جەتىمدىكتەن جەتىلگەن
وزبەكالى جانىبەك «اكەم بار» دەپ اشىپ ايتپاعان دا, جانتارتىپ جازباعان دا كىسى. ءوزىنىڭ «تاعدىر تاعىلىمى» اتتى مەمۋارىندا اڭگىمەلەنگەندەي, امەڭگەرلىككە ماجبۇرلەنگەن اياۋلى انادان تۋعان, جەسىر ايەلدىڭ بالاسى. ونى اشىق قۇلاق سانالى ازامات ەتىپ وسىرگەن, بالكىم, اناسىنىڭ تاعدىر اۋىرتپاشىلىعىن مۇڭدى اۋەنگە اينالدىرىپ شەرلەنە سالاتىن ءانى بولعان شىعار. اكەسىن قايدان اتاسىن, جاتاعان جاپپادا تۋىپ, كۇركەدە وسكەن بالانىڭ بۋىنى بەكىمەي جاتىپ اعايىننان كورگەنى كوزتۇرتكى, كەشكەنى بەينەت بولسا, قوزى قايىرعان, قوي باققان بالانىڭ بارى-جوعىندا اكەسى اتالاتىن ادامنىڭ ءىسى بولماسا, ونى وزەكەڭ قايدان اكە دەپ اتاسىن. ونىڭ بار ماحابباتپەن جىرلاپ وتكەن ادامى – اياۋلى اناسى! قىزىلشىرايلى سۇڭعاق ءان-كەۋدە كىسى قينالعاندا تۇسىنە كىرىپ, تۇسىنەن كەيىن ءىسى وڭعارىلىپ جۇرە بەرەدى ەكەن وزەكەڭنىڭ. اياۋلى اناسى جايىندا ايتقاندا ءۇنى ءۇزىلىپ, داۋىسى قۇمىعىپ, قامىعىپ شىعار ەدى, جارىقتىقتىڭ. «جاسىم كەلگەن سايىن تابيعي كەلبەتىن كوزىمە ەلەستەتە المايتىن بولىپ بارامىن» – دەيتىن سوسىن ءبىرتۇرلى اناسىنا وپاسىزدىق جاساعان بالاداي. كىسى ەسىگىندە ءجۇرىپ, كىسى بالاسىنان قالعان كيىمدى كيىپ, كىسىدەن قالعان اس-اۋقاتتى ءىشىپ كۇن كەشكەن ول مەكتەپتە ءان سالىپ, بي بيلەپتى. وتىرار توبەدەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر تاۋىپ, مەكتەپتە مۋزەي ءمۇيىسىن ۇيىمداستىرىپتى, سىنىپتا بايانداما جاساپتى... الايدا, ءبىر جايعا كىسى قايران قالادى. قابىرعاسى قاتپاعان قارشاداي بالانى تاعدىر قانشاما يلەدى كەلىپ, يلەدى كەلىپ. ال, ول بولسا ءجۇنجىپ كەتۋ ورنىنا ورشەلەنە ءوستى دەسەڭىزشى. جەتىم وسكەن تاس جۇرەكتى وسىلاي جانامىن دەگەن جاس جۇرەك ورگە سۇيرەدى. ول الماتىعا اتتاندى. ءسويتىپ, كەشەگى قازپي, بۇگىنگى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىردى. وسىلاي جەتىمدىكتەن كەتىلە-كەتىلە ءجۇرىپ جەتىلگەن.جاستارعا كوسەم بولعان
وزبەكالى جانىبەكتىڭ ەڭبەك جولى بۇرىن بولعان, بۇگىندە جوق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەلەس اۋدانىنان باستالعان. پيونەر جەتەكشىسى, تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى, سىنىپ جەتەكشىسى, مەكتەپتىڭ باستاۋىش جاستار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى, اۋداندىق جاستار ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, ەكىنشى, ءبىرىنشى حاتشىسى... بالالارعا جاقىن بولىپتى, كۇي تالعاماپتى, ۋاقىتىن اياماي, بالا باقىتىن ايالاۋعا بارىن سالعان, ساباقتان تىس ۋاقىتتا تال تىكتىرگەن, مەكتەپ اينالاسى, اۋىل-ايماقتى جاسىل جەلەككە كومكەرگەن. (ول اعاشتار كۇنى بۇگىن «ءجانىبەكوۆ تەرەكتەرى» دەپ اتالادى). سوعىستان كەيىنگى جىلداردىڭ اۋدان اعالارى ءا.جىلقىشيەۆ, ك.ىسقاقوۆ قيناپ كوندىرىپ, ونى اۋدان جاستارىنا جەتەكشى ەتىپتى. اۋدان اتى وبلىسقا جەتتى. جاستار جەتەكشىسى وبلىستىق جاستار ۇيىمىنا حاتشىلىققا شاقىرىلدى. وبلىستىق كومسومول كوميتەتىن باسقاراتىن, جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن حاتشى ۆلاديمير بايجانوۆ وزبەكالى بويىنان جالىنداعان جالىن كورەدى. جانتارتىپ جاقسى كورەدى, بىلگەنىن ايتىپ تاربيەلەيدى. پارتيا جۇمىسىنا اۋىسقاندا ورنىنا وزبەكالىنى ۇسىنادى. اتى بار دا, زاتى بولىمسىز جاستار ۇيىمى وزبەكالىدەي جالىن جۇرەك جەتەكشى ارقاسىندا وبلىستا جەتەلى كۇشكە اينالادى. جالىنداپ شىعىپ كيم جەتەكشىلىگىنە دەيىن جەتكەن عانيعا وبلىستا ەسكەرتكىش قويعىسى كەلەدى. وبلىس باسشىسى قارسى. قازاق جاستارىن مال باعۋعا شاقىرادى پارتيا. جاستار جەتەكشىسى «باباسىنىڭ سورىنا بىتكەن قوي باعۋ – قازاقتىڭ بالاسىنىڭ ماڭدايىنا جازىلىپ پا؟ جاقسى بولسا ورىس ءناسىلدى جاستار نەگە قوي باعۋعا بارمايدى؟ قازاق جاستارىن وقۋ-بىلىمگە باعىتتاۋىمىز كەرەك. ەڭ بولماسا وندىرىسكە جىبەرۋ شارت. كوزى اشىلادى. ءومىر كورسىن. قالالىق مادەنيەتتى ۇيرەنسىن!» دەپ قارسىلاسىپ باعادى. وبلىستىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ماكاروۆ (م.اۋەزوۆتىڭ «وسكەن وركەن» رومانىنداعى كارپوۆتىڭ ءتۇپ تۇلعاسى), كەيىننەن ليۆەنتسوۆ جاستار جەتەكشىسىنە ۇركە قارايدى. جولىنا كەدەرگى بولا باستايدى. سوندا دا ول العان بەتىنەن قايتپايدى. الماتىعا شاقىرىلدى. الدىمەن جاستار ۇيىمىنىڭ قاتارداعى حاتشىسى, سوسىن ءبىرىنشى حاتشى. تاعى دا سول ۇستانىم. قايتسەك قازاق جاستارى رۋحىن وياتامىز؟ ولار نەگە قوي باعۋعا ءتيىستى؟ ولاردىڭ سىباعاسىنا ونەر-ءبىلىمنىڭ بۇيىرماعانى ما؟ ەڭ بولماسا دۇنيەگە كوزىن اشار, وزگە ۇلت جاستارىمەن ارالاستىرار, شىڭدار وندىرىسكە جىبەرسەك شە؟ جاستاردى وتانسۇيگىشتىك سەزىمىنە قالاي باۋليمىز؟ ءبىلىمسىز جاستىڭ وتانسۇيگىشتىك سەزىمى ورنىقتى بولا الا ما؟ قازاق جاستارىنىڭ ەسەسى نەگە كەتە بەرەدى؟ وداققا كەڭ تانىلعان عانيدايىن تۇلعاسى بار رەسپۋبليكا جاستار ۇيىمى جەتەكشىسى نەگە ورتالىقتا بيۋرو مۇشەسى ەمەس؟ نەگە ماسكەۋدە عانيعا ەسكەرتكىش جوق؟ عانيدىڭ قايدا جەرلەنگەنىن بىلەتىن كىسى بار ما, ءسىرا؟ ول دەرەۋ كومسومولدىڭ «ارداگەرلەر كەڭەسىن» قۇردى. ونى ءشارىپ وتەپوۆكە باسقارتتى. ماسكەۋگە – ميلچاكوۆقا حات جازدى. «ءسىز عانيدىڭ شاكىرتىسىز. قالاي ويلايسىز, كيم جەتەكشىسى بولعان عاني مۇراتباەۆ بۇكىلوداق دەڭگەيىندە نەگە اتالمايدى؟ نەگە ناسيحاتتالمايدى؟ عانيدىڭ بۇكىلوداق دەڭگەيىندە ناسيحاتتالماۋى, ونىڭ تاريحي ەڭبەگى ايتىلماۋى – كيم (كوممۋنيستىك جاستار ينتەرناتسيونالى) تاريحىنا نۇقسان ەمەس پە؟ رەسپۋبليكا جاستار ۇيىمىنىڭ جاڭا جەتەكشىسىنىڭ بۇكىلوداقتىق كومسومول ارداگەرلەرىنە قويار ساۋالى وسىلاي-وسىلاي شىقتى. «ارداگەرلەر كەڭەسى» ارقىلى عاني شاكىرتى, پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان ەكى سۋرەتتى قولقالاپ سۇراپ الدى. بىرىندە كيم جەتەكشىسى عاني مۇراتباەۆتى اقىرعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ قارالى ءراسىمى. قارالى جيىندى قازاقتان شىققان مارقاسقا, كوپ ءتىل بىلگەن ءبىلىمپاز ءنازىر تورەقۇلوۆ باسقارىپ تۇر. عانيمەن قوشتاسۋعا كەلگەن موسكۆالىقتار قالىڭ ءنوپىر. ەكىنشى سۋرەتتە عانيدىڭ توپىراعى كەپپەگەن زيراتى. كوزدەرىنە جاس الىپ جۇسىپبەك ارىستانوۆ, بەيسەمباي كەنجەباەۆ, باقىتجان مۇراتباەۆا تۇر. ءبارى دە ورىمدەي جاستار. قوس سۋرەتتى قولىنا العان ول بۇكىلوداقتىق لەنينشىل جاستار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ە.تياجەلنيكوۆقا تەلەفون سوقتى. ماسكەۋگە كەلگەندە كىرىپ شىقتى. كولدەنەڭ تارتارى ءبىر سۇراق: «كەزىندە كيم جەتەكشىسى بولعان قازاق عاني مۇراتباەۆ نەگە وداقتىق دەڭگەيدە ايتىلمايدى؟ قايدا جەرلەنگەنىن, زيراتىن نەگە بىلمەيمىز؟ كومسومول ارحيۆىنەن عاني زيراتىن تابۋعا كومەكتەسىڭىز!» بۇل جولدا سارسىلا ىزدەندى. عاني ومىرىنەن ماقالالار جازىپ جۇرگەن جۋرناليست سەيىلحان اسقاروۆتى ماسكەۋگە اتتاندىردى. ۇزاق جىلدىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن جانى تونالىپ, ءسۇدىنى سۇيرەتىلىپ جەتكەن جۇسىپبەك ارىستانوۆتى, ءشارىپ وتەپوۆتى, باقىتجان مۇراتباەۆانى ەرتىپ, ولارمەن ءوزى دە بىرگە ۇشتى ءماسكەۋگە. اقىرى عانيدايىن بوزىمنىڭ زيراتىن تاپتى. ۆۋچەتيچكە ءمۇسىنىن قۇيعىزدى. ە.تياجەلنيكوۆ باستاعان وداقتاس رەسپۋبليكا جاستار ۇيىمىنىڭ باسشىلارىن قاتىستىرىپ, قارالى ءراسىمدى وتكىزدى. ولاردى سويلەتتى. وداقتىق ءباسپاسوز شۋلاپ جازىپ جاتتى. شۋميلوۆيچقا قۇيعىزعان عاني ءمۇسىنىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىمەن قيدالاسىپ ءجۇرىپ اقىرى شىمكەنتكە – پيونەرلەر سارايىنىڭ الدىنا قويدىردى. كىندىك قانى تامعان قازالىدا, قىزمەت ەتكەن تاشكەنتتە عاني مۇراتباەۆ مۋزەيىن جاساتتى. عاني ارقىلى – قازاق جاستارىنىڭ وشكەن رۋحىن قايتا وياتتى. رەسپۋبليكا جاستار ۇيىمىنا ارنايى عيمارات سالدىرعان, جاستاردى عاني رۋحىمەن وياتقان, قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىن بەلگىلەگەن (ونىڭ تۇڭعىش يەگەرى – ماڭگى جاستىق جىرشىسى – ساتتار ەرۋباەۆ), «سازگەن», «شەرتەر», «ادىرنا» انسامبلدەرىن ۇيىمداستىرعان, كەكسە اقىن-جازۋشىلاردى (س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.ءتاجىباەۆ, م.قاراتاەۆ) شاقىرىپ, تالانتتى جاستاردىڭ (ت.مولداعاليەۆ, و.سۇلەيمەنوۆ, ق.مىرزاليەۆ, س.ءجۇنىسوۆ, س.مۇراتبەكوۆ) شىعارمالارىن تالداتىپ جولىن اشقان, كومپوزيتورلار وداعىنا ءمۇشەلىككە قابىلداماعان ءشامشى قالداياقوۆقا جۇبان اعاسىن (مولداعاليەۆ) العا سالىپ سويلەتىپ, جاستار ۇيىمىنىڭ سىيلىعىن الىپ بەرگەن, جاستاردىڭ ەكپىندى قۇرىلىسىن اشقان, كوكتوبەدە اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي باعدارلاعان, ءسويتىپ جاستاردى رۋحاني تۇلەتكەن وزبەكالى جانىبەك! جاستار گازەتى – «لەنينشىل جاستىڭ» سول جىلدارداعى تىگىندىسىن پاراقتاساڭىز, رەسپۋبليكا جاستار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى وزبەكالى جانىبەك باستاپ اتقارعان وسكەلەڭ ىستەردىڭ كۇن ساناپ اتقارىلىپ وتىرعانىنا كۋا بولاسىز, قايران قالاسىز. سونداي ماتەريالدى قايتا وقىعان جاستار گازەتىنىڭ سول جىلدارداعى باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازا: «...كادىمگىدەي جانىم جادىراپ, ساعىنىپ قالعان ۇستازىمدى قايتا كورگەندەي, الگى بەتتى قايتا-قايتا وقىدىم. ول بىزدەن سوندا ءبىر-اق جاس ۇلكەن ەكەن عوي» ( «ەگەمەن قازاقستان» 21.ءحىى. 2006) دەپ ۇستاز تۇتا, تاڭىرقاي ساعىنا جازدى وزەكەڭ تۋرالى. «وزەكەڭنىڭ ءشاكىرتىمىز» دەگەن ءسوزدى ءبىر عانا جاس كىشى قايراتكەر قاراتاي تۇرىسوۆ تا قايتالاي-قايتالاي ايتۋمەن ءوتتى. وزبەكالى رەسپۋبليكا جاستارىن باستاپ شەتەلگە شىعاردا «حالىق ءانىن تىڭدامايدى. دومبىرانى الماڭدار. ەسترادالىق ءان جەتەدى» دەپتى ورتالىقتاعى كوميتەت حاتشىسى. دومبىرا موسكۆا تۇگىلى قازاقستاندا دا قادىرى قاشىپ, «حالىق جاۋىنا» اينالىپ تۇرعان بۇل ءبىر كۇيسىز كەزەڭ ەدى. «ەگەر ءبىزدىڭ قازاق جاستارى شەتەلگە دومبىرانى الىپ شىعىپ, حالىق ءانىن ايتپاس بولسا, مەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن بەرەمىن دە, لەنيندىك ۇلت ساياساتىنىڭ بۇرمالانعانىن ايتامىن, سويتەمىن دە جاستارىمدى الىپ قايتامىن, وزدەرىڭ بارىڭدار شەت ەلگە!» – دەيدى وزەكەڭ تىكىلەنىپ. امالسىز كونەدى شاراسىز ءماسكەۋ... دۇنيەجۇزى ستۋدەنت جاستارى فەستيۆالىنە قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان وزبەكالى جانىبەك: «ءاربىر ەل, ءاربىر رەسپۋبليكا جاستارى سول رەسپۋبليكا ۇلتتىق ءداستۇر ەرەكشەلىگىندە تاربيەلەنسە, جان بايلىعى مول, جان-جاقتى دامىعان كەمەل پاتريوت بولىپ وسەدى» دەپ بيىك مىنبەردەن سوفيادا ۇلتتىق رۋحتا ءسوز سويلەپتى.تورعايدى تۇلەتۋ – الاش رۋحىمەن تابىسۋ
1970 جىلى ول جاڭا قۇرىلعان تورعاي وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلدى. بۇرىن بولعان, بۇگىندە جوق وبلىستىڭ كەزىندە تۋ كوتەرۋشىلەرى ساناتىندا س.قۇسايىنوۆ, ق.تۇرىسوۆ, م.ساعاديەۆ, ە.باشماكوۆ, ءو.ءجانىبەك ەسىمى اتالادى. ولار «تورعايدىڭ ىرىسى, باعى بولعان ازاماتتار» سانالادى. اسىرەسە, وزبەكالى جانىبەكتى تورعايلىقتار ەلدەن ەرەك ءسۇيىپتى. ءتىپتى وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى س.قۇسايىنوۆتىڭ ءوزى: «مەن وزبەكقاليداي ساۋاتتى ەمەسپىن, جۇمىسشىمىن. بارلىق ساياسي, مادەني ماسەلەلەردى وزبەكقاليمەن شەشىڭدەر» (س.شۇكىروۆ) دەپ وتىرادى ەكەن. پارتياگەرلەر مىنەزىندە وتە سيرەك كەزدەسەر كىسىلىك كەڭدىك. ادەتتە پارتيا باسشىلىعى ەرىكسىز قۇرمەتتەلىپ, ورىنتاعىنان كەتكەن سوڭ جۇرتشىلىق «الدى-ارتىڭا ءبىر ۋىس توپىراق...» دەپ بەتىن تەرىس بۇرىپ وتىراتىن ەدى. ال وبلىستىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دا ەمەس, قاتارداعى حاتشىسى وزبەكالى جانىبەككە دەگەندە تورعايلىقتاردىڭ ماحابباتى ءالى كۇنگە كۇيىپ تۇر. كۇنى كەشە تورعاي وبلىسىنىڭ كەزىندەگى وبلاتكوم توراعاسى, اياۋلى ارداگەر م.ساعديەۆكە تەلەفون شالىپ حابارلاسىپ ەدىم: «ە, وزەكەڭ ەلدەن ەرەك, ءجونى بولەك, ەل ەرەكشە سۇيگەن ەرەن قايراتكەر ەدى عوي», دەدى. تاۋەلسىزدىككە دەيىن بەلشەدەن كەشكەن بەينەتپەن قۇرىلىپ, كەيىننەن قۇردىمعا كەتكەن وبلىستىڭ كەشەگى-بۇگىنگى كوزكورگەندەرىنىڭ ىقىلاسى نەگە وسى ءبىر ازاماتقا ەرەكشە؟ ول نەلىكتەن؟ ول – وزبەكالى جانىبەكتىڭ وزگە باسشىلار سەكىلدى جوعارىدان باسقارۋ ءۇشىن ەمەس, جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق كەۋدەسىنە پەرزەنت بولىپ كىرە بىلگەنىنەن. ەل تاريحىن, جەر تاريحىن جاقسى بىلگەنىنەن. تاريحي ءبىلىم-بىلىكتى تالاپقا ۇلاسقاندا ۇلتىم دەپ ۇمتىلا سوققان جۇرەك نە جاساتپايدى, قۇداي-اۋ؟! توبەت الدىندا يتاياق بوپ جاتقان استاۋدان باستاپ, بولاشاق مۋزەيگە ەكسپونات جينادى. جامباسىنان سىز ءوتىپ جەردە جاتار (بۇكىر سودان بولادى ەكەن) ادامدارىن سىپا-كەرەۋەتكە كوتەردى. زاۋىدە كوزى تۇسكەن كەبەجە-كەپشىك, اعاش توسەك باستاتقان بۇيىمدارىن قولقالاپ مۋزەيگە الدىرىپ, ورنىنا زاماناۋي جيھاز ساتىپ اپەردى (ق.تۇرىسوۆ). ەكسپوناتتى تىرنەكتەپ جيناپ (جيناتىپ) وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىن جاساقتادى. ونىڭ ەدەنىن بىلعاۋىشپەن ءوزى سىرلاپتى (ە.اۋەلبەكوۆ). تەاترسىز قانداي وبلىس؟ تەاترعا عيمارات كەرەك, كادر كەرەك. قامبانى قايتا جوندەتىپ, بويىن تىكتەدى. عيمارات تەاتر بولىپ بوي تۇزەدى. ءماسكەۋدىڭ ششەپكين اتىنداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنىڭ تالدىقورعان وبلىسىنا بولىنگەن ءبىر جىلعى تۇلەكتەرىن تورعايعا الۋعا الدىن الا ارنايى بارىپ كەلىسىپ قايتتى. بورانداتىپ ماسكەۋدەن جەتكەن ونەرپاز ءورىمدەردى تون, مالاقايمەن ۇشاق الاڭىنا ءوزى شىعىپ قارسى الدى. جاستارعا بي ۇيرەتەر ءبيشى تاپتى (ورال تەاترىنان). كيىم تىگۋشىنى جانە ءبىر وبلىستان قولقالاپ شاقىرىپ الدى. كۇندىز رەپەتيتسياسىنا, سپەكتاكل قابىلداۋعا قاتىسىپ, نامازدىگەردە تەاتر ونەرى باقىلاۋشىسىنا اينالدى. جوق, تەاتردىڭ كىندىك اكەسىنە اينالدى. «سوۆحوزعا پارتورگ بولار كىسى تابىلار. ءسىز قۇداي بەرگەن اقىندىق تالانتىڭىزدى قورلاماڭىز. قولىڭىزعا دومبىرا الىڭىز. ايتىستى تىرىلتەيىك» (بەكتەمىسوۆ) دەپ ارقالىقتا العاش حالىق اقىندارى ايتىسىن ۇيىمداستىرىپتى. الماتىدان عافۋ قايىربەكوۆتى شاقىرىپ, ايتىسقا ءتوراعالىق جاساتىپتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تورعاي بولىمشەسىن اشتىرىپ, تالاپتى جاستاردى سوندا توپتاپتى. قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ قويمالاردا جاتىپ قالعانىن كورىپ, كىتاپ تاراتۋ ءىسىن جولعا قويعان. راديو جەلىسىن تارتقىزىپ, تەلەديدار ۇشقىنىن اكەلىپتى سارىارقانىڭ سارى دالاسىنا. جاڭا وبلىستى استانا ارقىلى التى الاشقا تانىتۋ ءۇشىن الماتىعا كەلىپ تەلەحابار جاساپتى. «تورعايدان سويلەپ تۇرمىز...» دەپ باستاپتى ول العاشقى ەفيرلىك ءسوزىن. اۋىلداسى ءشامشى مەن مۇحتاردى (شاحانوۆ) شاقىرىپ, تورعاي گيمنىن جازدىرىپتى. ساپاردان ورالعان شاكەڭ جارىقتىق ارىپتەسى اسەت بەيسەۋوۆكە «تورعايعا بارساڭ, ءانىڭدى سايلاپ بار. ايتپەسە جانىبەكوۆ بولمەگە قاماپ قويىپ, ءان دايىن بولعانشا سىرتقا شىعارمايدى» دەيتىن كورىنەدى... فيلارمونيا قۇردى. «شەرتەر» سەكىلدى ۇلتتىق ءان-بي انسامبلدەرىن جاساقتادى. «تورعاي اۋەندەرى» فەستيۆالى شالقىپ جۇرە بەردى. جاڭا وبلىستىڭ مادەني وشاقتارىن ول وسىلاي ۇلتتىق سيپاتتا جاساقتادى. ۇلتتىق رۋحتى وياتا قالىپتادى. تاريحتى تىرىلتە وتىرىپ, تورعايدى تۇلەتتى. ونىڭ الاش رۋحىمەن تىلدەسە ءجۇرىپ تورعايدى تۇلەتۋى – الاشوردا تىككەن تۋدى قايتا تىكتەگەندەي بولعان ەكەن-اۋ...ەلدىكتىڭ ەرەن ۇلگىسى
وزبەكالى جانىبەك ورتالىق كوميتەتتىڭ حالىقارالىق بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگى قىزمەتىنە شاقىرىلدى. قازاق سسر كەزىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ «حالىقارالىق بايلانىس ءبولىمى», «سىرتقى ىستەر ءمينيسترى» دەگەن قىزمەتتەردىڭ اتى دارداي بولعانىمەن, شىن مانىندە شالاجانسار جۇمىس ىستەپ, شارتتى ءومىر سۇرەتىن سالا بولاتىن. وسىنداي جاعدايدا سالانىڭ جاڭا باسشىسى وزبەكالى جانىبەك قالاي قيمىلداۋى كەرەك ەدى؟ ول قالاي قيمىلدادى؟ ءو.جانىبەك – ءىستىڭ ادامى. ءوزى جاستاي تاريحي سيپاتىمەن تۇسىنگەن لەنيندىك ۇلت ساياساتىن الدىنا ۇستاي وتىرىپ, ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ءبىرى – قازاق سسر-ءىنىڭ سىرتقى ساياساتىن ءتيىستى بيىگىنە كوتەرە ءجونەلدى. ءبارى جيىلىپ ءبىر عانا «دوستىق قوعامى» اتالاتىن قۇرىلىمدى «قازاقستان – ءۇندىستان» (توراعاسى ع.ءمۇسىرەپوۆ), «قازاقستان – اراب» ء(توراعاسى م.قاراتاەۆ), «قازاقستان – ۆەتنام» (توراعاسى ءا.تاجىباەۆ) ەتىپ سالا-سالا ەتىپ قايتا قۇرىپتى. قازاقتىڭ ايتۋلى ادەبيەت, عىلىم, ونەر تۇلعالارىن قوعامنىڭ ءتوراعالارى ەتىپ سايلاپ, ولاردى سىرت ەلدەرگە شىعارىپتى. «قازاقتى جاھان جۇرتى ءبىلسىن!» دەيدى ەكەن وزەكەڭ. ءسويتىپ, شىن ءمانىندە بايلانىستى جاڭارتقان. سىرت ەلدە شاشىلىپ جۇرگەن قازاق دياسپوراسىمەن جۇمىس ىستەيتىن «وتان» قوعامى ارقىلى قازاق بالالارىن وقۋعا تارتىپتى. قازاق سسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىنا جان ءبىتىرىپتى. مينيسترلىكتىڭ ماسكەۋدە داۋىسى شىعا باستاپتى. شەتەلمەن بايلانىس ءبولىم باسشىسى ماسكەۋگە – سالا باسشىسىنا ءجيى حات جازىپ, ماسەلە قويا باستاپتى. شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتارعا كورسەتەيىك» دەپ ق.ا.ياساۋي جانە ايشا ءبيبى كەسەنەسىن جوندەتۋگە قۇمبىل كىرىسەدى. «يۋنەسكو تىزىمىنە ەنەر ساناۋلى دا قالاۋلى تاريحي ەسكەرتكىش قاتارىنا قوسامىز» دەيدى ەكەن ءبولىم باستىعى. بۇل ەكى ەسكەرتكىش تە «ەسكىلىككە» بالانىپ, ءارى سالسا قويماعا, بەرى سالسا مال قوراعا اينالعان قاسىرەتتى كەزەڭ ەدى. كوكتوبەگە قازاقتىڭ كيىز ءۇيىن كوتەرىپ «اۋىل» رەستورانىن اشىپ, الماتىنىڭ اسەم ورتالىعىنان تۋريستەرگە ارناپ «وتىرار» قوناق ءۇيىن سالدىرىپتى. قىرىقتان ەندى اسقان الىمدى-شالىمدى باسشىنىڭ, كەڭ قارىشتى قايراتكەر بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ازاماتتىڭ ءوزى باستاماشى بولىپ جۇرگەن كۇللى ىستەرىنىڭ ۇلتتىق سيپات الۋى ۇناماپتى بىرەۋلەرگە...ۇلت مادەنيەتىن جاڭعىرتۋشى
قازاق مادەنيەتىن قازاق باسقارماۋعا اينالعان كەزەڭ. حالىق ساناعى كەزىندە باسقا ناسىلدەن ايەل العان ءمينيستردىڭ «مەنى قازاق دەپ كورسەتىپ جازباي-اق قويىڭدارشى...» دەگەن قاسيەتسىز قولقاسى دا بولىپتى بۇرىن. وسىنداي ۇلت مادەنيەتىنە دەگەن كوزقاراس وڭالىپ كەتە قويماعان كەزدە وزەكەڭ مينيستردىڭ ورىنباسارى بولىپ كەلدى. قاراماعىندا قىزمەت اتقارىپ, اششى-تۇششى سوزدەرىن ەستيتىن, وزەكەڭدەي تۇلعاعا قاراپ بوي تۇزەيتىن, بوي عانا ەمەس, وي تۇزەيتىن ءساتىمىز, مىنە, وسى كەزەڭ. ول قازاق جاستارىنا كوبىرەك قارايلادى. جاستار بويىنان جىلت ەتكەن جاقسىلىق كورسە, كوزى ك ۇلىمدەپ قۋانىپ قالۋشى ەدى, قازاق جاستارى دىتتەگەن جەردەن تابىلماسا قانى تارتىلىپ, قۋارىپ قالۋشى ەدى, جارىقتىق. «وي, وسى سەندەر قاشان وسەر ەكەنسىڭدەر؟» دەيتىن وندايدا ءبىرتۇرلى مۇڭايىپ. سوندا رۋحاني ءوسۋىمىزدى كوكسەيتىنى اڭعارىلاتىن. «وداقتان باستاپ بارلىق رەسپۋبليكا جەتىستىكتەرىن كورىپ, ءبىلىپ, ۇيرەنىپ, ءوز مادەنيەتىمىزدى كوتەرۋگە جۇمسايىق» دەيتىن جاسىرماي. «بىزدە مۋزەي بەلگىلى ءبىر تاريحي تۇلعاعا ارنالادى. بىراق, كونتسەپتسياسى اشىلماي جاتادى. نە كوپ, جەرگىلىكتى رەۆوليۋتسيونەرلەرگە ارنالعان مۋزەي كوپ. ونىڭ ءبارى جيىلىپ ءبىر عانا يدەيانى ايتادى. سونىڭ ەڭ بولماسا بىرەن-سارانى قازاققا ارنالماعان. نە سوندا, قازاقتا رەۆوليۋتسيونەر بولماعان با؟» دەپ سويلەگەنى ەستە ۇلكەن ءبىر جيىندا. بىردە تۇركىستانعا ەرتە كەتتى. قولورامالىن ءتورت بۇرىشىنان ءتۇيىپ تولقىنداعان بۇيرا شاشىن باستىرا كيىپ جۇككوتەرگىشتىڭ ءبىر شەتىن كوتەرىپ, كۇنى بويى توپىراق تاسىعانىن كوزىمىزبەن كوردىك. «اتا كەسەنەسىن مۋزەيگە اينالدىرماق دۇرىس, بىراق مۇردە باسىنا ورناتىلعان قۇلپىتاستاردى شاتاستىرىپ الساق, ارۋاق كەشپەيدى ءبىزدى. مىناۋ ابىلاي حان قۇلپىتاسى. اناۋ بالەنشەنىڭ قۇلپىتاسى...» دەپ حاتقا تۇسىرتەتىن. «اعاي, باستىقتار ابىلايحاننىڭ قۇلپىتاسىن دابىرايتىپ ايتپا, ساياسي قاتە بولادى» دەپ جاتىر». سۇراۋلى كەيىپپەن قاراعان ەكسكۋرسوۆودقا: «قاراعىم, حاننىڭ قۇلپىتاسىن قارانىكى دەپ ايتىپ, تاريح الدىندا قارابەت بولار جايىمىز جوق. اتىمەن اتاي بەر!» دەگەنى ەستە. تاريحتى تانۋدا, تاريحتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن اشىپ تانىتۋدا قوعام بەتىنە قاراماي ۇلى ارۋاقتاردى دەمەگەن, ال ارۋاقتار بولسا وزەكەڭدى جەبەگەن... تۇرعىلىقتى قازاعى 5 پايىزدان اسار-اسپاس شىعىس قازاقستان وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىن ۇلتتىق سيپاتپەن ەكسپوزيتسيالاتقانى ەستە. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى جانىنان مۋزەي اشىلدى. رەسپۋبليكالىق ۇلت ساز اسپاپتارى مۋزەيى, مۋزىكا مادەنيەتى (ل.حاميدي ۇيىنەن) مۋزەيى, «قىزىل تاڭ» دۇكەنى, س.مۇقانوۆ مۋزەيى... دەگەندەي كوپ-كوپ مۋزەي اشىلدى. كوپ مۋزەيدى ايتامىز, ءبىر مۋزەي اشۋ, ءتىپتى ۋاقىتشا ەكسپوزيتسيا جاساقتاۋدىڭ ءوزى قيامەت قايىم شارۋا. ويتكەنى مۋزەي – سان ونەر مەن الدەنەشە عىلىم قوسپاسىنان تۇرادى. سونداي اعارتۋشى سالا ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە كەشەۋىلدەپ جەتتى. ءالى كۇنگە ەسەسى تۇگەندەلمەي, ەلەنبەي كەلەدى. بايىرعى مۋزەي قىزمەتكەرى رەتىندە سول جىلدار كۇندەلىگىنە ۇڭىلەمىن. «9-10-11 تامىز كۇندەرى الماتىدا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق كەڭەسى بولىپ ءوتتى. بۇل كەڭەستىڭ باسقا جەردە ەمەس, الماتىدا ءوتۋى – وزبەكالى جانىبەكتىڭ ارقاسى, سول كىسىنىڭ باسشىلىقتى سەندىرىپ تە, كوندىرىپ تە ريزاشىلىعىن الۋىنىڭ ارقاسى. ايتپەسە مۋزەي قازاققا كەرەك بولماي تۇر. مۋزەي ءىسى ەسكى-قۇسقىنى جينايتىن ورتالىق, كەمپىر-شالدىڭ ۋاقىت وتكىزەتىن جەرى دەپ قارايدى بىزدە. ال وزبەكالى جانىبەك جانىن سالىپ مۋزەيدى ۇلت مادەنيەتىنىڭ ءبىر وشاعىنا اينالدىرىپ كەلەدى. وستروۆسكي ايتقانداي, مۋزەيلەر – ءبىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىمىزعا اينالعان كۇنى ۇلتتىق مادەنيەت تەڭدىككە جەتەدى», دەپ جازىپپىن. ۇلت مادەنيەتىنىڭ عاسىرلاپ كەتكەن ەسەسىن تۇگەندەۋدە, جاڭا ۋاقىتقا ساي كوسەگەسىن كوگەرتۋدە بەتى-جۇزگە قارامايتىن وزەكەڭ مينيسترلىك ىشىنەن «مۋزەي ءبولىمىن» تۇڭعىش رەت قۇرىپ, بۇكىلوداق دەڭگەيىندە مۋزەيگە ارناپ عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ تۇگەندەسكەن, ەسكىسىن جاڭارتقان, جوعىن سابىلىپ ىزدەپ تاپقان (قاسابا سىندى بۇيىمدار), سويتكەن دە سامالاداي مۋزەيلەر جاساقتاعان, ماڭ-ماڭ دالادا شاشىلىپ جاتقان تاريحي ەسكەرتكىشتەردى كوزىنەن ءتىزىپ كىتاپقا (سۆود) تۇزگەن, مىرىشتان قۇيىپ تاقتا ورناتىپ, مەملەكەت قاراۋىنا الدىرعان, عىلىمي نەگىزدەپ جازعان, بۇكىلوداق دەڭگەيىندە ناسيحاتتاعان قايران دا قايران مادەنيەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەك! وزبەكالى جانىبەكتىڭ كەلۋىمەن الماتى وبلىسىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى دە قايتا تۇلەپ, قازاقى ۇيلەر مۋزەي رەتىندە باس كوتەردى, رۋح وياندى... جامبىلدىڭ ۇستازى سۇيىنبايعا, شاكىرتى ۇمبەتالىگە مۋزەي اشىلىپ, مادەني كەشەنگە اينالدى. كەيىن ول كەنەن مۋزەيىنە ۇلاستى. بىراق كەرمەلەر تاعى كەرىلدى, كەدەرگىلەر قولدان جاسالدى. ادىم سايىن اياقتان شالۋ. ول جازىقسىزدان-جازىقسىز الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ پارمەنىمەن «پارتيالىق سوگىس» الدى. بۋىرقانىپ جەلتوقسان وقيعاسى جەتتى. قۇلدىراعان قايراتكەر وزبەكالى جانىبەك قاجەتتىلىگى تۋدى. سول كەزدەگى مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆ ونى قاتارىنا شاقىرىپ, قاناتتاسىنا اينالدىردى. وزبەكالى جانىبەك – قازاق سسر مادەنيەت ءمينيسترى. ءادىلەتتىلىك وسىلاي قايتا قالپىنا كەلىپ ەدى. ءو.جانىبەك مادەنيەت ءمينيسترى قىزمەتىندە جىلعا تولماس ۋاقىت قىزمەت ىستەدى. الايدا, كەزىندە ويلاستىرىپ ورايىن كەلتىرە الماعان ۇلت مادەنيەتى مۇددەسىنە قىزمەتىن بىردەن باستاپ كەتتى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رايىندا سۇحباتتاسۋعا بارعاندا: «قازاق مادەنيەتى جولايىرىقتا تۇر: نە ۇلتتىق سيپات الىپ ءورىس اشۋ, نە ۇلتتىق سيپاتىنان جۇرداي بولىپ سوۆەتتىك مادەنيەتكە جۇتىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتوندى. مىنا جاڭا ۋاقىتقا وراي قازاق مادەنيەتىن دامىتۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن جاساۋ كەرەك بولىپ تۇر» دەگەنى بار ەدى جارىقتىقتىڭ. ۇزاماي ول قازاق سسر ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ جوعارىلاتىلدى.ويانۋ ءداۋىرىنىڭ ۇلىقپانى
اندرەي ۆوزنەسەنسكي وتپەلى كەزەڭدە جارىق كورگەن پۋبليتسيستيكالىق كىتابىن «رۋح پرورابتارى» دەپ اتاعانى ءمالىم. ويانۋ ءداۋىرى دەپ ءبىز وتىرمىز. ونىڭ سەبەبى بار. قازاق ۇلتى حالىق رەتىندە حح عاسىر باسىندا ءبىر وياندى. ءدۇر سىلكىندى. ول سىرت كۇشتىڭ جاۋىزدىعىمەن باسىپ جانشىلدى. سودان كەيىنگى قازاقتىڭ تۇتاس ۇلت رەتىندە ويانعان ءساتى – حح عاسىر اياعى. ناقتىلاي تۇسسەك, 80-90- جىلدار. ۇلتتىڭ رۋحاني ويانۋى, بيلىكتەن اقىرىپ تەڭدىك سۇراۋى – يدەولوگيالىق ۇستانىمعا بايلانىستى ەمەس. مىنە, وسىنداي كەزەڭدە وزبەكالى جانىبەك يدەولوگيالىق جەتەلى جەتەكشىنىڭ تاريحي مىندەتىن اتقارا ءبىلدى. اقتاڭداقتاردى اقتاۋدان باستاپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى اسقان بىلىمدىلىكپەن ۇلتتى وياتۋ قۇرالىنا اينالدىرا تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ سيپاتىندا كەشەندى جۇرگىزدى. اينالاسىنا رۋحتاس ازاماتتاردى تارتىپ, ولاردى ۇلتتىق رۋحتى وياتۋعا جۇمىلدىرا ءبىلدى. ولار وزەكەڭمەن بىرگە قايراتكەرلىك ساناتقا كوتەرىلدى. بۇل جەردە ءبىز وزەكەڭ اتقارعان بارشا تىرلىكتى سانامالاپ جاتپادىق, الايدا 80-90-جىلدارداعى – تاۋەلسىزدىك الدىنداعى بۇكىل رۋحاني جاڭارۋدىڭ العىشارتتارىن جاساۋدا ۇلتتىق بولمىستى باس يدەولوگ رايىندا وزبەكالى جانىبەك تاريحي مىندەت اتقاردى. بالكىم, ول ۇلتتىڭ ويانۋ داۋىرىندەگى ۇلىقپانى. ويپاز وقىرمان! قاپتاعان انىقتاۋىش, سامساعان سينونيم سوزدەردى قوسپاي, تولعانىستى ءجاي قاراپايىم عانا «وزبەكالى جانىبەك» دەپ اتاۋدا وسىنداي سىر بار. ءوزىڭىز دە بايقاپ وتىرسىز, وزبەكالى جانىبەككە انىقتاۋىشتىڭ كەرەگى جوق. وزبەكالى جانىبەكتىڭ ءوزى انىقتاۋىش. ونىمەن ۇزەڭگىلەس قىزمەت ەتىپ ەدىك دەپ زامانداستارى ماقتانادى, ءتاربيەسىن كورىپ ەدىك دەپ شاكىرتتەرى – ءبىز مارقايامىز. وزبەكالى جانىبەكتىڭ ءوزى ولشەم. بويىن تازا ۇستار كىسىلىك, حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتەر جانپيدا قايراتكەرلىك, تىڭ تانىمنان تۋار جاڭالىققا تولى عۇلامالىقتىڭ ولشەمى. ەندەشە, «وزبەكالى جانىبەك» دەگەن ۇعىم كەز كەلگەن انىقتاۋىش پەن ايقىنداۋىش ورنىنا جۇمسالار اسىرە بوياۋلاردان جوعارى تۇرادى.قۇلبەك ەرگوبەك.
تۇركىستان.