وندا ەلباسىنىڭ: «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس. قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ مادەني-گەوگرافيالىق بەلدەۋى – نەشە عاسىر وتسە دە, ءبىزدى كەز كەلگەن رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتاپ, امان الىپ شىعاتىن سيمۆولدىق قالقانىمىز ءارى ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى», دەگەن پايىمدارى رۋحاني دامۋىمىزدىڭ تەمىرقازىعى بولماعى انىق. كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ تەرىسكەيىندە دە كيە قونىپ, قۇت دارىعان, ءان مەن جىردىڭ بەسىگى بولعان مەكەندەر از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – گۇلتوبە-ماماناي ءتاڭىر سىيلاعان كورىكتى دە قاسيەتتى ءوڭىر, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, اقىل مەن كەمەڭگەرلىكتىڭ مەكەنى سانالادى. تولىباي سىنشى, قوجابەرگەن جىراۋ, سەكسەن باتىر, توقسان بي, داستەم سال, سەگىز سەرى, ءبىرجان سال, شاعىراي شەشەن سياقتى دۇلدىلدەر, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ سەكىلدى ساڭلاق جازۋشىلار ءوسىپ-ونگەندىكتەن ايرىقشا ىستىق, ەرەكشە قىمبات. بال قۇراعى, بالدىرعان تالى, ءمولت ەتكەن كوز جاسىنداي كۇمىس كولدەرى, بوز جۋساندى دالاسى قانداي كەرەمەت دەسەڭشى! گۇلتوبە-ماماناي دەگەن اتاۋعا بايلانىستى كوپ جىل باسشىلىق قىزمەت اتقارعان ۇلتجاندى ازامات شايمۇرات سماعۇلوۆ مىنانداي اڭگىمە ايتىپ ەدى.
قوجابەرگەن جىراۋ 1663 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, جامبىل اۋدانى «بلاگوۆەششەنكا» كەڭشارىنا قاراستى گۇلتوبە دەگەن (جۇرتشىلىق ماماناي دەپ تە اتايدى) ورماندى, كولدى اسەم قونىستا, تولىباي سىنشى داۋلەن ۇلىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قوجابەرگەن جىراۋ ءوز زامانىندا قازاق, نوعاي, قاراقالپاق, ءسىبىر تاتارلارى بىرىككەن اسكەرىن باسقارعان. ەرلىكپەن داڭقى شىعىپ, ءباھادۇر دەگەن قۇرمەتتى اتاق العان. وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شەشەن, ەل باستاعان كوسەم اتانعان. ءوزى تۋعان مەكەندە 1763 جىلى قايتىس بولىپ, سۇيەگى سول ماڭايداعى اكەسىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن تولىباي سىنشى قورىمىنا جەرلەنگەن. كەمەڭگەر تۇلعانىڭ تۋعان جەرىندە شوق-شوق بوپ قالامپىر ءيىستى القىزىل گۇلدەر كوپ وسكەن. سوعان وراي ورماندى, كولدى, ويلى, قىرلى كوك شالعىندى القاپ «گۇلتوبە» اتالعان دەسە-ءدى. بۇل قونىستى اشامايلى كەرەيدىڭ كوشەبە تاۋزار ۇرپاعىنان تارايتىن اتاقتى داۋلەن باتىر, ونىڭ بالاسى تولىباي سىنشى, نەمەرەلەرى قوجابەرگەن جىراۋ مەن قاراباس تارحاننىڭ ۇرپاعى سەگىز سەرى جايلاعان. كەيىن ءتاشىم ساتىپالدى ۇلىنىڭ شوبەرەسى ماماناي ءبيدىڭ ەسىمى قوسارلانىپ, «گۇلتوبە-ماماناي» دەگەن اتقا يە بولعان. تولىباي سىنشى مەن قوجابەرگەن جىراۋ جەرلەنگەن قورىم-زيراتتى انىقتاپ تابۋدا جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار سوتسيال جۇماباەۆ پەن داستەن بايمۇقانوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. قورىم تابىلىسىمەن ەسكەرتكىش بەلگى قويىلدى. وڭىرىمىزگە بەلگىلى كاسىپكەر قانات دۇيسەنباەۆتىڭ قارجىلاي دەمەۋشىلىگىمەن تولىباي سىنشى, قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرىلەرگە ءزاۋلىم كەسەنە سالىنىپ, اس بەرىلدى.
اتاقتى «ەلىم-اي» داستانىنىڭ اۆتورى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءومىرى, قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشىلىق جاساعان ورداباسى, ءىرى تاريحي تۇلعا ەكەندىگى, اتاقتى «جەتى جارعى» زاڭناماسىن جازۋعا قاتىسقان مەملەكەت قايراتكەرى, قازاق حالقىنىڭ ەرلىگىن, ەلدىگىن جىرلاعان اقىن بولعاندىعى جايلى «داۋىلپاز بابا قوجابەرگەن» جيناعىندا جان-جاقتى جازىلعانمەن, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جەتە بىلە بەرمەۋى ويلاندىرماي قويمايدى. سول سەبەپتى باعدارلامالىق ماقالادا اتاپ وتىلگەندەي, تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى بولماق.
سال-سەرىلەردىڭ ورداسى گۇلتوبەدەن شىققان ءانشى-اقىن, باتىر داستەم سال رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى شىققان. «داستەمناما» داستانىندا ەرماك قاراقشىنىڭ (داستاندا «جارماق» دەپ اتالادى) جاۋىزدىعىن اشكەرەلەپ, وعان قارسى سوعىسقان سەيدەك باتىردىڭ ەرلىگىن كەستەلى تىلمەن باياندايدى.
حالىق اۋزىندا ساقتالعان «داستەمناما» داستانى – قازاق حالقىنىڭ ەرلىك شەجىرەسىنىڭ ءبىر پاراعى ىسپەتتەس قۇندى مۇرا. وسى قونىستا دۇنيەگە كەلگەن, جالىندى, ۇراندى جىرلارىمەن بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇرپاعىمەن قايتا قاۋىشقان جىراۋ بابامىز جانكىسى كوشەك ۇلى جايلى جاستار تۇگىل, ۇلكەندەردىڭ بىلەتىنى تام-تۇمداپ قانا.
مەن تاۋزاردا جانكىسى, جىرىما قۇمار ءار كىسى. ۇران ساپ اتقا مىنگەندە, سوڭىما ەرگەن بار كىسى. جاۋ كەلگەندە جاسقانباۋ – باتىرلىقتىڭ بەلگىسى. ميراس بولعان بىزدەرگە, بابالاردىڭ ۇلگىسى, – دەپ جىرلاعان ەكەن جارىقتىق «باقسارى باتىر» جىرىندا. مۇندا قازاق-قالماق سوعىسىنىڭ باتىرى باقسارى باتىردىڭ ەرلىك جولى جان-جاقتى سۋرەتتەلەدى.
گۇلتوبە-مامانايداي قاسيەت قونعان جەردەن شىققان ايگىلى ادامداردىڭ ءبىرى – سەگىز سەرىنىڭ اتاسى شاقشاق باتىر كوشەك ۇلى. شاقشاقتىڭ باتىرلىعى رەسەي وتارشىلدارىنا قارسى كۇرەستە ەرەكشە تانىلعان. كەزىندە مارال يشان قوزعالىسىن قولداعان شاقشاق بيلىك ايتىپ, ەل مەن ەلدى ءبىتىستىرىپ وتىرعان. بىزگە ونىڭ «ادامنىڭ جاسى تۋرالى» تولعاۋ-تەرمەسى عانا جەتكەن. ال سالعارا جانكىسى ۇلىنىڭ «جيىرما بەسى» – ەل ءسۇيسىنىپ تىڭدايتىن اندەردىڭ ءبىرى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
گۇلتوبە-مامانايىم – تۋعان جەرىم, كىندىك كەسىپ, كىرىمدى جۋعان جەرىم. جالاڭاش, جالاڭ اياق جار باسىندا, كويلەك شەشىپ, كوبەلەك قۋعان جەرىم. جارالىپ دۇنيەگە كەلگەن جەرىم, جالعاننىڭ قىزىعىنا ەنگەن جەرىم. بوسانىپ التىن ۇيا, تار قۇرساقتان, ايمالاپ انا ءسۇتىن ەمگەن جەرىم. كوزىمنەن ءبىر كەزدەردە بۇل-بۇل ۇشتىڭ, ورتا ءجۇز اشامايلى كەرەي ەلىم. اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر شاھار, مەككە مەن مەدينەدەي بولعان جەرىم, – دەپ تۋعان جەرىن جىرىنا ارقاۋ ەتكەن سەگىز سەرى باھرام ۇلى – قازاق ءان ونەرىنىڭ تاريحىندا ايشىقتى ورنى بار ءدۇلدۇل ونەرپاز. «گاۋھارتاس», «عايني», «ماقپال», «نازقوڭىر», «القوڭىر», «قارعاش», «اقباقاي», «ايكەن-اي», «ەلىگاي» سەكىلدى كىلەڭ ءىنجۋ-مارجان اندەردى ارتىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان. ومىردەن ەرتە وزعان كۇمىسكومەي, جەزتاڭداي ءانشى جانىبەك كارمەنوۆ بۇرىن حالىق اندەرى ساناتىنا ەنگەن ءبىراز اندەردى سەگىز سەرىنىكى ەكەنىن انىقتاپ, ءوزى قۇراستىرعان «قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىندا» جاريالادى.
ء«بىزدىڭ زامانىمىز – وتكەن ءداۋىردىڭ پەرزەنتى, كەلەر زاماننىڭ اتاسى», دەگەن ەكەن ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلى. كەڭبايتاق قازاق جەرىنىڭ تەرىسكەيىندەگى قاسيەتتى جەرلەردەن شىققان باتىر, جىراۋ, سال-سەرى بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن, ونىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعىن بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە ۇيالاتۋ, كوكىرەگىنە قوندىرۋ ءۇشىن ماقالادا ۇسىنىلعان قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى جوبالارىن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرساق, تۋعان ەلگە – قازاقستانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىم ناعىز ءومىر وزەگىنە اينالارى ءسوزسىز.
قاراقات شالاباەۆ, ارداگەر ۇستاز
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلجار اۋدانى