شويىن جۇدىرىق

بۇلاي بولاتىن سەبەبى: سول جىلدارى عالامدىق ساياساتتا تەكەتىرەسىپ, ءبىرىن-ءبىرى الا الماي تۇرعان كسرو مەن اقش باسقانى بىلاي قويىپ, بوكسشىلارىن سۇزىستىرۋگە كوشكەن. ون ەكى سالماق بويىنشا مىقتىلارىن الىپ كەلىپ, جەكپە-جەك ماتچ وتكىزۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان ەدى. 1982 جى­لى 30 قاڭتاردا ماسكەۋدە وت­كەن ال­عاشقى ماتچتا 8:4 ەسە­بىمەن كە­ڭ­ەستەر وداعى جەڭىسكە جەتسە, كە­لەسى جىلى لاس-ۆەگاستا وت­كەن كەز­دەسۋدە 6:6 ەسەبىمەن تەڭ تۇس­كەن-ءتىن. ءۇشىنشىسى مىناۋ.

جالپى, قازاق بوكسى قاي زا­ماندا دا تومەندەگەن  جوق. مىنا­داي دەرجاۆالار دۇرمەگىنە سەرىك قو­ناقباەۆ ءۇش رەت (1982, 1983, 1984 ج.ج.) قاتىسىپ جەڭىسكە جەت­سە, سەرىك نۇرقازوۆ تا ەكى دۇر­كىن (1983, 1985 ج.) رينگكە كوتە­رىل­گەن. 1984 جىلى ماسكەۋدە وت­كەن جوعارىداعى ماتچتا قوس سەرىكپەن بىرگە جاسى 19-داعى اسىلبەك قيلىموۆ 75 كيلو سالماق دارەجەسىندە ونەر كورسەتتى. ونىڭ قارسىلاسى اتاقتى مايكل گروگان – اقش-تىڭ قاتارىنان ءۇش دۇركىن (1981, 1982, 1983 ج.ج.) چەم­پيونى, جاسى 28-دە, اۋەسقوي رينگتە 129 رەت جەكپە-جەك وتكىزىپ, ونىڭ 115-ءىن جەڭىسپەن اياقتاعان مىقتى. گروگان 1981 جىلى اتاقتى ەۆاندەر ءحولليفيلدتى جارىس جو­لى­نان تايدىرسا, 1982 جىلى اي­گىلى ا.بەلياەۆتى وڭدىرماي جەڭ­گەن ەدى. ەندى, مىنە, ءبىزدىڭ بوزبالامەن جولى ءتۇيىستى.

رينگكە جۇلقىنىپ شىققان اسىلبەك اي-شايعا قاراپ جاتپا­دى, تىكە شابۋىلعا كوشتى. قا­زاق­تىڭ كۇرزى جۇدىرىعىنان جا­پى­رىلا قاشقان امەريكالىق ءسا­تى كەلگەندە وڭ قولىمەن كوسىپ الىپ, شىرەي تارتقانداي بولىپ ەدى, وسى ءساتتى كۇتىپ جۇرگەندەي اسىل­بەك قارسىلاسىن سول قولمەن ءدال يەك­تىڭ استىنان سولق ەتكىزبەسى بار ما. قا­را ءداۋ كەسكەن تەرەكتەي قۇلاپ ءتۇستى.

امەريكادا جەتى اتاسىنىڭ كەگى كەتكەندەي ۇلارداي شۋلاپ ەلىرىپ وتىرعان كورەرمەن مىنا قى­زىقتى كورگەندە... ويپىرىم-اي, تەڭىزدەي تولقىپ, ورمانداي تەربەلدى. «قيلىموۆ-قي­لىموۆ» دەگەن قيقۋدان قۇلاق تۇ­نادى... توبەسىمەن جەر سۇزە قۇلا­عان قارا جىگىت تورەشىنىڭ جە­تىن­شى ساۋساعى بۇگىلگەندە بارىپ ارەڭ ەسىن جيدى. رينگتىڭ انا بۇرىشىندا قارسىلاسىن سۇلاتىپ تاستاعان اسىلبەك باتىر كەرمەدەگى كەر ارعىماقتاي كورىك كەۋدەسىن كوتەرىپ قويىپ, اينالاسىنا جايما-شۋاق كوز تاستايدى. وماقاسقان ورنىنان زورعا كوتەرىلگەن م.گروگان «بايقاماي قال­دىم...» دەگەندەي باسىن قايتا-قاي­تا شۇلعىپ, «سايىسۋعا ءداتىم جە­تەدى» دەگەندى ءبىلدىردى.

سايىس قايتا جالعاستى. ءا دەگەندە, ۇشقان باقتىڭ قايتادان قونۋى قيىن ەكەن... بۇل جولى اسىلبەك قولىن سىلتەپ ۇلگەرمەي جاتىپ, شويىن جۇدىرىقتىڭ ەكپىنىنە شايقالعان ميى سىر بەرىپ مايكلجان تالتىرەكتەپ جايى­نا كەتتى. تورەشى ايقاستى توق­تات­تى. مىنا الاپات سوققىدان كەيىن م.گروگان بوكستى تاستاپ كەتتى جانە ۇزاق ەمدەلۋىنە تۋرا كەلدى.

* * *

وسىلاي 19 جاسىندا اتوي سالىپ, بوكس الەمىنىڭ قاقپاسىن تەۋىپ كىرىپ, قارسى كەلگەندى ەسىنەن تاندىرىپ, تەك قانا نوكاۋتپەن كوزىن اشقان اسىلبەك قيلىموۆ 1964 جىلى رەسەيدىڭ استراحان جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن ازامات. جا­سىندا قارا جۇمىسقا كوپ جە­گىل­گەن. شەلەكتەپ سۋ تاسىعان, كۇ­رەك­تەپ قار كۇرەگەن, مال جاي­لاعان...

«مەنىڭ قاۋقارلى ءھام قارىم­دى بولۋىما جاستاي جەگىلگەن قارا جۇمىستىڭ پايداسى كوپ ءتي­دى», دەپتى اسىلبەك ءوزىنىڭ ءبىر سۇح­باتىندا. قازىرگى بالالار «قار كۇ­رە­سەك قابىرعامىز قايىسادى», – دەيدى. مۇنداي ۇلدارعا قايدان قايرات قونسىن...

اسىلبەكتىڭ وتباسى 1977 جى­لى اقتاۋعا قونىس اۋدارادى. اعا­سى انۋاربەك استراحاندا ينس­­تي­تۋتتا وقىپ جۇرگەندە بوكس­پەن اينالىسىپ, سپورت شەبەر­لى­گىنە ۇمىتكەر بولعان ەكەن. انە­كەڭ 1977 جىلى 13 جاسار ءىنى­سى اسىلبەكتى قولىنان جەتەكتەپ بوكس ۇيىرمەسىنە اكەلگەن. بوكس قولعابىن كيگەنىنە التى اي تولماي جاتىپ اسەكەڭ اۋەلى, جاس­وس­پى­­رىم­دەر اراسىندا وبلىس چەم­پي­ونى, ىلە-شالا رەسپۋبليكا جەڭىمپازى اتانىپ, اينالاسى ءبىر جىل, جەتى ايدا كسرو-نىڭ بىرىنشىلىگىن (1979 ج. بەلتسى, مولداۆيا) باعىندىردى. مۇنداي شاپشاڭدىق قازاق بوكس تاريحىندا بولعان ەمەس.

اسىلبەكتىڭ رينگ ۇستىندەگى تاي­پالعان تۇلپار اياڭى, كوتەرىلىپ تۇرا­تىن كورىك كەۋدەسى, كىرپىگىنە ۇرەي قوندىرمايتىن اسقاق قا­باعى... كەرەمەت ەدى. تۇلعاسى قان­داي؟ «قازاقتىڭ جىگىتى مىناۋ» دەپ اسەكەڭنىڭ بەينەسىن ايدىڭ بەتى­نە ءىلىپ قويسا دا جاراسادى...

ءوز باسىم اسىلبەكتى وليم­پيادا جانە الەم چەمپيونى اتان­عان باۋىرلاردان ەشقانداي كەم ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, 1980 جىلى قاراعاندى قالاسىندا وت­كەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى كسرو چەمپيوناتىندا جانە كە­لەسى 1981 جىلى حاركوۆتە وت­كەن بىرىنشىلىكتە قارسىلاس شاق كەل­تىرمەدى. كاۋناستا ۇيىم­داس­تىرىلعان (1981 ج.) كسرو وقۋشىلار سپار­تاكياداسىندا توپ جاردى. كەشىكپەي 1982 جىلى جاس­تار قاتارىنا ءوتىپ, ءوز سالماعىندا (1982 ج. پەنزا) تاعى دا كسرو چەمپيونى اتاندى. 17 جاسىندا بوكستان كسرو-نىڭ نەگىزگى قۇراماسى ساپىنان ورىن الدى.

قيلىموۆتىڭ بوكستاعى ورلەۋ-ءوسۋ جىلدارىنىڭ تاعى ءبىر باس­پال­داعى 1982 جىلى گەرما­نيا­دا وتكەن حالىقارالىق تۋرنير. اسىلبەك رينگ ۇستىندە نەمىس بوكسشىسى گەنري ماسكەنى تالدىرىپ تاستادى. ءبىزدىڭ جىگىتتەن وڭباي جەڭىلگەن گەنري ماسكە 1988 جىلى وليمپيادا, 1989 جىلى الەم چەمپيونى, 1985 جىلعى الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى, ءۇش دۇركىن ەۋروپا (1985, 1987 جانە 1989ج.ج.) چەمپيونى بولادى. 1990 جىلى كاسىپقوي بوكسقا اۋىسىپ, IBF تۇجىرىمى بويىنشا جارتىلاي اۋىر سالماقتا الەم ءتاجىن كيدى. وسىعان قاراپ-اق اسىلبەكتىڭ قانداي بوكسشى بولعانىن باعامداي بەرىڭىز.

اسىلبەك ساقتاپبەرگەن ۇلى 1984 جىلى 75 كيلو سالماقتا ەرەسەكتەر اراسىندا بوكستان كسرو چەم­پيوناتىنا قاتىستى. جارىس تاشكەنت قالاسىندا ءوتتى. بۇل اسىلبەكتىڭ ەرەسەكتەر ساپىنداعى ءبىرىنشى رەسمي جارىسى. العاشقى جەكپە-جەگىن اتاقتى ۆياچەسلاۆ چاپايكينمەن وتكىزىپ ونى ءۇشىنشى راۋندتا تاعى تالدىردى. كەلەسى كەزەكتە وزبەكستاندىق حاكىم ماتچانوۆتى قاتارىنان ەكى رەت نوكداۋنعا ءتۇسىردى.

جارتىلاي فينالدا ورىنبور تۋماسى, كسرو چەمپيوناتىنىڭ 1981 جىلعى جۇلدەگەرى ەگور يلينزەەر كۇتىپ تۇردى. اسىلبەك ەگوردى تىقسىرا سوققىنىڭ استىنا الدى. كارى تارلان يلينزەەر ءۇش راۋند بويى قورعانۋمەن الەك. وتىز جاستاعى ساقا جىگىتتىڭ 19 جاسار بالادان تاياق جەۋى ءبىر ءتۇرلى ەكەن. قاس جۇيرىككە تۇساۋ جوق دەگەن وسى شىعار.

اقتىق ايقاس. اسىلبەكتىڭ قارسى الدىندا كسرو چەمپيونى, كسرو سپارتاكياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, مينسكىلىك اتاقتى الەكساندر بەلياەۆ تۇر. بۇل مارقاسقا بۇعان دەيىن 224 جەكپە-جەك وتكىزىپ, تۇگەلدەي دەرلىك جەڭىسكە جەتكەن. ءسويتىپ, الاپات شايقاس باستالدى... سوڭعى راۋندتا اسەكەڭ الەكساندردى تۇمسىقتان ءبىر ءتۇيىپ شوكە ءتۇسىردى دە, التىن مەدالدى الىپ جۇرە بەردى. قازاقتىڭ ۇلانى قيلىموۆ ەرەسەكتەر اراسىندا 19 جاسىندا كسرو چەمپيونى اتاندى.

1984 جىلعى وسى بىرىنشىلىك قازاق سپورت تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. اسىلبەك قيلىموۆتان باسقا كارىمجان ءابدىراحمانوۆ, سەرىك نۇرقازوۆ, سەرىك قوناقباەۆ كسرو چەمپيونى اتاندى. وسى جىلى لوس-اندجەلەستە كەزەكتى جازعى وليمپيادا ويىندارى وتەتىن بولىپ, تاشكەنتتە جەڭىسكە جەتكەن بوكسشىلار سوعان ءسوزسىز قاتىساتىنى جايلى شەشىم شىقتى.

ەگەر وسى تورتەۋى وليمپيادا رينگىندە ونەر كورسەتكەندە عوي, قازاق التىنعا قارىق بولار ەدى؟! ويتكەنى, كسرو-نى ەڭسەرگەن سپورتشى وليمپيادانى وڭاي باعىندىراتىن. «كەدەيدىڭ اتى قاراجارىستا وزادى» دەگەندەي كە­ڭەس وداعى وليمپيادادان باس تار­تىپ, ءتورت قازاقتى قور قىلدى.

اسىلبەك ايتادى: «كەڭەس ودا­عى قۇراماسى داگومىستا وقۋ-جات­تىعۋ جيىنىن وتكىزىپ, وليم­پي­اداعا دايىندالىپ جاتتىق. ءبارى­مىزدىڭ كوڭىلىمىز شات ەدى. تۋرا 10 كۇننەن سوڭ لوس-اندجەلەسكە ۇشامىز دەپ جۇرگەندە, توبەمىزدەن جاي تۇسكەندەي حابار جەتتى. «كەڭەس وداعى وليمپيادا ويىندارىنا بويكوت جاريالادى» دەدى. سوستيىپ وتىرىپ قالدىم. بۇل وقيعا مەنىڭ ومىرىمە دە وراسان سوققى بولىپ ءتيدى. 1988 جىلعى سەۋل وليمپياداسىن كۇتپەي, بوكس- تى تاستادىم».

* * *

تاعدىر... الدە, ءارتۇرلى ادى­لەت­سىزدىكتىڭ سالدارىنان با, ارعى جا­عى تەك ءبىر اللاعا عانا ايان, ءتۇسى قا­شىپ, ءتۇن جورىتقان كوكجال بورىدەي قاباعىنا مۇز قاتىپ, تەبىنگىسى تەرگە مالشىنعان ارابى ارعىماقتاي ءىشىن تارتىپ, قاڭتارداعى قارا بۋراداي جاراعان قايران دا ءبىزدىڭ اسىلبەك قايراتى قىج-قىج قايناعان 23 جاسىندا بوكستىڭ قولعابىن قابىرعاعا ءىلدى.

مىنانى قاراڭىز: 1982 جىلدىڭ قازان ايىندا فين­ليان­ديانىڭ تامپەرە قالا­سىن­دا وت­كەن حالىقارالىق تۋرنيردە اسىل­بەكتەن وڭباي تاياق جەپ, جىلار­مان كۇيگە تۇسكەن, كەلەسى 1983 جى­لى تايلاندتا وتكەن تۋرنيردە قيلىموۆتىڭ سوققىسىنان قاشىپ ءجۇرىپ, قۋ جانى قالعان كورەيالىق جۋن سۋپ شين 75 كيلو سالماقتا لوس-اندجەلەس وليمپياداسىنىڭ چەم­پيونى اتاندى. ال, كۇيىنبەي كورىڭىز؟!

قازىرگى زاماندا عوي, قولدى ءبىر سىلتەپ كاسىپقوي بوكسقا كەتە بەرەر ەدى. ول كەزدە كەتپەك تۇرماق, ويلاۋدىڭ ءوزى كۇنا. سول كۇندەرى كسرو قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى كونستانتين كوپتسەۆ اسىلبەكتى شا­قىرىپ الىپ: «اسىلبەك, انگليادان پروموۋتەرلەر كەلدى. سە­نىڭ بوكستاسۋ ونەرىڭە ولار ءتان­تى. كاسىپقوي بوكسقا شاقىرادى, كە­لى­سىم بەرسەڭ ساعان 1,5 ميلليون فۋنت ستەرلينگ تولەمەك...», – دەيدى. بۇل ءسوز سول جەردە ايتىلدى, قالدى.

اعىلشىندار اقىماق ەمەس. تەك­كە اقشا شىعىندامايدى. ويت­كەنى ولار اسىلبەكتىڭ ءبىر سوق­قىسى 724 كيلو  سالماقپەن جۇم­سالاتىنىن ءبىلدى. ءارى ءبىزدىڭ جىگىت رينگتە وتكىزگەن 216 جەكپە-جەگىنىڭ 82 پايىزىن نوكاۋتپەن اياقتاعان, قازاقتىڭ جالپاق تىلىم­ەن ايتساق قارسىلاستارىن بەت قا­رات­پاي ۇرىپ جىققان. قىسقاسى, قي­لىموۆتىڭ شويىن سوققىسىنان ادام عانا ەمەس, عالام قورقاتىن بولعان.

اسىلبەك ايتادى: «مەنىڭ سوققىمنىڭ قۋاتىن ازايتۋ ءۇشىن باپكەرلەر كوپ جۇمىس ىستەدى. سول كەزدە نەگە ولاي ەتكەندەرىن تۇسىنبەپپىن. 75 كيلو سالماقتاعى مەنى 91 كيلو جانە ودان دا جوعارى سالماقتاعى اتاقتى بوكسشىلارمەن سايىستىراتىن». وسىنىڭ ءوزى 19-20 جاستاعى بوزبالا ءۇشىن قاستاندىق ەمەي نە؟!

* * *

1991 جىلى بوكستان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشىسى مىن­دەتىن اتقارعان سەرىك قوناق­باەۆ باسقا قىزمەتكە اۋىستى دا, ونىڭ ورنىنا قيلىموۆ باردى. اسىلبەك تىزگىن ۇستاعان تۇستا قازاق بوكسشىلارى كسرو حالىق­تا­رى سپارتاكياداسىندا (1991 ج.) كوماندالىق ەسەپتە تۇڭعىش رەت توپ جاردى. ءتورت قازاقستاندىق چەم­پيون اتاندى, ولار: بولات تەمىروۆ پەن قاناتبەك شاعاتاەۆ, يگور شيشكين, نيكولاي كۋل­پين. ۇلتتىق قۇرامانىڭ وسى تا­ماشا جەڭىسى ءۇشىن 27 جاس­تا­عى اسىلبەك قيلىموۆقا «قا­زاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جات­تىق­تىرۋشىسى» اتاعى بەرىلدى.

اسىلبەك ايتادى: «سول زاماندا قازىرگىدەي ءزاۋلىم سپورت زالدارى جوق, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا الىپ, اياعىنان قاز تۇرىپ كەلە جاتقان شاعى. سپورتشىلار قاراۋسىز قالعان الاڭداردا جات­تىقتى, جاعداي جاسالماسا دا نامىس ءۇشىن ايانىپ قالعان جوق. باپ­كەرلەر جىلداپ جالاقى المايتىن ەدىك. ولار سوندا دا سپورتتى ءسۇيدى, ەلدىڭ نامىسى ءۇشىن ەڭبەك ەتتى...».

ءتۇيىن: اسىلبەك قيلىموۆ قازىر الماتى قالاسىندا جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ ءجۇر. كەزىندە ماماندار تاراپىنان «بوكستىڭ شويىن جۇدىرىعى» اتانعان باۋىرىمىز قازىر قازاق سپورتىنا قاتىستى پايدالى جوبالارعا دەمەۋشىلىك جاسايدى.

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»