بىلگەنگە بۇل – ۇلتتىق مۇددەنىڭ ۇلت مۇراتتارىن ايقىندايتىن جاڭا يدەولوگيالىق تۇجىرىمداما. قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنە جەتۋدى كوزدەيتىن ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىنان كەيىن ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەنى بارشامىزعا بەلگىلى. ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ اياسىندا الەمنىڭ ەڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ – ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى. بۇعان دەيىن ەكى جاڭعىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ياعني جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتى قۇرۋ ارقىلى ءبىرىنشى جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرسا, «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى ارقاسىندا قازاقستان دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىردى. وسىنىڭ ءوزى جۇيەلى دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن تانىتىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى مادەنيەتتىڭ ەڭ نەگىزگى وزەگى – رۋحاني سالادا ءتۇبىرلى جاڭعىرۋلار جۇرگىزىلگەن ەمەس. پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ماقالاسى – ەلدىڭ بۇگىنگى ومىرىندە ۇلتتىڭ ۇستانىمدارىن ايقىندايتىن جانە قوعامدىق سانانى وزگەرتۋ جولدارىنىڭ جالپى باعىتتارىن بەلگىلەيتىن دۇنيەتانىمدىق-يدەولوگيالىق ەڭبەك. ۇلتتىق تۇتاستىق, مادەنيەت, ادەت-عۇرىپ پەن سالت-ءداستۇر, رۋحاني مۇرالاردى ساقتاۋ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ, ماقساتقا جەتۋدەگى پراگماتيزم, سالاماتتى ءومىر سالتى قامتىلعان ماقالا كىرىسپە جانە «حح عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى», «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» اتتى ەكى نەگىزگى تاراۋ مەن قورىتىندىدان تۇرادى. «سانانى جاڭعىرتۋدىڭ» مازمۇنىن نەگىزدەي وتىرىپ, جاڭعىرۋدىڭ 6 باعىتىن بەلگىلەيدى: ولار 1. باسەكەگە قابىلەتتىلىك; 2. پراگماتيزم; 3. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ; 4. ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى; 5. قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى; 6. سانانىڭ اشىقتىعى. بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعى وزەكتى جانە ۋاقىتتىڭ تالاپتارىنا بارىنشا ناقتى جاۋاپ بەرەدى. ەكىنشى تاراۋ – «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ الداعى ۇزاقمەرزىمدى دامۋىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق سيپاتقا يە. وسى تاراۋداعى نەگىزگى جوبا – قازاق جازۋىن لاتىن الىپبيىنە كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشىرۋ ماسەلەسى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى تەك بۇگىن عانا قوزعالىپ وتىرعان جوق. بۇل ماسەلە حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى قولعا الىنا باستادى. ياعني تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق ءالىپبيىن جاساۋ ماسەلەسى كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدىراۋى قارساڭىندا كۇن تارتىبىنە ەنگەن ەدى. وسى ورايدا العاشقى ناقتى شەشىم 1991 جىلى 18-20 قازان كۇندەرى ىستانبۇلداعى مارمارا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى تۇرىكتانۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان «قازىرگى تۇرىك ءالىپبيى» اتتى سيمپوزيۋمدا ءتىلشى-عالىمدار تاراپىنان قابىلدانعان-تۇعىن. وسى جيىندا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان سىندى ەلدەردەن قاتىسقان 28 ءتىلشى عالىم تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن 34 ارىپتەن تۇراتىن لاتىن نەگىزىندەگى ءالىپبي جۇيەسىن بەلگىلەگەن بولاتىن. بۇل جۇيە 29 تاڭبادان تۇراتىن تۇركيانىڭ الىپبيىنە وزگە تۇركى حالىقتارىنداعى دىبىستار ءۇشىن قوسىمشا بەس قارىپ ەنگىزۋمەن ەرەكشەلەندى. ول بەس ءارىپ: Ä ä, ح ح, Q q, Ñ ñ, W w.
1991-1993 جىلدار ارالىعىندا الدىمەن ازەربايجان, سوسىن تۇرىكمەنستان, ارتىنان وزبەكستان لاتىن گرافيكاسىنا كوشتى. قازاقستان مەن قىرعىزستان بۇل ماسەلەنى كەيىنگە قالدىردى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە بولدى. قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعدايىمەن, كورشىلەس ورنالاسقان الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ىقپالىمەن دە ساناسۋ كەرەك. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ لاتىن گرافيكاسىنا وتۋگە جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلۋ كەرەكتىگىنە توقتالىپ, 2025 جىلى قازاقستان لاتىن الىپبيىنە تولىق وتەتىندىگىن مالىمدەدى. تۇركى مەملەكەتتەرىندە قابىلدانعان لاتىن گرافيكاسىنىڭ ءتيىمدى جاقتارى مەن كەمشىن تۇستارىن سارالاي وتىرىپ قورىتىندى جاساۋ قاجەتتىلىگى نازارعا الىندى. بۇگىندە ءتىلشى-عالىمدار لاتىن الىپبيىنە كوشكەن تۇستا قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستالۋ ەرەكشەلىكتەرىنە نۇقسان كەلمەۋ جاعىن قاراستىرۋدا.
لاتىن الفاۆيتىنە ءوتۋدى قىزۋ قولداعان ۇجىمنىڭ ءبىرى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بولاتىن. 2002 جىلى ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان ءى حالىقارالىق تۇركولوگيا كونگرەسىندە الەمنىڭ جيىرمادان استام ەلىنەن كەلگەن تۇركولوگ-عالىمدار باس قوستى. وسى كونگرەسس قاۋلىسىنىڭ 5 تارماعىندا «لاتىنشاعا كوشكەن, كوشەتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ جازۋ تاڭباسى ورتاق بەلگىگە قۇرىلىپ, ءبىرىن-ءبىرى كەدەرگىسىز وقي الاتىن باعىت ۇستالسىن, بىراق شاما كەلگەنشە, اتا جازۋ تاڭبالارى نەگىزىندە جاساۋ نازاردا ۇستالسىن», دەپ كورسەتىلگەن. تۇركى جۇرتىنىڭ مادەنيەتىن ءوزارا جاقىنداستىرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان ءىس-شارانىڭ بۇل ءبىر پاراسى عانا. بۇگىندە حالىقارالىق تۇركولوگيا كونگرەسى ەكى جىلدا ءبىر رەت تۇركىستان قالاسىندا ءوتىپ تۇرادى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەلگىلى تۇركولوگ عالىمدارىن تۇركىستانعا شاقىرىپ, كەلەلى عىلىمي كەڭەس وتكىزىپ وتىرۋ ۇردىسكە اينالعان.
2009 جىلى وتكەن ءىىى حالىقارالىق تۇركولوگيا كونگرەسى «بۇگىنگى تۇركولوگيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن كەلەشەگى (ورتاق ءتىل, تاريح جانە الىپپە)» دەپ اتالدى. بۇل باسقوسۋ تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن سارالاپ, كەلەشەكتە اتقاراتىن جۇمىستارى تۋرالى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالدى. كونگرەستە ورتاق ءتىل, تاريح جانە الىپپە جاساۋ ماسەلەلەرى قارالىپ, كەڭىنەن تالقىلاندى. تۇركى دۇنيەسىنىڭ جاناشىرلارى ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ وتكەن تاريحىن تالداپ, تارازىلادى. باستى ماقسات – بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن ناسيحاتتاۋ. سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ج.تۇيمەباەۆ: «تۇركولوگيا عىلىمىن جانداندىرىپ جاتىرمىز. بۇل سالادا تەر توگىپ جۇرگەن عالىمدارىمىز جەتەرلىك. تۋىستاس تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىن زەرتتەۋگە اتسالىسىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋى قاجەت. بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىندە قالىپتاسىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردى بۇكىل تۇركى الەمى بولىپ شەشۋمىز كەرەك», – دەسە, عالىم ءا.جۇنىسبەك تۇركى ءتىلتانىمىنىڭ عىلىمي رەفورمانى كۇتىپ تۇرعانىن, ول رەفورمانىڭ فونەتيكادان باستالۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتقان بولاتىن.
تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قازىر دە ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان يدەيالار ناسيحاتتالىپ, ايتىلعان باعىتتاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدا جوسپارلى, جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءدۇيىم تۇركى جۇرتىنىڭ بارلىعىنا بىردەي ورتاق گرافيكاعا كوشۋدىڭ تۇركى مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا قوساتىن ۇلەسى مول. قازىرگىدەي جىلدام اقپارات الماسۋ داۋىرىندە تۇركى جۇرتى ءبىرىنىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن ءبىرى قينالماي وقي الاتىن دەڭگەيگە كوتەرىلسە, تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ قارقىن الۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرگەن بولار ەدى.
قورىتا ايتقاندا, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى تاۋەلسىز قازاقستاندى, قازاق ەلىن دامىتۋعا باعىتتالعان وزەكتى ماقالا ەكەنى داۋ تۋدىرماس شىندىق. اتالعان ماقالا حالىقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋگە, تۋعان جەردى كوركەيتۋگە, قوعام ءۇشىن يگى ءىس جاساۋعا, جاڭاشىل ويلاپ, ءون-بويىمىزداعى رۋحاني قۇندىلىقتى جاڭعىرتۋعا ۇندەيدى.
سەردار داعىستان, جۇپار تاناۋوۆا,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى