كەلەر بولساڭ ەڭ اۋەلى, كوكشەتاۋ اتتى قالانى جان-جۇرەگىڭمەن وسى دياچەنكو سياقتى سۇيە ءبىلۋ كەرەك! ءجۇ­رەگىندە كوكشەتاۋعا دەگەن ءسۇيىس­­پەنشىلىگى, كوڭىلىندە كوك­شەتاۋعا دەگەن ادال پەيىلى مەن نيەتى بار ازامات قانا كوك­شە­تاۋدى بۇگىنگى­دەي كوركەيتىپ, بۇگىنگىدەي نۇر­لان­دىرىپ, ءبۇ­گىن­گىدەي اسقاقتاتا الادى. كوك­شەتاۋعا دەگەن سول كو­ڭىلىندەگى ادال نيەتى, جۇرەگىندەگى شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى بار سەرگەي الەكساندروۆيچ دياچەن­كو­نىڭ بۇگىنگى كوكشەتاۋ ءۇشىن جانىن سالىپ, مەيىرىمىن توگىپ جۇ­مىس ىستەپ جاتقاندىعىنا قا­راپ, بۇل قالانى كوركەيتۋ ءۇشىن كوپ قارجى عانا ەمەس, بۇل قالاعا دەگەن ماحاببات پەن ءسۇيىس­پەن­شى­لىك تە كەرەك ەكەن دەپ ويلاي­مىن. ءيا, كوكشەتاۋ كوڭىلدىڭ قا­­لاسى, كوكشەتاۋ جۇرەكتىڭ قا­لا­سى, كوكشەتاۋ وي مەن سەزىم­نىڭ قالاسى. وسى ءبىر جاي كوك­شە­تاۋعا قىزمەت بابىمەن كەلىپ-كەتىپ جاتار كىم-كىمنىڭ دە ءار­دايىم ەسىندە بولسا ەكەن! انە, تاس تۇعىردا قۇلاگەر تۇر! جانۋار-اي, كەڭ دۇنيەنىڭ قىس­قا شىلبىرى مەن تار تۇ­ساۋى­نان بوسانعانى ەندى بولدى ما ەكەن, بەيمالىم كەڭىستىكتى بەتكە الىپ, باۋىرىن ەركىن ءبىر جازىپ, ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ, جال-قۇيرىعى توگىلىپ شاۋىپ كەلەدى. جانۋار-اي, ءوز سوڭىنان تۇسكەن قۋعىنشى قاراقشىنىڭ بار ەكەندىگىن سەزە مە ەكەن, شۇر­­قىراعان ءۇنى كەلەدى قۇلا­عىمنىڭ تۇبىنە. ەي, ادامدار, اياڭدارشى قۇلاگەر دۇنيەنى! ەي, ادامدار, قۇلاتپا­ڭ­دارشى قۇلا­گەر ءومىردى! ەي, ادامدار, جىلات­پاڭدارشى اقان ادامنىڭ سەرى كوڭىلىن! تاس تۇعىرداعى قۇلاگەر, مىنە, وسىلاي دەپ شۇرقىرايدى. سونى ۇعار, سونى ءتۇسىنىپ-تۇيسىنەر سانا بولسىن دەڭىز! تۇنگى كوكشەتاۋ! مەن دە سەنىڭ تۇنگى بەسىگىڭدە مۇلگىگەن وي الەمىڭمەن بىرگە تەربەلىپ, بىرگە تەبىرەنەمىن. مەن دە كەتەمىن ەرتەڭ!.. جابال ەرعاليەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.