بىلۋىمىزشە, بۇل تەك قاراشاڭىراق تەاترعا عانا ەمەس, بارلىق قازاقستاندىق تەاترلارعا قاتىستى جاعداي. نەگىزى, ايتپاعىمىز كورەرمەن تۋرالى دا ەمەس, مەملەكەت قاراماعىنداعى قولداۋى مول ەلىمىزدىڭ باس تەاترىنداعى كورەرمەن كونتينگەنتىنىڭ كورسەتكىشى وسىنداي بولعاندا, ۇلكەن استاۋداعى اسقا قول سوزباي-اق, تاقىر جەردەن ونەر جاساماق بولىپ تالپىناتىن جەكەمەنشىك تەاترلاردىڭ جاعدايى قالاي ەكەن, جان-جاقتان قۇيىلىپ جاتقان قازاق- تاردى جەكەمەنشىك تەاتردىڭ ساحناسى قىزىقتىرا ما دەگەن ساۋالدىڭ ءتىلدىڭ ۇشىنا كەلىپ تىرەلىپ تۇرعانى. جەكەمەنشىك تەاتردىڭ ەكىنشى اتاۋى – تاۋەلسىز تەاتر, ءتىپتى تۇساۋى جاڭا كەسىلگەن تاۋەلسىز تەاتر ىزدەمەي تۇرىپ, مەنمۇندالاعان مەملەكەتتىك تەاترلاردىڭ اراسىندا قاراڭ-قۇراڭ كورىنگەن جەكەمەنشىك تەاترلار ءوزى بۇگىندە بار ما ەكەن دەسەڭىزشى؟ جوق! وسى ۋاقىتقا دەيىن بالاما ونەر رەتىندە بىردە-ءبىر اياعىنان نىق تۇرعان مەملەكەتتىڭ قولىنان جەم جەمەيتىن, قازاق تىلىندەگى جەكەمەنشىك تەاتردىڭ ىرگەسى قالانباسا, بۇل نەنىڭ كورسەتكىشى؟
ء دال قازىر تەاترسۇيەر قاۋىم ءۇشىن قازاقستاندا 64 تەاتر جۇمىس ىستەپ تۇر, سونىڭ تورتتەن ءبىرى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. الماتىدا – 16, شىمكەنتتە – 8, استانادا – 6 تەاتر بار. مەملەكەتكە 80 پايىز تەاتر, ياعني 51 تەاتر تيەسىلى. 2016 جىلى رەسپۋبليكا تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا 13,7 مىڭ سپەكتاكل قويىلعان. ونى 2,34 ميلليون كورەرمەن تاماشالاعان. ەلىمىزدەگى تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىن 3,5 مىڭ قويىلىم قۇرايدى, ونىڭ 401-ءى جاڭا سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى. وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىمەن سالىستىرعاندا, بيىلعى جىلدىڭ اقپانىندا بارلىق تەاترداعى بيلەت باعاسى 5,4 پايىزعا قىمباتتاعان. الماتى تەاترلارىنداعى بيلەت باعاسى 600 تەڭگە مەن 2030 تەڭگە ارالىعىندا. قىسقاشا قايىرعاندا, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا شىعارىلعان تەاتر ستاتيستيكاسى وسىلاي سويلەيدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇلاردىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك تەاتر تۋرالى مالىمەت تە, اقپارات تا اتىمەن جوق.
جەكە عيماراتى, دەربەس زالى بولماعان سوڭ جەرتولەدە قۇرىلىپ, ءار جەردى پانالاپ, جاعالاپ جۇرەتىن جەكەمەنشىك تەاترلار جالپى ونەرگە ءوزىن وتە كەرەكسىز سەزىنەتىن سياقتى. ءوزى ازىپ-توزىپ, ارىپ-اشىپ ءجۇرىپ بۇلار ونەرگە نە بەرە الادى؟ مىنە, وسىنداي ساۋال تۋىنداي قالعاندا, ونى قۇپتايتىندار دا, مۇلدە قابىلداي المايتىندار دا تابىلىپ, پىكىر ادەتتەگىدەي قاق جارىلادى. ەلۋگە جۋىق تاۋەلسىز تەاتردىڭ باسىن قوسىپ «مەملەكەتتىك ەمەس تەاترلار قاۋىمداستىعىن» قۇرىپ وتىرعان سانكت-پەتەربۋرگتىڭ تەاترلارى, نەگىزىنەن, مەملەكەتتىك ەمەس, جەكەمەنشىك ءارى شاعىن بولىپ كەلەتىن ەۋروپا مادەني كەڭىستىگىنىڭ ارالۋاندىعىن ەسەپكە الساق, ساحنانىڭ مۇنداي ءپىشىنىن مۇلدە جوققا شىعارۋ قارادۇرسىن ويدان تۋعان, كۇلكى شاقىراتىن وتە جابايى, جاداعاي پىكىر بولار ەدى. جەكەمەنشىك تەاتر كەرەك. ءسوزسىز. بۇل جەردەگى اڭگىمە «شانشار», «نىسانا», «ونەر قىراندارى» سەكىلدى ءازىل-سىقاق تەاترلارى مەن «سەزام», «زازەركالە» سەكىلدى بالاباقشالار مەن مەرەكەلىك كەشتەردى اتقاراتىن قۋىرشاق تەاترلارى تۋرالى ەمەس, ا.چەحوۆ ايتقان «رۋحى, ءتانى, جانى بار» دراما تەاترلارى تۋرالى قوزعالىپ وتىرعاندىقتان, الماتىنىڭ مادەني الاڭىن تەگىس اداقتاپ شىقتىق.
قازاقشا اندەگراۋند تەاتر ىزدەپ, اسپانداعى قول جەتپەس الدەنەنى ارمانداعانداي بولعانىمىز ءتىپتى دە ۇيات بولعان ەكەن, بيزنەسمەن جاننا وماروۆانىڭ بايتەن وماروۆتاي بەلگىلى اكەسىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن اشقان «جاس ساحنا», «ارت ي شوك», «زەركالو» سەكىلدى ءبىرتالاي جىلدان بەرى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جانى ءسىرى ءبىردى-ەكىلى ورىس ءتىلدى تەاترلاردان وزگە كوزىمىزگە جەكە تەاتر تۇسە قويمادى. ءتىپتى تانىلىپ قالعان كەشەگى «تازابەكوۆ تەاترىنىڭ» دا كىلەڭ دارىننىڭ باعىن اشاتىن دۇركىرەگەن تەاترعا ەمەس, ۋاقىت وتە كەلە كوپ ساۋدا ءۇيىنىڭ بىرىنە اينالعانىن كورىپ ءىشىمىز اشيدى.
ەڭ الدىمەن, جەكەمەنشىك تەاتر – ەشقانداي ەرەجەسى جوق, ەركىن وي الاڭى. رەجيسسەرلەر مەن اكتەرلەردىڭ ىزدەنىسىندەگى جاڭاشىل باعىت, كەيىپكەردىڭ ىشكى الەمىنە ەنىپ, وبرازدىڭ پسيحولوگيالىق كوڭىل كۇيدى الدىڭعى پلانعا شىعارۋدى ماقسات تۇتاتىنى قولداۋعا تۇرارلىق. بىراق شىعارماشىلىقپەن بىرگە تەاتردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاي جەردەن قالاي قارجى تابۋدى عانا ويلاۋعا ءماجبۇر بولاتىن قازاقستاندىق اندەگراۋندتارعا جەكە تەاتر اشۋ تىم قولايسىز بولىپ تۇرعانى انىق. مارتەبەلىك جاعىنان مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورىن بولىپ سانالاتىن تەاترلاردا ء«ونىم» شىعارىپ جۇرگەن وزدەرىندەي اكتەرلەردىڭ بۇلارعا كاسىبي ونەر وكىلى رەتىندە قارامايتىندارى, بۇلارمەن مەملەكەتتىك مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ ساناسپايتىندارى دا جۇيكەگە قوسىمشا سالماق. ولاردىڭ ۇكىمەت كومەكتەسپەسە دە, ەڭ قۇرىعاندا كەدەرگى جاساماسا ەكەن دەگەن تىلەگى بارىنە ورتاق قيىندىق – اقشا, عيمارات, تۇراقتى اكتەرلىك قۇرامنىڭ ازابى مەن قورلىعىن ابدەن تارتقان سوڭ امالسىز جابىلىپ تىناتىنى راس ەكەن. جەكە زالى, تۇراقتى قارجى كوزى بولماعاندىقتان اشقان تەاترلارى ەكى-ءۇش ماۋسىمدى اتقارماي جاتىپ امالسىز جۇمىسىن توقتاتادى.
مەملەكەتتىك تەاتر مەن جەكەمەنشىك تەاتر تاقىرىبى, يدەياسى, رەجيسسەرلىك ىزدەنىس, اكتەرلىك ويىن جاعىنان ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن ەكى باسقا الەم بولسا دا, قوعام, وندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ادامدار تالعامىنا سايكەس بالاما تاڭداۋ رەتىندە مىندەتتى تۇردە ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس ونەر وشاعى بولۋى كەرەك ەدى. ىزدەنىس ىزدەرى بار, ساحنا ونەرىندەگى لابوراتوريالىق جۇمىستار تەاتردىڭ ءارى قاراي تىرشىلىك ەتۋى ءۇشىن ءتيىمسىز بولعانىمەن, ادامنىڭ رۋحاني ءوسۋى ءۇشىن پايداسى تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز: ساحنادان ول ءوزىن كورەدى, ءوزىنىڭ ىشىنە قورىقپاي ۇڭىلە الادى, تاۋەلسىز ساحنا كەيىپكەر مەن وقيعانىڭ جاقسى-جامان قىرىن جالاڭاشتاپ كورسەتۋگە الدەقايدا قاۋقارلى, ەڭ باستىسى, مۇنداي ساحنا تىنىسىن سەزگەن ادامنىڭ ءوزى بۇدان بىلاي وسى قالپىنان گورى جاقسىراق بولۋعا ۇمتىلادى. ال مۇنىڭ نەسى جامان؟ الدە مەملەكەتتىك تەاتردى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى ماشاقاتى كوپ ماسەلە بولىپ تۇرعاندا, ءار قويىلىمىن اسقان تاۋەكەلمەن ۇسىناتىن جەكەمەنشىك ساحنانى ساعىنۋ بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋ بولىپ تابىلا ما؟
ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى